چگونه گروه واتساپی «ارتش لولا» به تغییر روند انتخابات برازیل کمک کرد؟

متحدان لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا می‌گویند، یک کانال واتساپی که برای حمایت از کارزار انتخاب مجدد او ایجاد شده بود، در رقم‌زدن یکی از غیرمنتظره‌ترین بازگشت‌ها به قدرت در تاریخ معاصر سیاست برازیل نقش داشته است.

لولا، رئیس‌جمهور چپ‌گرای برازیل، در رقابت انتخاباتی از فلاویو بولسونارو، رقیب راست‌گرای خود عقب افتاده بود، اما توانست تنها در سه هفته ورق رقابت را به نفع خود برگرداند.

در شرایطی که بسیاری تردید داشتند لولا بتواند نتیجه را به نفع خود تغییر دهد، کانالی در واتساپ به نام «ارتش لولا» ایجاد شد که شمار دنبال‌کنندگان آن به‌سرعت به ۱۰/۸ میلیون نفر رسید.

این کارزار به رهبری آندره ژانونس، نماینده پارلمان، هواداران لولا را تشویق می‌کرد تا ویدیوها را به اشتراک بگذارند، هشتگ‌ها را تبلیغ کنند و رأی‌دهندگان جدیدی را به حمایت از او جلب کنند.

رشد چشمگیر این کانال در فاصله میان دو دور انتخابات، به‌ویژه از آن جهت قابل توجه بود که به نظر می‌رسید توازن دیرینه قدرت در فضای سیاسی آنلاین برازیل را تغییر داده است.

سال‌ها، این تصور وجود داشت که محافظه‌کاران نزدیک به ژایر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین برازیل، در بسیج سیاسی هواداران از طریق انترنت، به‌ویژه در پلتفرم‌هایی مانند واتساپ و تلگرام دست بالا دارند.

ظهور «ارتش لولا» بسیاری از هواداران او را متقاعد کرد که جریان چپ برازیل سرانجام راهی برای رقابت در فضای دیجیتال پیدا کرده است.

این تحول اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا شبکه‌های اجتماعی از زمان پیروزی ژایر بولسونارو در انتخابات سال ۲۰۱۸، زمانی که شبکه‌های واتساپی به یکی از ابزارهای اصلی کارزارهای انتخاباتی تبدیل شدند٬ نقش مهمی در سیاست برازیل ایفا کرده‌اند.

پیام‌های کانال «ارتش لولا» اغلب شامل متن‌ها و قالب‌های آماده‌ای بود که دنبال‌کنندگان می‌توانستند آن‌ها را با دوستان و اعضای خانواده خود به اشتراک بگذارند. در هر پیام، وظیفه مشخصی به هواداران سپرده می‌شد تا به افزایش حضور و دیده‌شدن لولا در شبکه‌های اجتماعی کمک کنند.

ژانونس بارها از «سربازان» خود می‌خواست که تازه‌ترین ویدیوی انتخاباتی را به‌طور گسترده منتشر کنند یا به فراگیرشدن یک هشتگ جدید کمک کنند.

«بچه‌ها، عاجل!»، «هنوز وقت خواب نیست!»، «تا مأموریت تمام نشده، خبری از غذا نیست!» و «پیش از آن‌که رخصت شوید، یک مأموریت دیگر دارم!» از جمله دستورهایی بود که او برای هوادارانش می‌فرستاد.

در آستانه انتخابات، این نماینده پارلمان یک برنامه زنده ۲۴ ساعته با عنوان «پخش زنده برای تغییر نتیجه انتخابات» برگزار کرد٬ آن هم در حالی که نظرسنجی‌ها همچنان از احتمال پیروزی بولسونارو حکایت داشتند.

این روش موثر واقع شد، هرچند برخی اعضای حزب کارگران نگران بودند که لحن اغلب تند و تقابلی ژانونس در شبکه‌های اجتماعی، به تصویر میانه‌روتری که می‌خواستند از لولا ارائه کنند، لطمه بزند.

لولا در سخنرانی پس از پیروزی‌اش، از ژانونس به‌عنوان «جنرال ما» یاد کرد و از او بابت «بالا بردن روحیه روزانه نیروهای‌مان» سپاسگزاری کرد.

نقش شبکه‌های اجتماعی در بازگشت لولا به قدرت

با این‌حال، سنجش تأثیر بسیج هواداران در فضای آنلاین بر نتایج انتخابات، کار بسیار دشواری است.

