گروگان‌هایی که آزاد نشدند؛ چرا «غافلگیری اکتبر» با نام ایران گره خورده است؟

در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، جنگ با ایران همچنان آینده‌ای نامعلوم دارد. مذاکرات تهران و واشنگتن برای پایان دادن به درگیری‌ها به نتیجه نرسیده و تنش‌ها در منطقه همچنان ادامه دارد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا،‌ گفته است که پیش از انتخابات سوم نوامبر به ایران حمله نخواهد کرد، اما افزایش قیمت نفت و پیامدهای اقتصادی جنگ، دولت او را در هفته‌های پایانی کارزار انتخاباتی جمهوری‌خواهان تحت فشار گذاشته است.

در این میان، گزارش‌ها درباره احتمال اقدامات تازه ایران برای افزایش فشار بر آمریکا و تحرکات احتمالی اسرائیل، بر ابهامات درباره آینده جنگ در آستانه انتخابات سوم نوامبر افزوده است. در واشنگتن نیز احتمال توافقی ناگهانی برای پایان جنگ یا تشدید دوباره درگیری‌ها، به بخشی از بحث‌ها درباره انتخابات تبدیل شده است.

در فرهنگ سیاسی آمریکا، تحولی که در هفته‌های پایانی رقابت‌های انتخاباتی رخ دهد و بتواند معادلات را تغییر دهد، نامی آشنا دارد: «غافلگیری اکتبر» (October Surprise).

این اصطلاح طی دهه‌های گذشته به رویدادهای گوناگونی اطلاق شده است؛ از اعلام قریب‌الوقوع بودن پایان یک جنگ تا افشای رسوایی‌های نامزدها، انتشار اطلاعات محرمانه یا تصمیمی غیرمنتظره از سوی یک نهاد حکومتی.

اما تاریخچه این عبارت، ارتباطی مستقیم با ایران دارد. هرچند «غافلگیری اکتبر» پیش از سال ۱۹۸۰ نیز به کار رفته بود، رواج آن در معنای سیاسی امروزی به بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران بازمی‌گردد؛ زمانی که رونالد ریگان و اطرافیانش نگران بودند جیمی کارتر با آزادی ناگهانی گروگان‌ها در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری، شکست احتمالی خود را به پیروزی تبدیل کند.

آن غافلگیری هرگز اتفاق نیفتاد، اما اصطلاحی که از دل نگرانی جمهوری‌خواهان شهرت یافت، در سیاست آمریکا ماندگار شد.

از آن زمان، رویدادهای متعددی عنوان «غافلگیری اکتبر» گرفته‌اند، بی‌آنکه روشن باشد تا چه اندازه بر نتیجه انتخابات اثر گذاشته‌اند. در اینجا چند نمونه را مرور می‌کنیم.

۱۹۸۰؛ گروگان‌هایی که آزاد نشدند

در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۹۸۰، جیمی کارتر،‌ رئیس‌جمهور دموکرات آمریکا، در حالی برای انتخاب مجدد تلاش می‌کرد که ۵۲ آمریکایی همچنان در تهران گروگان بودند.

نزدیک به یک سال از اشغال سفارت آمریکا گذشته بود. مذاکرات برای آزادی گروگان‌ها بی‌نتیجه مانده بود و عملیات نظامی آمریکا برای نجات آنها در صحرای طبس نیز در آوریل همان سال شکست خورده بود.

بحران گروگان‌گیری به نماد اصلی مشکلات سیاست خارجی جیمی کارتر تبدیل شد و رونالد ریگان، رقیب جمهوری‌خواه او، از آن برای حمله به دولت استفاده کرد.

با این حال، در ستاد انتخاباتی ریگان نگرانی دیگری وجود داشت: اینکه کارتر بتواند در واپسین روزهای رقابت‌ها، گروگان‌ها را آزاد کند و با اعلام این موفقیت، ورق انتخابات را به سود خود برگرداند.

ویلیام کیسی، مدیر کارزار انتخاباتی ریگان، از تابستان همان سال درباره احتمال چنین اتفاقی هشدار می‌داد. او می‌ترسید رئیس‌جمهور دموکرات درست پیش از رای‌گیری به توافقی با تهران برسد.

اصطلاح «غافلگیری اکتبر» در همین فضا شهرت یافت. به نوشته نیویورک‌تایمز، این عبارت در اردوگاه رونالد ریگان برای توصیف نگرانی از آزادی گروگان‌ها پیش از انتخابات رواج یافت.

اما اکتبر به پایان رسید و گروگان‌ها آزاد نشدند.

رونالد ریگان در چهارم نوامبر جیمی کارتر را با اختلافی چشمگیر شکست داد. کمتر از سه ماه بعد، در ۲۰ ژانویه ۱۹۸۱، درست در روز تحلیف ریگان، گروگان‌های آمریکایی پس از ۴۴۴ روز اسارت آزاد شدند.

