Исроил армияси ўз ҳарбийлари хатти-ҳаракатларини текширмоқда. Хулоса қани?

BBC Verify суриштирувига кўра, Исроил армияси охирги уч йилда одамлар ҳалок бўлган ёки жароҳатланган юзлаб воқеалар бўйича текширув бошлаганини айтган. Аммо бу ишлардан камида 254 таси бўйича ҳозиргача жамоатчиликка очиқ хулоса эълон қилинмаган.

BBC Verify сунъий интеллект ёрдамида 2023 йил октябридан буён чоп этилган 60 мингдан ортиқ хабарни таҳлил қилди. Кейин журналистлар ҳар бир ҳолатни алоҳида текшириб чиқди.

Натижада IDF текшираётганини билдирган 300 та воқеа аниқланди. Уларнинг фақат 28 таси бўйича текширув натижалари очиқланган. Яна 18 та ҳолатнинг тақдири ноаниқлигича қолмоқда.

BBC Verify бу ишлар юзасидан бир неча бор Исроил армиясига мурожаат қилди. Бироқ армия фақат икки ҳолат бўйича маълумот бериб, улар ҳали ҳам кўриб чиқилаётганини маълум қилди.

IDF баёнотида армия қонун ёки ҳарбий қоидалар бузилган бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай даъвони жиддий қабул қилиши айтилган.

Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси эса бундай ҳолатлар бўйича текширувлар имкони борича очиқ ва шаффоф ўтказилиши кераклигини таъкидлайди.

BBC Verify аниқлаган 254 ҳолатнинг 158 таси Ғазода, 48 таси Ғарбий соҳилда, 32 таси Ливанда содир бўлган. Қолганлари Исроил ҳудудида ёки IDF назоратидаги сақлаш жойларига тўғри келади.

Бу воқеалар 2023 йил 7 октябрдан 2026 йил августигача бўлган даврни қамраб олади. Уларнинг 200 дан ортиғида камида бир киши ҳалок бўлгани хабар қилинган.

Текширув натижаси эълон қилинмаган айрим ишлар 2023 йил охиридаги воқеаларга бориб тақалади.

Шулардан энг қонлиларидан бири 2024 йил августда Ғазодаги мактабга берилган зарба ҳисобланади. Маҳаллий расмийларга кўра, унда камида 93 киши, жумладан аёллар ва болалар ҳалок бўлган.

Сўнгги уч йилда IDF кўп ҳолатларда муайян воқеа "текширилаётгани" ёки "кўриб чиқилаётгани"ни билдириб келган. Аммо кейинчалик бу ишлар қандай якунлангани ҳақида аксар ҳолларда маълумот берилмаган.

Айрим ишлар жиноий тергов босқичига ҳам ўтказилган. Улар орасида беш ёшли Ҳинд Ражабнинг ўлими ва Фаластин Қизил Ярим Ой жамиятининг 15 нафар тез ёрдам ходими ўлдирилган воқеалар ҳам бор.

IDF воқеаларни қандай текширади?

IDF одатда ўз текширувларининг натижаларини, ҳатто жиноий тергов очилган ҳолатларда ҳам, жамоатчиликка маълум қилмайди.

Очиқланган ҳолатларнинг бир қисми Ғазодаги гаровдагиларнинг Исроил операциялари вақтида ҳалок бўлиши билан боғлиқ.

Айрим воқеалар бўйича эса армия текширув бошланганини фақат BBC Verify ёки бошқа ОАВ савол берганидан кейингина билдирган.

2026 йил августда IDF Ғазодаги бешта шов-шувли воқеа бўйича ҳисобот эълон қилди.

Унда беш ёшли Ҳинд Ражабнинг ўлими ва 15 нафар фаластинлик тез ёрдам ходимининг ўлдирилиши бўйича ишлар жиноий терговга ўтказилгани айтилди.

