چگونه بنیامین نتانیاهو در سیاست اسرائيل صعود کرد و دوام آورده است؟

بنیامین نتانیاهو، که بیش از هر فرد دیگری در تاریخ اسرائیل در مقام نخست‌وزیری بوده، می‌خواهد پس از انتخابات پارلمانی ۲۷ اکتبر برای هفتمین بار این مقام را به دست آورد.

نتانیاهوی ۷۷ ساله در چند دهه گذشته همواره خود را «آقای امنیت» اسرائیل معرفی کرده است.

اما تلاش او برای کسب یک دوره دیگر نخست‌وزیری در حالی است بسیاری از اسرائیلی‌ها حملات تحت رهبری حماس در هفتم اکتبر ۲۰۲۳ را بزرگ‌ترین ناکامی امنیتی در تاریخ کشورشان می‌دانند.

او از آن زمان تمرکز خود را بر جنگ با حماس و متحدانش، حزب‌الله و ایران، گذاشته است. همزمان، نتانیاهو با محاکمه‌ای در پرونده اتهام‌های فساد نیز روبه‌رو است، اتهام‌هایی که او رد کرده است.

نظرسنجی‌ها از رقابتی نزدیک میان اردوگاه راست‌گرای تحت رهبری نتانیاهو و ائتلافی از احزاب مخالف حکایت دارند که برای کنار زدن او با یکدیگر همکاری می‌کنند. از جمله چهره‌های برجسته این ائتلاف می‌توان به نفتالی بنت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل، و گادی آیزنکوت، فرمانده پیشین ارتش، اشاره کرد.

محتمل است که رویدادهای هفتم اکتبر و پیامدهای آن، از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر تصمیم رأی‌دهندگان در این انتخابات باشد.

استاد بقا در سیاست اسرائیل

با وجود جنجال‌ها و بحران‌های سیاسی که بارها جایگاه او در قدرت را تهدید کرده‌اند، نتانیاهو به عنوان سیاستمداری شناخته می‌شود که توانسته از چالش‌های سیاسی جان سالم به در ببرد.

او که در نوامبر ۲۰۲۲ برای ششمین بار به مقام نخست‌وزیری انتخاب شد، رهبری راست‌گراترین ائتلاف در تاریخ اسرائیل را برعهده دارد.

بازگشت او به قدرت پس از دوره‌ای نسبتاً کوتاه در صف مخالفان و در پی ۱۲ سال متوالی نخست‌وزیری، این باور را در میان هوادارانش تقویت کرد که «شاه بی‌بی» از نظر سیاسی شکست‌ناپذیر است.

نتانیاهو همچنان در میان بسیاری از رأی‌دهندگان راست‌گرا و مذهبی محبوب است. این گروه‌ها او را رهبری قاطع در زمینه امنیت می‌دانند. دولت او همچنین برای گسترش معافیت از خدمت نظامی برای یهودیان فوق‌ارتدکسی تلاش کرده است که به گونه تمام‌وقت به آموزش‌های دینی مشغول‌اند.

اما اکنون سایه حملات هفتم اکتبر بر انتخابات افتاده و تصویر شکست‌ناپذیر او را با چالش روبه‌رو کرده است.

نتانیاهو پذیرفته که در جلوگیری از رویدادهای هفتم اکتبر ۲۰۲۳ تا اندازه‌ای مسئولیت داشته است، روزی که اسرائیل در دوران نخست‌وزیری او مرگبارترین حمله تاریخ خود را تجربه کرد. در آن حمله، هزاران فرد مسلح به رهبری حماس از مرز غزه عبور کردند، حدود یک‌هزار و ۲۰۰ نفر را کشتند و ۲۵۱ نفر دیگر را به عنوان گروگان به غزه منتقل کردند.

با این حال، او می‌گوید افراد دیگری نیز در ناکامی‌هایی که به این حملات انجامید مسئولیت دارند، از جمله مقام‌های ارشد امنیتی. نتانیاهو آنان را متهم کرده که در ساعات پیش از حمله عمداً او را از خواب بیدار نکردند، چراکه نگران بودند که دستور بسیج گسترده ارتش اسرائیل را صادر کند و وضعیت تشدید شود.