این هم‌زمانی به یکی از جنجالی‌ترین اتهام‌های تاریخ انتخابات آمریکا دامن زد: آیا اطرافیان رونالد ریگان مخفیانه با مقام‌های جمهوری اسلامی تماس گرفته بودند تا آزادی گروگان‌ها را به بعد از انتخابات موکول کنند؟

گری سیک، از اعضای شورای امنیت ملی دولت کارتر، از جمله کسانی بود که بعدها این اتهام را مطرح کرد. بر اساس این روایت، نمایندگانی از کارزار ریگان با واسطه‌های ایرانی درباره به تاخیر انداختن آزادی گروگان‌ها در ازای دریافت امتیازاتی احتمالی مذاکره کرده بودند. ادعاهایی نیز درباره دیدارهای محرمانه در مادرید و پاریس مطرح شد.

این اتهامات به تحقیقات رسمی کنگره آمریکا انجامید. هیئتی از مجلس نمایندگان در سال ۱۹۹۳ اعلام کرد شواهد معتبری برای اثبات تبانی ستاد ریگان با ایران نیافته است.

اما پرونده بسته نشد. در مارس ۲۰۲۳، بن بارنز، سیاستمدار سابق آمریکایی، در گفت‌وگو با نیویورک‌تایمز مدعی شد که جان کانلی، فرماندار پیشین تگزاس و از حامیان ریگان، در تابستان ۱۹۸۰ طی سفری به چند کشور خاورمیانه از رهبران منطقه خواسته بود به تهران پیام دهند که آزادی گروگان‌ها را تا پس از انتخابات به تاخیر بیندازد.

شواهد تاریخی اصل سفر را تایید می‌کند، اما روشن نیست که چنین پیامی به مقام‌های ایرانی رسیده یا بر تصمیم‌گیری آنها تاثیری گذاشته باشد.

۱۹۹۲؛ ایران-کنترا و کیفرخواستی که خبرساز شد

در ۳۰ اکتبر ۱۹۹۲، تنها چهار روز مانده به انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، انتشار اطلاعات تازه‌ای درباره رسوایی ایران-کنترا، جورج بوش پدر را در موقعیت دشواری قرار داد.

ماجرای ایران-کنترا به فروش محرمانه تسلیحات آمریکا به جمهوری اسلامی در دهه ۱۹۸۰ بازمی‌گشت. دولت رونالد ریگان امیدوار بود از این طریق به آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان کمک کند. بخشی از درآمد این معاملات نیز برخلاف محدودیت‌های قانونی، به شورشیان مخالف دولت نیکاراگوئه، معروف به کنتراها، منتقل شده بود.

پیش از انتخابات ۱۹۹۲، لارنس والش، بازپرس مستقل پرونده، کیفرخواست تازه‌ای علیه کاسپار واینبرگر، وزیر دفاع پیشین آمریکا، صادر کرد که در آن بخشی از یادداشت‌های او درباره جلسه‌ای در کاخ سفید در سال ۱۹۸۶ نقل شده بود.

این یادداشت‌ها نشان می‌داد جورج بوش، برخلاف اظهارات قبلی‌اش، در جریان جزئیات طرح مبادله تسلیحات با گروگان‌های آمریکایی در لبنان بوده و با وجود مخالفت وزیران خارجه و دفاع، از آن حمایت کرده است.

در یادداشت واینبرگر همچنین آمده بود که او و جورج شولتز، وزیر خارجه وقت، با طرح مخالفت کرده بودند؛ مخالفتی که بوش پیش‌تر گفته بود از شدت آن اطلاع نداشته است.

انتشار این اطلاعات در واپسین روزهای انتخابات، بار دیگر عملکرد جورج بوش پدر در ماجرای ایران-کنترا را زیر سوال برد. جمهوری‌خواهان، لارنس والش را به تلاش برای تاثیرگذاری بر انتخابات متهم کردند، اما دفتر او این اتهام را رد کرد.

چهار روز بعد، جورج بوش انتخابات را به بیل کلینتون باخت. با این حال، روشن نیست انتشار این اسناد تا چه حد بر نتیجه رای‌گیری تاثیر داشته است.

۲۰۰۴؛ وقتی بن‌لادن وارد رقابت انتخاباتی شد

در ۲۹ اکتبر ۲۰۰۴، تنها چهار روز مانده به انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، اسامه بن‌لادن با انتشار پیامی ویدیویی بار دیگر به صدر اخبار بازگشت.

شبکه الجزیره ویدیویی از رهبر القاعده پخش کرد که در آن مستقیما مردم آمریکا را خطاب قرار می‌داد و درباره حملات ۱۱ سپتامبر و سیاست خارجی واشنگتن سخن می‌گفت.

سه سال از آن حملات گذشته بود. جورج بوش جنگ افغانستان و سپس حمله به عراق را آغاز کرده بود، اما بن‌لادن هنوز به عنوان رهبر القاعده فعالیت می‌کرد.

