«ما برادر کوچک نیستیم»؛ الهام علی‌اف، متحد اردوغان یا ادامه‌دهنده سنت آتاتورک؟

اختلافی که با محدودیت‌های اعمال‌شده بر حجاب دختران دانش‌آموز در جمهوری آذربایجان آغاز شد، اکنون از فضای مدارس فراتر رفته است. حالا بحث دیگر فقط بر سر پوشش دانش‌آموزان نیست؛ بلکه به این پرسش گره خورده که ترکیه تا چه اندازه می‌تواند بر تحولات جمهوری آذربایجان اثر بگذارد و الهام علی‌اف در برابر آنکارا تا چه حد حاضر است بر استقلال سیاسی خود تاکید کند.

پاسخ باکو صریح است: جمهوری آذربایجان کشوری سکولار است و سیاست‌های داخلی‌اش را خودش تعیین می‌کند.

میرشاهین، روزنامه‌نگاری که از دولت جمهوری آذربایجان حمایت می‌کند و روایت‌های آن را بازتاب می‌دهد، در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «بفهمید که نه شما برادر بزرگ هستید و نه ما برادر کوچک!»

منتقدان این تصمیم در ترکیه اما عمدتاً از زاویه آزادی‌های دینی، به‌ویژه حق استفاده از حجاب در مدارس، به موضوع نگاه می‌کنند.

شماری از وبلاگ‌نویسان و سیاستمداران نزدیک به دولت رجب طیب اردوغان، تصمیم دولت جمهوری آذربایجان را محکوم کرده و با ادبیاتی تند، انتقادهای خود را مستقیماً متوجه الهام علی‌اف کرده‌اند. دولت جمهوری آذربایجان تاکنون ۳۱ نفر از این افراد را در فهرست سیاه قرار داده و هفت نفر را نیز تحت پیگرد بین‌المللی قرار داده است.

در جریان این مناقشه، تصویر سیاسی تازه‌ای از الهام علی‌اف در جمهوری آذربایجان در حال شکل‌گیری است.

رسانه‌های طرفدار دولت او را دیگر صرفا متحد نزدیک ترکیه معرفی نمی‌کنند، بلکه رهبری نشان می‌دهند که در صورت لزوم برای آنکارا نیز مرز تعیین می‌کند و بر سکولاریسم و حاکمیت ملی تاکید دارد.

برخی مفسران سیاسی حتی فراتر رفته و میان موضع علی‌اف درباره سکولاریسم و الگوی حکومتی مصطفی کمال آتاتورک مقایسه‌هایی مطرح کرده‌اند.

زاهد اروج، نماینده مجلس و حامی دولت، علی‌اف را نه‌ تنها وارث سیاسی حیدر علی‌اف، بلکه «وارث سیاسی مصطفی کمال آتاتورک» نیز خوانده است.

این موضع رسمی دولت جمهوری آذربایجان نیست. اما مطرح شدن چنین مقایسه‌ای دقیقا در بحبوحه مناقشه با ترکیه بر سر سکولاریسم، تصادفی به نظر نمی‌رسد.

آلیا یعقوبلو، تحلیلگر سیاسی، می‌گوید: «جهان ۲۳ سال است می‌داند که الهام علی‌اف سکولار است. اتفاقا غرب نیز از جمله به همین دلیل از او حمایت کرده است، به‌عنوان سیاستمداری که می‌تواند مقابل گروه‌های مذهبی تندرو در جمهوری آذربایجان بایستد. بنابراین این اظهارات، این موضع‌گیری‌های تند و مقایسه علی‌اف با آتاتورک، بیشتر یک تاکتیک برای نشان دادن برتری در این جدال سیاسی است.»

اینکه خود الهام علی‌اف نیز ادعایی درباره «وارث آتاتورک بودن» داشته باشد، مشخص نیست. با این حال، او همواره تاکید کرده است که مسیر سیاسی خود را دارد و بر اساس آنچه درست می‌داند عمل می‌کند.

آقای علی‌اف در یکی از سخنرانی‌هایش گفته است: «در جمهوری آذربایجان سیاستی سنجیده و مستقل دنبال می‌شود. ما مسیر خودمان را می‌رویم. این مسیر، مسیر توسعه و پیشرفت است و در این راه دستاوردهای بزرگی داشته‌ایم.»

مناقشه‌ای که پیش از مسئله حجاب آغاز شد

آغاز این مناقشه به زمانی بازمی‌گردد که در جریان سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در سازمان ملل، دیپلمات‌های ترکیه سالن را ترک کردند اما نماینده جمهوری آذربایجان در سالن ماند.

رجب طیب اردوغان نیز در همان نشست، کسانی را که دختران را از پوشیدن روسری در مدارس منع می‌کنند، به‌شدت محکوم کرد.

این سخنرانی یک روز پس از تصمیم جمهوری آذربایجان درباره مقررات جدید پوشش در مدارس انجام شد.