بر اساس آمار وزارت صحت غزه که تحت اداره حماس است و سازمان ملل ارقام آن را قابل اعتماد می‌داند، دست‌کم ۷۴ هزار نفر در عملیات نظامی اسرائیل در غزه کشته شده‌اند.

اقدامات اسرائیل در غزه با محکومیت گسترده جامعه جهانی روبه‌رو شده است.

در سال‌های پس از این حمله، گزارش‌های فزاینده‌ای منتشر شده که نشان می‌دهد پیش از هفتم اکتبر هشدارهایی به نتانیاهو داده شده بود؛ از سوی رئیس نهادهای امنیتی خود اسرائیل و همچنین برخی کشورهای همسایه. نتانیاهو این ادعاها را رد می‌کند.

ماه گذشته، روزنامه هاآرتص بخش‌هایی از کتابی تازه را منتشر کرد که در آن ادعا شده بود رهبر امارات متحده عربی ده روز پیش از حمله با نتانیاهو تماس گرفته و درباره برنامه حماس برای انجام یک عملیات گسترده هشدار داده بود.

دفتر نتانیاهو این گزارش را «دروغ محض» خوانده و گفته است که از این روزنامه شکایت خواهد کرد.

در نوامبر ۲۰۲۴، نتانیاهو چهارمین رهبر جهان شد که دیوان کیفری بین‌المللی برای او حکم بازداشت صادر کرده است؛ فهرستی که پیش از او شامل ولادیمیر پوتین، عمر البشیر و معمر قذافی می‌شد.

این حکم، همراه با حکم بازداشت یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، واکنش تند چهره‌های سیاسی اسرائیل از طیف‌های مختلف را برانگیخت.

این احکام به اقدامات نظامی اسرائیل در غزه پس از حملات هفتم اکتبر مربوط می‌شود و شامل اتهام‌هایی از جمله «استفاده از گرسنگی به عنوان ابزار جنگ» و نیز «جنایت‌های علیه بشریت از جمله قتل، آزار و اذیت و دیگر رفتارهای غیرانسانی» است.

نتانیاهو و گالانت هر دو این اتهام‌ها را رد کرده‌اند.

تأثیر میراث برادر بر زندگی سیاسی نتانیاهو

بنیامین نتانیاهو در سال ۱۹۴۹ در تل‌آویو به دنیا آمد. در سال ۱۹۶۳، خانواده او به امریکا نقل مکان کردند، زمانی که پدرش، بن‌صیون نتانیاهو، تاریخ‌دان برجسته و فعال صهیونیست، یک سمت دانشگاهی دریافت کرد.

نتانیاهو در ۱۸ سالگی به اسرائیل بازگشت و پنج سال را در ارتش سپری کرد. او در واحد ویژه کماندویی سایرت متکال خدمت می‌کرد و به درجه کپتان رسید. وی در عملیات آزادسازی یک طیاره مسافربری بلژیکی که توسط افراد مسلح فلسطینی ربوده شده و در سال ۱۹۷۲ در اسرائیل به زمین نشسته بود، زخمی شد. او همچنین در جنگ خاورمیانه در سال ۱۹۷۳ شرکت داشت.

در سال ۱۹۷۶، برادرش یوناتان نتانیاهو هنگام رهبری عملیات نجات گروگان‌های یک طیاره ربوده‌شده در شهر انتبه اوگاندا کشته شد. مرگ او تأثیر عمیقی بر خانواده نتانیاهو گذاشت و نامش در اسرائیل به جایگاهی افسانه‌ای رسید.

نتانیاهو به یاد برادرش یک مؤسسه مبارزه با تروریزم ایجاد کرد و در سال ۱۹۸۲ به عنوان معاون رئیس هیئت نمایندگی اسرائیل در واشنگتن منصوب شد.

از همان زمان، حضور او در عرصه عمومی و سیاسی آغاز شد. نتانیاهو که به زبان انگلیسی روان صحبت می‌کرد و لهجه امریکایی مشخصی داشت، به چهره‌ای آشنا در تلویزیون‌های امریکا تبدیل شد و به گونه مؤثری از مواضع اسرائیل دفاع می‌کرد.