Бошқа уч ҳолатда эса армия жиноий иш очиш учун етарли асос топмаган. Бу воқеаларда World Central Kitchen ташкилотининг етти нафар ва Médecins Sans Frontières (Чегара билмас шифокорлар) ташкилотининг тўрт нафар ходими ҳалок бўлган эди.

Ҳисоботга кўра, IDF таркибидаги махсус механизм уруш бошланганидан бери 150 га яқин ишни кўриб чиққан.

Бу материаллар кейинги ҳуқуқий баҳолаш учун ҳарбий прокуратурага юборилган.

Бироқ армия айнан қайси 150 та воқеа ҳақида сўз бораётганини очиқламаган. Шунингдек, улар BBC Verify аниқлаган ҳолатлар билан бир хил ишми ёки бошқами, бу ҳақда ҳам изоҳ берилмаган.

BBC Verify бир неча бор мурожаат қилганига қарамай, армия таҳлилда қайд этилган 300 та текширувнинг ҳозирги ҳолати ҳақида батафсил маълумот тақдим этмади.

IDFнинг айтишича, текширув натижалари ҳуқуқий, хавфсизлик ва операциялар билан боғлиқ чекловлар рухсат берган тақдирдагина эълон қилинади.

Армия маълум қилишича, айрим ҳолатлар жиноий тергов эмас, балки хизмат текшируви тартибида кўриб чиқилади.

Бундай таҳлиллардан мақсад нима бўлганини аниқлаш, хатоларни топиш ва келгусида шундай ҳолатлар такрорланмаслиги учун зарур чораларни белгилашдан иборат.

Текширувлар нега шунча вақт оляпти?

IDF маълум қилишича, уруш давомида армия қоидаларини бузган ўнлаб ҳарбийларга нисбатан интизомий чора кўрилган. Айримлари жанговар вазифалардан четлатилган, айримлари эса захира хизматидан чиқарилган.

Бироқ инсон ҳуқуқлари ташкилоти Yesh Din келтирган маълумотлар текширувлар кўлами анча катта эканини кўрсатади.

Ташкилотга тақдим этилган расмий маълумотларга кўра, 2023 йил октябридан 2024 йил августигача Ғазо билан боғлиқ 1456 та ҳолат Исроил армиясининг махсус текширув механизмига юборилган.

Улардан фақат 12 таси бўйича текширув якунланиб, ҳарбий прокуратурага ўтказилган. Шу ишлардан иккитасида жиноий тергов бошланган.

2006 йилдан бери ҳарбий терговларни кузатиб келаётган Yesh Din тадқиқотчиси Дэн Оуэннинг фикрича, айрим текширувлар атайлаб чўзиб юборилади.

"Жараёнлар одамлар бу воқеаларни унутиб қўйгунига қадар узайтирилади", дейди у.

Оксфорд университети профессори Янина Дилл эса Женева конвенцияларига кўра, ҳар қандай давлат ўз ҳарбийлари томонидан содир этилган бўлиши мумкин бўлган қонунбузарликларни тергов қилиши шартлигини айтади.

"Бу халқаро ҳуқуқнинг энг асосий талабларидан бири", дейди у.

Диллнинг таъкидлашича, бундай терговлар тезкор, чуқур ва холис ўтказилиши керак.

Бироқ Исроил Демократия институти вакили, IDFнинг собиқ ҳуқуқшуноси Эран Шамир-Борер бу ишлар амалда анча мураккаб кечишини айтади.

Унинг сўзларига кўра, уруш кетаётган ҳудудларда далил тўплаш қийин. Айниқса, тўлиқ назорат қилинмайдиган ва жанговар ҳаракатлар давом этаётган жойларда воқеанинг барча тафсилотларини аниқлаш осон эмас.

Шамир-Борер яна бир жиҳатга эътибор қаратади: "Уруш вақтида ўз ҳарбийларингизни тергов қилиш ҳеч қаерда оммабоп қарор ҳисобланмайди".

