چگونه جنبش دانشجویی، ووچیچ، طولانی‌مدت‌ترین رهبر سیاسی معاصر صربستان به زیر کشید؟

جنبش دانشجویان، حرکتی برآمده از دل یک فاجعه بود؛ جنبشی که با بستن جاده‌ها توسط دانشجویان آغاز شد و به اعتراضات تقریبا روزمره و یک حرکت ملی علیه فساد و ناکارآمدی حکومت بدل گردید.

ظرف کم‌تر از دو سال، این دانشجویان موفق شدند به ۱۴ سال سلطهٔ سیاسی الکساندر ووچیچ پایان دهند؛ رهبری که شاهد افول تدریجی حمایت‌ها از حزب «پیشرو صربستان» خود بود و در نهایت، در آنچه به یک همه‌پرسی درباره آیندهٔ صربستان تبدیل شد، شکست خورد.

از بلگراد گرفته تا نووی ساد و نیش، در حالی که طرفداران در مراکز شهرها و مقابل دفتر مرکزی «فهرست دانشجویی» گرد هم آمده بودند، فضایی لبریز از شور و شادی حاکم بود. دانشجویان در پُستی در شبکه‌های اجتماعی اعلام کردند: «صربستان آزاد شد».

نمادین‌ترین صحنهٔ این پیروزی، فروپاشی و برچیده شدن کمپ خیمه‌ای موسوم به «چاتسی‌لند» بود؛ کمپی در حمایت از ووچیچ که ۱۸ ماه پیش در پارک پیونیرز در مرکز بلگراد و در مقابل پارلمان صربستان برپا شده بود. حصارهای فلزی این کمپ در میان فریادهای «ووچیچ رفتنی است»، از جا کنده شد.

چگونه دانشجویان صربستان را تغییر دادند؟

آن‌ها رهبر مشخصی ندارند و پیشینه‌ای هم در سیاست ندارند، با این حال جنبش «فهرست دانشجویی - محصلان پیروز می‌شوند» توانست توجه رأی‌دهندگان مخالف حکومت را از سراسر جامعهٔ صربستان به خود جلب کند.

آن‌ها برای تمام ۲۵۰ کرسی پارلمان نامزد معرفی کردند، اما با وجود این، هیچ دانشجویی در میان این نامزدها حضور نداشت.

ایلیا سِردانوویچ، داکتر متخصص قلب و نامزد نخست «فهرست دانشجویی»، هفتهٔ گذشته هنگام پیوستن به راهپیمایی محصلان به سوی بلگراد گفت که تاریخ در حال بازنویسی است: «این شور و انرژی مهارنشدنی است.»

او به بی‌بی‌سی گفت: «ما ارزش‌های بنیادی یک جامعهٔ متمدن را به شهروندان‌مان پیشنهاد می‌کنیم؛ ارزش‌هایی که رژیم قبلی برای آخرین بار از شهروندان ما سلب کرده است.»

همه چیز از اول نوامبر ۲۰۲۴ آغاز شد؛ زمانی که سایه‌بان سمنتی خارج ایستگاه قطار نووی ساد، دومین شهر بزرگ صربستان، فرو ریخت و باعث کشته شدن ۱۶ نفر شد.

این فاجعه نمادی از فساد گسترده تلقی شد. منتقدان، بازسازی به‌شدت غیراستندرد و مرگبار این ایستگاه را به رئیس‌جمهوری مرتبط دانستند چون شخصا پیگیر و حامی این پروژه بود.»

هلنا ایوانوف از اندیشکدهٔ «هنری جکسون» می‌گوید: «وقتی سایه‌بان فرو ریخت، همان قطره‌ای بود که کاسهٔ صبر مردم را لبریز کرد.»

او گفت این یک لحظهٔ احساسی بود که جرقه‌ای زد و به یک کارزار ملی از راهپیمایی‌ها و رویدادهایی بدل شد؛ کارزاری که دل و ذهن مردم صربستان را به گونه‌ای تسخیر کرد که هیچ حزب مخالفی پیش از آن قادر به انجامش نبود.

از اعتراضات خیابانی تا چالش مستقیم علیه ووچیچ

آنچه با اعتراضات هفتگی دانشجویان برای دادخواهی در صحن دانشگاه‌ها و جاده‌های شهر آغاز شد، به‌سرعت به یک جنبش ملی -اغلب در سطوح محلی- بدل گشت که طیف بسیار گسترده‌تری از جامعهٔ صربستان، از جمله دهقانان، بازیگران و قضات را در بر گرفت.

حزب «پیشرو صربستان» به رهبری ووچیچ به‌شدت متزلزل شده بود، تا جایی که در جنوری ۲۰۲۵، نخست‌وزیر او «برای فروکاهش تنش‌ها» از سمت خود استعفا داد. در مارچ ۲۰۲۵، بلگراد شاهد بزرگ‌ترین اعتراضات ضدحکومتی تاریخ صربستان بود و هم‌زمان با قدرت گرفتن این جنبش دانشجویی بدون رهبر، آن‌ها تشکیلات خود را از طریق مجمع‌ها یا «پلنوم‌های دانشجویی» سازمان‌دهی کردند.