او در سال ۱۹۸۴ به عنوان نماینده دائم اسرائیل در سازمان ملل متحد در نیویارک منصوب شد.

در مسیر قدرت

نتانیاهو پس از بازگشت به اسرائیل در سال ۱۹۸۸ وارد سیاست شد. او به نمایندگی از حزب لیکود به کنست، پارلمان اسرائیل، راه یافت و به عنوان معاون وزیر خارجه منصوب شد.

او بعداً رهبری حزب لیکود را به دست گرفت و در سال ۱۹۹۶، پس از برگزاری انتخابات زودهنگام در پی ترور اسحاق رابین، به مقام نخست‌وزیری اسرائیل رسید.

نتانیاهو همچنین جوان‌ترین نخست‌وزیر اسرائیل بود و نخستین فردی به شمار می‌رفت که پس از تأسیس این کشور در سال ۱۹۴۸ به دنیا آمده و به این مقام رسیده است.

با وجود آن‌که او از منتقدان سرسخت توافق‌نامه صلح اسلو در سال ۱۹۹۳ میان اسرائیل و فلسطینی‌ها بود، در سال ۱۹۹۷ توافقی را امضا کرد که بر اساس آن ۸۰ درصد شهر الخلیل (هِبرون) به کنترل تشکیلات خودگردان فلسطین واگذار شد. او همچنین با عقب‌نشینی‌های بیشتر از بخش‌هایی از کرانه باختری اشغالی موافقت کرد؛ اقدامی که با انتقاد شدید جریان‌های راست‌گرا روبه‌رو شد. با این حال، این طرح پیش از آن‌که بخش عمده عقب‌نشینی‌های اسرائیل عملی شود، ناکام ماند.

نتانیاهو در سال ۱۹۹۹ قدرت را از دست داد. او پس از آن‌که انتخابات را ۱۷ ماه زودتر از موعد برگزار کرد، از ایهود باراک، رهبر حزب کارگر و فرمانده پیشین خود در ارتش، شکست خورد.

بازگشت به صحنه قدرت

نتانیاهو از رهبری حزب لیکود کناره‌گیری کرد و آریل شارون جانشین او شد.

پس از آن‌که شارون در سال ۲۰۰۱ به نخست‌وزیری رسید، نتانیاهو بار دیگر به دولت بازگشت؛ ابتدا به عنوان وزیر خارجه و سپس به عنوان وزیر مالیه. اما در سال ۲۰۰۵ در اعتراض به خروج اسرائیل از نوار غزه اشغالی از سمت خود استعفا داد.

فرصت بازگشت او در همان سال فراهم شد؛ زمانی که شارون، اندکی پیش از سکته شدید مغزی که او را به کما فرو برد، از حزب لیکود جدا شد و حزب جدیدی به نام کادیما را با گرایش میانه‌رو تأسیس کرد.

نتانیاهو بار دیگر رهبری حزب لیکود را به دست آورد و در مارچ ۲۰۰۹ برای دومین بار به مقام نخست‌وزیری اسرائیل رسید.

او با توقف بی‌سابقه ده‌ماهه ساخت شهرک‌های یهودی‌نشین در کرانه باختری، با برخی استثناها، موافقت کرد؛ اقدامی که زمینه را برای ازسرگیری گفت‌وگوهای صلح با فلسطینی‌ها فراهم ساخت. اما این مذاکرات در اواخر سال ۲۰۱۰ شکست خورد.

با آن‌که نتانیاهو در سال ۲۰۰۹ به صورت علنی از پذیرش مشروط تشکیل یک کشور فلسطینی در کنار اسرائیل سخن گفته بود، بعدها موضع سخت‌گیرانه‌تری اتخاذ کرد. او در سال ۲۰۱۹ به یک رادیوی اسرائیلی گفت: «یک کشور فلسطینی، آن‌گونه که مردم درباره آن صحبت می‌کنند، ایجاد نخواهد شد. چنین چیزی اتفاق نخواهد افتاد.»