Шу билан бирга, у Исроил армияси текширувлар ҳақида жамоатчиликка кўпроқ маълумот бериши керак деб ҳисоблайди.

"Турли айбловлар бўйича олиб борилаётган ишлар ҳақида кўпроқ ахборот бериш фақат фойда келтиради", дейди у.

Ғазо

2023 йил 7 октябрда Ҳамас бошчилигидаги қуролли гуруҳларнинг Исроилга ҳужумида тахминан 1200 киши ҳалок бўлди, 251 киши эса гаровга олинди.

Шундан кейин Исроил армияси Ғазода кенг кўламли ҳарбий операция бошлади. Исроил бу операциялардан мақсад гаровдагиларни озод қилиш ва Ҳамасни йўқ қилиш эканини айтиб келмоқда.

Ҳамас назоратидаги Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотига кўра, уруш бошланганидан бери Ғазода 74 мингдан ортиқ фаластинлик ҳалок бўлган.

Бу йиллар давомида BBC Verify Ғазодаги бир қатор баҳсли воқеалар бўйича суриштирувлар ўтказди. Улар орасида тез ёрдам ходимларининг ўлдирилиши, гуманитар ёрдам кутаётган одамларнинг ҳалок бўлиши, минглаб биноларнинг вайрон қилиниши ва Исроил ҳарбийларининг эҳтимолий қонунбузарликлари ҳақидаги даъволар бор.

Уруш бошланганидан икки ой ўтиб, 2023 йил декабрида Ғазодаги ягона католик черковида икки аёл отиб ўлдирилди.

Қуддус Лотин патриархати маълумотига кўра, Муқаддас Оила черкови ҳудудидаги снайпер ўқи оқибатида Наҳида Антон ва унинг қизи Самар Антон ҳалок бўлган.

Кейинчалик IDF бу воқеа текширилаётганини маълум қилди.

BBC Verify бу воқеа ҳақида сўраганида, Исроил армияси дастлабки текширув ҳарбийлар черков атрофида аниқланган таҳдидга қарши операция олиб борганини кўрсатганини айтган.

Ўша пайтда IDF воқеа юзасидан тўлиқ текширув давом этаётганини ҳам билдирган эди.

2025 йил сентябрида BBC Verify ишнинг қай даражага етганини яна сўраганида, армия текширув ҳали якунланмаганини маълум қилди.

Орадан қарийб уч йил ўтганига қарамай, Наҳида ва Самар Антоннинг ўлими билан боғлиқ иш ҳозир ҳам ёпилмаган.

Сўнгги сўровга жавобан IDF мураккаб воқеалар бўйича далилларни йиғиш ва текшириш кўп вақт талаб қилишини билдирди.

Армиянинг таъкидлашича, текширув жараёни белгиланган муддатларга улгуриш учун тезлаштирилмайди ва қисқартирилмайди.

Мактабга қилинган қонли ҳужум

Ҳалигача якунланмаган текширувлардан энг шов-шувлиларидан бири 2024 йил августда Ғазо шаҳридаги Табаийн мактабига берилган ҳаво зарбасидир.

Ҳамас назоратидаги фуқаролик мудофааси хизмати маълумотига кўра, мактаб мажмуаси ва унинг ёнидаги масжидга қилинган ҳужумда камида 93 киши ҳалок бўлган. Улар орасида аёллар ва болалар ҳам бўлган.

Ҳужум вақтида бу ерда уй-жойини тарк этган юзлаб фаластинликлар яшаб турган эди. Зарба тонг намози пайтида берилган.

BBC тасдиқлаган видеоларда қутқарувчиларнинг вайроналар орасида тирик қолганларни қидираётгани акс этган. Суратларда эса қон излари, қурилиш қолдиқлари ва сочилиб ётган кийим-кечаклар кўринади.