زمانی که ووچیچ در ماه گذشته برگزاری انتخابات زودهنگام را اعلام کرد، آن‌ها کاملا آماده بودند. هلنا ایوانوف در این باره توضیح داد: «آنان توانستند آن شتاب احساسی را به یک سازمان‌دهی واقعی و منسجم تبدیل کنند و به مردم آموزش دهند که چگونه از سلامت و شفافیت آرا در شعب اخذ رأی محافظت کنند.»

گوردانا دلیچ، مدیر بخش بالکان در «صندوق مارشال آلمان» در ایالات متحده، با تأکید بر اینکه رأی‌گیری روز یکشنبه در واقع یک همه‌پرسی بود، گفت: «پیام شفاف بود: حاکمیت قانون، نه حکومت با سوءاستفاده از قانون.»

«صندوق مارشال آلمان» یک اندیشکده و نهاد سیاست‌گذاری غیرحزبی، مستقل و امریکایی است که با هدف تقویت همکاری و روابط میان امریکا و اروپا (روابط فرااتلانتیک) فعالیت می‌کند.

ووچیچ در ابتدا کوشید معترضان را افرادی «حسن‌نیت‌دار» توصیف کند، اما در آستانهٔ انتخابات، آن‌ها را به تلاش برای «سرنگونی» صربستان متهم ساخت. او حتی پس از اذعان به شکست در یکشنبه‌شب، این ادعای بی‌اساس را مطرح کرد که معترضان از پشتیبانی «کشورهای اروپایی نامشخص و حکومت پنهان امریکا» برخوردار بوده‌اند.

چه کسی اکنون صربستان را اداره خواهد کرد؟

یک چیز روشن است، اداره‌کنندگان، دانشجویان نخواهند بود؛ چراکه آن‌ها اصلا نامزد انتخابات نشده بودند. این یک تصمیم کاملا حساب‌شده بود، زیرا احتمالا رای‌دهندگان به فهرستی از نامزدهای بدون تجربهٔ کافی رأی نمی‌دادند.

با وجود اینکه نامزد ارشد آن‌ها ایلیا سِردانوویچ، استاد بخش بیماری‌های قلب و عروق در نووی ساد بود، اما او عملا گزینهٔ محتملی برای پست نخست‌وزیری به شمار نمی‌رود.

شمار معدودی از نامزدها به عنوان رهبران احتمالی شاخص هستند.

بر اساس برآورد مؤسسات نظرسنجی مستقل «سِسید» (CeSID) و «ایپسوس» (Ipsos)، ۱۴۰ نفر از افراد حاضر در این فهرست به پارلمان راه یافته‌اند. در میان آن‌ها چهره‌هایی چون دیان بودیروگا، ستارهٔ سابق بسکتبال (نفر بیست‌وچهارم فهرست)، تیهومیر ستانیچ، بازیگر سرشناس (نفر هشتم)، نیکولا میکیچ، خوانندهٔ اپرا (نفر چهل‌وششم)، دیان شوشکیچ رئیس سابق بانک مرکزی صربستان (نفر بیست‌وهفتم) و شمار قابل توجهی از استادان دانشگاه به چشم می‌خورند.

نام شوشکیچ به عنوان یکی از گزینه‌های احراز سمت نخست‌وزیری مطرح شده است. او دربارهٔ اصلاحاتی که در اقتصاد ایجاد خواهد کرد سخن گفته و در رسانه‌های حامی دولت، هدف انتقادات گسترده‌ای قرار گرفته است.

برنامهٔ سیاسی آن‌ها چیست؟

نمایندگان انتخاب‌شدهٔ پارلمان، وظیفهٔ تحقق آنچه را که در عمل یک «بیانیهٔ اعلام مواضع» (مانیفست) است، بر عهده خواهند داشت.

به گفتهٔ خود محصلان، آن‌ها به دنبال افرادی بودند که بتوانند وارد نهادهای حاکمیتی شوند، «مسئولانه وظایف خود را انجام دهند و فراموش نکنند که چرا آنجا هستند.»

در قالب یک برنامهٔ ۱۱ ماده‌ای، جنبش دانشجویی خواستار اقدامات زیر است:

آیا این حرکت یک «جنبش دانشجویی» باقی خواهد ماند؟

گرچه دانشجویان انتخاب نشده‌اند، اما آن‌ها بودند که به مردم صربستان وعده دادند و اکنون برای تحقق بخشیدن به مانیفست خود تحت فشار قرار خواهند گرفت.

محصلان می‌گویند شهروندان عادی صربستان که از سوی آن‌ها برای نمایندگی این جنبش انتخاب شده‌اند، «مامور شده‌اند تا بخشی از مبارزه‌ای را که ما در طول سال گذشته در جاده‌ها پیش برده‌ایم، به داخل نهادهای حاکمیتی منتقل کنند.»

ووچیچ در سخنرانی شامگاه یکشنبه خود به طرفداران حزبش گفت که دانشجویان دو سال از زندگی در صربستان را نابود کرده‌اند و «سریع‌تر از آنچه فکرش را بکنند» شکست خواهند خورد.