اوایل امسال نیز گفت همه او را به عنوان فردی می‌شناسند که «در طول دهه‌ها مانع ایجاد یک کشور فلسطینی شده که می‌توانست موجودیت ما را به خطر بیندازد.» او افزود که اسرائیل «در هر شرایطی» کنترل کامل امنیتی بر تمام مناطق واقع در غرب رود اردن، از جمله غزه و کرانه باختری، را حفظ خواهد کرد.

دوره‌های حضور او در قدرت همچنین با گسترش چشمگیر شهرک‌های اسرائیلی در کرانه باختری اشغالی همراه بوده است؛ موضوعی که منتقدان می‌گویند تلاش‌ها برای دستیابی به راه‌حل دو کشوری را دشوارتر کرده است.

دولت کنونی او از زمان روی کار آمدن در سال ۲۰۲۲، مجوز ایجاد بیش از ۱۰۰ شهرک جدید را صادر کرده و بر گسترش سریع پایگاه‌های غیرقانونی شهرک‌نشینان و مزارع وابسته به آنها نظارت داشته است.

سازمان اسرائیلی صلح اکنون که از راه‌حل دو کشوری حمایت می‌کند، گفته است که دولت نتانیاهو «الحاق عملی کرانه باختری را با سرعتی بی‌سابقه پیش برده است.»

بر اساس حقوق بین‌الملل، همه شهرک‌ها و پایگاه‌های شهرک‌نشینان اسرائیلی در کرانه باختری اشغالی غیرقانونی محسوب می‌شوند. این پایگاه‌ها طبق قوانین اسرائیل نیز غیرقانونی‌اند، هرچند بسیاری از آنها از حمایت دولت برخوردار هستند.

حملات فلسطینی‌ها و عملیات نظامی اسرائیل، پیش و پس از بازگشت نتانیاهو به قدرت در سال ۲۰۰۹، بارها اسرائیل را درگیر رویارویی‌های نظامی در نوار غزه و اطراف آن کرده است.

نتانیاهو در سراسر دوران فعالیت سیاسی خود بارها هشدار داده که ایران بزرگ‌ترین تهدید برای اسرائیل است. او بیش از سه دهه استدلال کرده که تهران در پی دستیابی به سلاح هسته‌ای است و همواره از رهبران جهان خواسته موضع سخت‌گیرانه‌تری در برابر حکومت ایران اتخاذ کنند.

این کارزار طولانی‌مدت در فبروری ۲۰۲۶ به نقطه اوج خود رسید؛ زمانی که اسرائیل و ایالات متحده حملاتی را علیه ایران انجام دادند که به کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، منجر شد. ایران نیز با حمله به اسرائیل، پایگاه‌های نظامی امریکا و برخی کشورهای خلیج واکنش نشان داد و حمله حزب‌الله به آغاز جنگی تازه در لبنان انجامید.

آتش‌بسی که با میانجیگری پاکستان به دست آمد، در ماه اپریل برقرار شد و در ماه جون نیز تفاهم‌نامه‌ای میان امریکا و ایران امضا شد، اما این توافق تنها چند هفته دوام آورد. از آن زمان تاکنون، امریکا و ایران حملات متقابلی را علیه یکدیگر انجام داده‌اند و هیچ توافق جدیدی میان دو طرف برقرار نشده است.

محاکمه در برابر مردم

پس از سال ۲۰۱۶، نتانیاهو با تحقیقات مربوط به اتهام‌های فساد روبه‌رو شد؛ تحقیقاتی که سرانجام در نوامبر ۲۰۱۹ به طرح اتهام‌های رشوه‌خواری، تقلب و سوءاستفاده از اعتماد عمومی در سه پرونده جداگانه علیه او انجامید.

او هرگونه تخلف را رد کرده و می‌گوید قربانی یک «شکار جادوگران» با انگیزه سیاسی است که از سوی مخالفانش سازمان‌دهی شده است. نتانیاهو در ماه می ۲۰۲۰ در دادگاه حاضر شد و به نخستین نخست‌وزیر اسرائیل تبدیل شد که در دوران تصدی این مقام محاکمه می‌شود.