انتشار این پیام، درست در روزهای پایانی رقابت بوش و جان کری، نامزد دموکرات‌ها، بار دیگر مسئله تروریسم و امنیت ملی را به مرکز توجه رسانه‌ها کشاند، اما مشخص نبود این اتفاق به سود کدام نامزد تمام خواهد شد.

از یک سو، برخی تحلیلگران معتقد بودند یادآوری تهدید القاعده می‌توانست به نفع بوش باشد که مبارزه با تروریسم را یکی از محورهای اصلی ریاست‌جمهوری خود قرار داده بود. از سوی دیگر، حضور دوباره بن‌لادن یادآور ناکامی دولت آمریکا در دستگیری او بود.

در نهایت جورج بوش در انتخابات دوم نوامبر پیروز شد، اما میزان تاثیر پیام بن‌لادن بر نتیجه انتخابات هرگز روشن نشد.

این اتفاق نمونه متفاوتی از غافلگیری اکتبر بود. این بار نه یک سیاستمدار آمریکایی، بلکه دشمنی که آمریکا سال‌ها در تعقیب او بود، با انتشار پیامی در حساس‌ترین روزهای انتخابات به موضوع اصلی بحث‌های سیاسی تبدیل شد.

۲۰۱۶؛ نوار جنجالی، ایمیل‌های هک‌شده و نامه رئیس اف‌بی‌آی

انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۱۶ مجموعه‌ای از اتفاقات غیرمنتظره را در خود داشت که هرکدام می‌توانست به تنهایی عنوان «غافلگیری اکتبر» بگیرد.

در هفتم اکتبر، واشنگتن‌پست ویدیویی از دونالد ترامپ منتشر کرد که در سال ۲۰۰۵ ضبط شده بود. او در گفت‌وگو با بیلی بوش، مجری برنامه سرگرمی «اکسس هالیوود»، با کلماتی رکیک درباره زنان و رفتار جنسی خود صحبت می‌کرد.

انتشار این ویدیو موجی از انتقادها را برانگیخت. شماری از سیاستمداران جمهوری‌خواه حمایت خود را از دونالد ترامپ پس گرفتند و برخی حتی خواهان کناره‌گیری او از رقابت شدند. ترامپ از سخنان خود عذرخواهی کرد و گفت این صحبت‌ها بازتاب‌دهنده شخصیت واقعی او نبوده است.

در همان روز، ویکی‌لیکس انتشار هزاران ایمیل هک‌شده جان پودستا، رئیس ستاد انتخاباتی هیلاری کلینتون، را آغاز کرد.

نهادهای اطلاعاتی آمریکا بعدها این عملیات هک را به عوامل روسی نسبت دادند. تحقیقات بعدی نیز شواهد گسترده‌ای درباره نقش روسیه در سرقت و انتشار اطلاعات مربوط به حزب دموکرات و ستاد کلینتون ارائه کرد.

به این ترتیب، در یک روز دو افشاگری متفاوت فضای انتخابات را تحت تاثیر قرار داد. اما ماجرای اکتبر ۲۰۱۶ به همین‌جا ختم نشد.

در ۲۸ اکتبر، تنها یازده روز مانده به رای‌گیری، جیمز کومی، رئیس وقت اف‌بی‌آی، در نامه‌ای به کنگره اعلام کرد که ماموران اف‌بی‌آی ایمیل‌های تازه‌ای یافته‌اند که ممکن است با تحقیقات درباره استفاده کلینتون از سرور خصوصی ایمیل در دوران وزارت خارجه او ارتباط داشته باشند.

اف‌بی‌آی چند ماه پیش‌تر تحقیقات خود را به پایان رسانده و اعلام کرده بود با وجود انتقاد از نحوه نگهداری اطلاعات حساس، توصیه‌ای برای پیگرد کیفری کلینتون ندارد.

اما نامه تازه این تصور را ایجاد کرد که شاید اطلاعات جدیدی کشف شده و نتیجه بررسی‌های قبلی تغییر کرده باشد.

ایمیل‌ها در جریان تحقیق جداگانه‌ای درباره آنتونی وینر، همسر وقت هما عابدین، از نزدیک‌ترین دستیاران کلینتون، پیدا شده بودند. هنگام ارسال نامه، اف‌بی‌آی هنوز بررسی آنها را تکمیل نکرده بود.

خبر به سرعت به صدر رسانه‌ها راه یافت و دونالد ترامپ آن را دستمایه حمله به رقیب خود قرار داد.

در ششم نوامبر، تنها دو روز مانده به انتخابات، کومی اعلام کرد بررسی ایمیل‌های تازه نتیجه تحقیقات قبلی را تغییر نداده است. اما تا آن زمان، این ماجرا بیش از یک هفته از مهم‌ترین سرخط‌های خبری انتخابات بود.

دونالد ترامپ در انتخابات هشتم نوامبر پیروز شد و هیلاری کلینتون بعدها تصمیم جیمز کومی را یکی از عوامل شکست خود دانست.