در حالی که متحدان لولا، «ارتش لولا» را یکی از عوامل مؤثر در بازگشت او به قدرت می‌دانند، کارشناسان علوم سیاسی معتقدند که نمی‌توان مشخص کرد چه تعداد از آرا، یا اصلا آیا رأیی، مستقیما تحت تأثیر فعالیت‌های این کانال واتساپی قرار گرفته است.

دنیلده هولزهاکر، کارشناس علوم سیاسی معتقد است که تغییر استراتژی انتخاباتی لولا، نقش محوری در پیروزی او داشته است.

به گفته او، نامزد حزب کارگران به‌جای تکیه صرف بر فعالیت‌های آنلاین، توانست کارزار دیجیتالی خود را با بسیج هواداران در سطح محلی و فعالیت‌های میدانی پیوند دهد.

هولزهاکر می‌گوید ستاد انتخاباتی لولا تلاش‌های میدانی خود را گسترش داد و پیام‌های انتخاباتی‌اش را متناسب با شرایط تغییر داد٬ به‌گونه‌ای که پیروزی بولسونارو را با نگرانی‌هایی پیرامون تغییر احتمالی برنامه‌های حمایت اجتماعی و از دست رفتن حقوق مردم مرتبط ساخت.

او می‌گوید: «این از نقاط قوت لولا بود که ضعف خود را شناخت و سبک کارزارش را کاملا تغییر داد. ژانونس نیز توانست کاری را انجام دهد که پیش از آن برای جریان چپ برازیل غیرقابل تصور به نظر می‌رسید: تسلط بر شبکه‌های اجتماعی.»

در مقابل، هولزهاکر معتقد است که فلاویو بولسونارو با اطمینان بیش از حد به پیروزی وارد دور دوم انتخابات شد و نتوانست پیام‌های انتخاباتی خود را به همان اندازه مؤثر به هوادارانش برساند.

مایرا گولارت، جامعه‌شناس، کارشناس علوم سیاسی و استاد دانشگاه فدرال ریو دو ژانیرو نیز هشدار می‌دهد که نباید بازگشت لولا به قدرت را تنها نتیجه فعالیت در شبکه‌های اجتماعی دانست.

او می‌گوید: «این موفقیت حاصل ترکیبی از فعالیت در شبکه‌های اجتماعی و بسیج هواداران در سطح جامعه بود. فعالیت‌های میدانی زمینه‌ای را فراهم کرد که مردم بیشتری به شرکت در انتخابات تشویق شده و رأی‌دهندگان مردد نیز قانع شوند که رای بدهند.»

به باور او، هواداران لولا توانستند شور و اشتیاق ایجادشده در فضای آنلاین را به مشارکت سیاسی واقعی تبدیل کنند.

گولارت می‌گوید: «کسانی که برای پیروزی لولا تلاش می‌کردند، کوشیدند مردم را گرد هم بیاورند و آن‌ها را به شرکت در انتخابات ترغیب کنند.»

او معتقد است که این تلاش‌ها نه‌تنها به افزایش مشارکت در انتخابات کمک کرد، بلکه می‌تواند برای حکومت آینده لولا نیز ارزشمند باشد.

او افزاید: «به باور من، این تلاش جمعی تجربه آموزنده و مهمی بود و برای حکومتی که هنوز با چالش‌های زیادی روبه‌رو است، ارزشمند خواهد بود. این تلاش‌ها نه‌تنها باعث کاهش شمار افرادی شد که در انتخابات شرکت نمی‌کردند، بلکه تعداد قابل‌توجهی از رأی‌دهندگان مردد را نیز به رأی‌دادن به لولا قانع کرد.»

خود لولا نیز اشاره کرده است که بسیج گسترده هوادارانش برای بازگشت او به قدرت، می‌تواند بر شیوه حکومت‌داری‌اش در سال‌های آینده تأثیر بگذارد.

او در سخنرانی پس از پیروزی‌اش گفت که این انتخابات درس‌های زیادی به او آموخته و وعده داد شیوه اداره برازیل را تغییر دهد.

لولا گفت: «ما به مردم فرصت بیشتری می‌دهیم تا در تصمیم‌گیری‌ها نقش داشته باشند و ارتباطات دیجیتالی نیز در حکومت من نقش بسیار پررنگ‌تری خواهد داشت.»