BBC Verify билан суҳбатлашган мутахассислар ҳодиса жойида топилган парчалар АҚШ томонидан Исроилга етказиб берилган GBU-39 русумли бошқариладиган бомбага тегишли бўлиши мумкинлигини айтган.

Ўша пайтда Исроил армияси мактаб ҳудудида Ҳамаснинг қўмондонлик маркази жойлашганини билдирган.

IDF маълумотига кўра, ҳужумда 31 нафар Ҳамас жангарчиси ўлдирилган.

Армия шунингдек қурбонлар сони ҳақидаги хабарлар ўз ихтиёридаги маълумотларга мос келмаслигини билдирган.

Орадан икки йилдан ортиқ вақт ўтган бўлса-да, IDF маълум қилишича, бу воқеа бўйича текширув ҳали ҳам давом этмоқда.

Ғарбий соҳил

BBC Verify Исроил армияси текширув олиб бораётган Ғарбий соҳилдаги ўнлаб ҳолатларни ҳам ўрганди.

Исроил 1967 йилдан бери Ғарбий соҳилни назорат қилиб келади. Бу ерда қурилган яҳудий манзилгоҳлари халқаро ҳуқуқ бўйича ноқонуний деб ҳисобланади.

БМТ маълумотларига кўра, 2023 йил октябридан бери Ғарбий соҳилда Исроил кучлари амалиётлари оқибатида 1000 дан ортиқ фаластинлик ҳалок бўлган.

BBC Verify таҳлил қилган 50 дан ортиқ текширувнинг ярмидан кўпида аёллар ёки болалар жабрланган.

Шундай ҳолатлардан бири 2024 йил сентябрида Женин яқинида содир бўлган.

Ўша пайтда 16 ёшли Лужайн Муслеҳ исмли қиз Исроил ҳарбий операцияси вақтида ўққа учиб ҳалок бўлган.

Қизнинг отаси айтишича, аскарлар қўшни уйни ўраб турган вақтда Лужайн деразадан ташқарига қараган ва бошидан ўқ еган.

Исроил армияси эса операция вақтида қуролланган шахслар ҳарбийларга ўқ узганини билдирган.

IDF маълумотига кўра, аскарлар ўққа жавоб қайтарган ҳамда ўзларини кузатаётган гумонланган шахсга ҳам ўт очган.

Армия воқеа юзасидан текширув бошланганини маълум қилган, аммо BBC Verify суриштирувига кўра, бу иш бўйича ҳам ҳозиргача очиқ хулоса эълон қилинмаган.

Ливан

BBC Verify Ливанда одамлар ҳалок бўлган ёки жабрланган ҳолатларга оид қарийб 40 та IDF текширувини ҳам аниқлади.

2023 йил 7 октябрдан кейин Ҳизбуллоҳ Ҳамасни қўллаб-қувватлаб, Исроил ҳудудига ракеталар учира бошлади. Бундан сўнг Исроил Ливанда бир неча бор кенг кўламли ҳарбий операциялар ўтказди.

Ливан расмийлари маълумотига кўра, бу тўқнашувлар давомида мамлакатда 4000 дан ортиқ одам ҳалок бўлган.

BBC Verify ўрганган ҳолатлардан бири 2024 йил ноябрида Библос шаҳри яқинида содир бўлган.

Ливан Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотига кўра, Исроил зарбаси оқибатида 23 киши, жумладан етти нафар бола ҳалок бўлган.

BBC тасдиқлаган видеоларда вайрон бўлган бинолар ва харобалар орасидан тутун кўтарилаётганини кўриш мумкин.

Ўша пайтда Исроил армияси зарба Ҳизбуллоҳ фойдаланаётган ва қурол сақланаётган объектга қаратилганини билдирган.

IDF бу воқеа бўйича ҳам текширув бошланганини маълум қилган. Аммо BBC Verify суриштирувига кўра, унинг натижалари ҳозиргача жамоатчиликка эълон қилинмаган.

Текширувлар нега узоқ давом этмоқда?