او از اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، درخواست عفو کرده است، اما هرتزوگ گفته که ابتدا باید تلاش‌ها برای رسیدن به یک توافق قضایی به نتیجه برسد. بیش از شش سال پس از آغاز این پرونده، هنوز حکمی در آن صادر نشده و روند محاکمه ادامه دارد.

طرح‌های جنجال‌برانگیز دولت برای اصلاح نظام قضایی نیز پیش از حملات هفتم اکتبر، موجی از اعتراضات گسترده را در اسرائیل برانگیخت و شکاف‌های عمیق بر سر هویت ملی و دموکراسی این کشور را آشکار کرد؛ اختلافاتی که همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند، در حالی که اسرائیل بار دیگر برای برگزاری انتخابات آماده می‌شود.

پیوندهای نتانیاهو با ترامپ

روی کار آمدن دونالد ترامپ در مقام ریاست‌جمهوری امریکا در سال ۲۰۱۷، به همسویی بیشتر میان سیاست‌های دولت‌های امریکا و اسرائیل انجامید و در کمتر از یک سال، ترامپ به رسمیت شناختن اورشلیم به عنوان پایتخت اسرائیل را اعلام کرد.

این اقدام خشم گسترده‌ای را در سراسر جهان عرب برانگیخت. جهانی که از ادعای فلسطینی‌ها بر بخش شرقی اورشلیم، که اسرائیل از زمان جنگ خاورمیانه سال ۱۹۶۷ آن را در اشغال خود دارد، حمایت می‌کند. این ادعا از سوی سازمان ملل نیز پشتیبانی می‌شود و این سازمان اورشلیم شرقی را سرزمین اشغالی فلسطینی می‌داند. اما این اقدام برای نتانیاهو یک دستاورد بزرگ سیاسی و دیپلماتیک در داخل کشور بود.

در جنوری ۲۰۲۰، نتانیاهو از طرح صلح ترامپ میان اسرائیل و فلسطینی‌ها به عنوان «فرصت قرن» استقبال کرد، هرچند فلسطینی‌ها آن را به دلیل یک‌جانبه بودن رد کردند و این طرح بدون نتیجه باقی ماند.

نتانیاهو همچنین در مورد ایران با ترامپ هم‌نظر بود و از تصمیم رئیس‌جمهور امریکا برای خروج از توافق هسته‌ای ایران در سال ۲۰۱۸ و بازگرداندن تحریم‌های اقتصادی استقبال کرد.

اما ترامپ پس از آن‌که نتانیاهو در نوامبر ۲۰۲۰ پیروزی جو بایدن در انتخابات ریاست‌جمهوری را تبریک گفت، اظهارات تندی علیه رهبر اسرائیل مطرح کرد و او را به بی‌وفایی متهم ساخت.

روابط میان این دو رهبر از آن زمان تاکنون ترمیم شده، اما بار دیگر نیز به آزمون گذاشته شده است.

در دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، او از اسرائیل در جنگ با ایران حمایت کرد، برای عفو نتانیاهو در پرونده فساد فشار آورد و در چندین نوبت از او در کاخ سفید میزبانی کرد که آخرین مورد آن در ماه جولای بود. نتانیاهو از زمان بازگشت رئیس‌جمهور امریکا به قدرت در جنوری ۲۰۲۵، هشت بار با ترامپ دیدار کرده است؛ بیشتر از هر رهبر دیگری در جهان.

او تنها چند روز مانده به انتخابات نیز بار دیگر بر حمایت خود از نتانیاهو تأکید کرد. ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال از نتانیاهو حمایت کرد، او را «نخست‌وزیری جنگجو و بزرگ» خواند و توصیف کرد که در برابر «مخالفت‌های عظیم»، «نیرومند، شجاع و درخشان» بوده است.

بیش از هر چیز، این انتخابات به عنوان همه‌پرسی درباره یکی از اختلاف‌برانگیزترین چهره‌های سیاسی کشور دیده می‌شود. از نظر حامیانش، بنیامین نتانیاهو همچنان برای حفظ امنیت اسرائیل لازم است. منتقدانش می‌گویند بقای سیاسی او، اسرائیل را در معرض خطر قرار می‌دهد.