Бу масала бўйича мутахассислар фикри бир хил эмас.

Исроил армияси билан яқин ҳамкорлик қилган Рединг университети профессори Майкл Шмиттнинг айтишича, қонунбузарлик ҳақидаги ҳар бир даъво албатта жиноий тергов очилишини англатмайди.

Унинг фикрича, текширув тафсилотлари ҳар доим ҳам ошкор қилинмайди. Чунки бу маълумотлар армиянинг тактикаси ёки ҳаракат усуллари ҳақида тасаввур бериши мумкин.

Шмиттнинг таъкидлашича, ҳатто тергов ўтказилган тақдирда ҳам унинг айрим қисмлари махфий қолиши табиий ҳол.

Аммо бошқа экспертлар бу изоҳларни етарли деб ҳисобламайди.

Оксфорд университети профессори Янина Диллнинг айтишича, операция бошланганига уч йил бўлган экан, камида айрим текширувлар аллақачон якунланиши керак эди.

Унинг фикрича, Исроил халқаро ҳамжамият танқидларига жавобан кўпинча мамлакатда қонун устуворлиги амал қилиши ва айбловлар мустақил тарзда текширилишини таъкидлаб келади.

Бироқ Дилл огоҳлантиришича, агар ҳужжатлаштирилган ҳодисалар бўйича терговлар узоқ вақт давомида натижасиз қолса ёки умуман якунланмаса, бу Исроилнинг ўз тизими орқали ҳисобдорликни таъминлаш қобилияти ҳақидаги саволларни кучайтиради.

Унинг сўзларига кўра, текширувларнинг чўзилиши Исроил ўз ҳаракатларини мустақил равишда тергов қила олади, деган даъволарга шубҳа уйғотиши мумкин.

BBC Verify бу хулосага қандай келди?

BBC Verify 2023 йил октябридан 2026 йил августигача Ғазо, Ғарбий соҳил ва Ливан ҳақида чоп этилган 61 мингдан ортиқ BBC News ва Reuters хабарларини таҳлил қилди.

Сунъий интеллект ёрдамида Исроил армияси одамлар ҳалок бўлган ёки жароҳатланган воқеалар бўйича текширув бошланганини билдирган ҳолатлар ажратиб олинди.

Дастлаб қарийб 5 мингта материал аниқланган. Кейин журналистлар уларнинг ҳар бирини қўлбола тарзда текшириб чиқди.

Бу жараёндан сўнг IDF текшираётганини айтган 1343 та хабар қолди. Улар орасида бир хил воқеа ҳақидаги такрорий материаллар ҳам бўлгани учун BBC Verify уларни қайта саралади.

Натижада таҳлил учун 300 та алоҳида воқеа танлаб олинди.

Журналистлар ҳар бир ҳолат бўйича сана, жой ва қурбонлар ҳақидаги маълумотларни қайта текшириб, сўнг уларни Исроил армиясига юборди.

BBC Verify IDFдан ҳар бир текширувнинг ҳозирги ҳолати ҳақида маълумот сўради. Бироқ армия қайси ишлар якунлангани ҳақида аниқ жавоб бермади.

Шундан кейин BBC Verify IDF расмий сайтида эълон қилинган маълумотларни ҳам ўрганди.

Таҳлил давомида 28 та ҳолат бўйича текширув якунланганини кўрсатувчи маълумотлар топилди. Яна 18 та иш бўйича текширув тугаган ёки тугамагани ноаниқлигича қолди.

Қолган камида 254 та ҳолатда эса Исроил армияси текширув бошланганини айтган бўлса-да, унинг натижалари ҳақида жамоатчиликка очиқ маълумот топилмаган.

BBC Verify таъкидлашича, бу тўлиқ рўйхат эмас. Шунинг учун таҳлилга кирмаган бошқа текширувлар ҳам бўлиши мумкин.

Материални тайёрлашда Барбара Метцлер ҳам иштирок этган.