در مقررات جدید بر رعایت لباس فرم تعیین‌شده مدارس و ماهیت سکولار آموزش تاکید شده است. در متن حقوقی به‌صراحت واژه «حجاب» یا «روسری» ذکر نشده است.

با این حال، گزارش‌هایی مبنی بر این‌که این مقررات در برخی مدارس علیه دانش‌آموزان و معلمان محجبه اجرا شده، باعث شده موضوع در ترکیه به بحث «ممنوعیت حجاب» تبدیل شود.

تناقض اصلی نیز همین‌جاست: باکو می‌گوید این مقررات مشخصا ممنوعیت حجاب نیست، اما منتقدان در ترکیه به شیوه اجرای آن در مدارس نگاه می‌کنند.

به بیان دیگر، مناقشه بیش از آن‌که درباره متن قانون باشد، درباره نحوه تفسیر آن در ورودی مدارس است.

زاهد اروج، نماینده نزدیک به دولت، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی پذیرفت که وزارت آموزش باید مقررات را برای دانش‌آموزان بهتر توضیح می‌داد.

خانواده‌هایی که با بی‌بی‌سی صحبت کرده و نخواسته‌اند نامشان ذکر شود، می‌گویند دخترانشان تا در مدرسه با حجاب می‌روند، آنجا روسری را برمی‌دارند و وارد مدرسه می‌شوند و پس از پایان کلاس‌ها دوباره آن را سر می‌کنند.

برخی معلمان محجبه نیز به همین شکل رفتار می‌کنند و برخی دیگر می‌گویند استعفا داده‌اند.

گزارش‌هایی وجود دارد مبنی بر این‌که ده‌ها نفر در ارتباط با اعتراض‌ها بازداشت شده‌اند و برخی از شرکت‌کنندگان در اعتراض‌ها به پلیس احضار شده‌اند.

در حالی که مقام‌های جمهوری آذربایجان این مسئله را به شیوه خود مدیریت می‌کنند، بحث در ترکیه همچنان ادامه دارد.

فاتح اربکان، رهبر حزب «رفاه نو» که نامش در جمهوری آذربایجان در فهرست سیاه قرار گرفته و ورودش به این کشور ممنوع شده است، در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «آقای الهام علی‌اف! کافی است ممنوعیت روسری برای دانش‌آموزان در جمهوری آذربایجان را بردارید. اگر ما هم نتوانیم بیاییم، مهم نیست.»

اعتراض در ترکیه از مرزهای ایدئولوژیک عبور می‌کند

برخی چهره‌های سیاسی نزدیک به رجب طیب اردوغان آشکارا از شیوه اجرای مقررات در جمهوری آذربایجان انتقاد کرده‌اند.

در باکو، این واکنش‌ها بیش از آن‌ که نگرانی درباره آزادی دینی تلقی شوند، به‌عنوان دخالت در امور داخلی جمهوری آذربایجان دیده شده‌اند.

اعتراض به این مقررات در جمهوری آذربایجان فقط از سوی محافل مذهبی-محافظه‌کار نزدیک به رجب طیب اردوغان مطرح نشده است.

کمال قلیچداراوغلو، رهبر پیشین حزب جمهوری‌خواه خلق که اکنون به نزدیکی با دولت شناخته می‌شود، نیز از جمهوری آذربایجان انتقاد کرده است.

او گفت ترکیه در گذشته در زمینه ممنوعیت حجاب از «آزمونی دشوار» عبور کرده و پذیرفت حزب خودش نیز در این روند مسئولیت داشته است. او همچنین خواستار آن شد که در انتخاب پوشش زنان دخالت نشود.

درباره موضع مشخص اوزگور اوزل، رهبر کنونی حزب جمهوری‌خواه خلق، در این موضوع خاص نیز اطلاعات موثق و قابل استنادی در دست نیست.

اظهارات کمال قلیچداراوغلو یکی از جالب‌ترین جنبه‌های بحث در ترکیه را نشان می‌دهد: اعتراض به شیوه اجرای مقررات در جمهوری آذربایجان هم از سوی محافل مذهبی-محافظه‌کار نزدیک به دولت و هم از سوی سیاستمداری برخاسته از سنت اپوزیسیون سکولار مطرح می‌شود.

هرچند اردوگاه‌های سیاسی آن‌ها متفاوت است، بخشی از هر دو گروه معتقدند این شیوه اجرا در جمهوری آذربایجان از نظر آزادی مذهبی و حق آموزش مشکل‌ساز است.

البته در ترکیه نیز افراد زیادی از این مقررات حمایت می‌کنند.

پاسخ باکو: این موضوعی نیست که شما درباره‌اش تصمیم بگیرید

در پاسخ باکو، دو واژه بیش از همه برجسته‌اند: سکولاریسم و حاکمیت.

مقام‌های جمهوری آذربایجان این مسئله را سیاستی ضد دین معرفی نمی‌کنند.

در اظهارات رسمی و رسانه‌های طرفدار دولت گفته می‌شود موضوع بر سر ماهیت سکولار دولت، مقررات یکسان مدارس و حق کشور برای تصمیم‌گیری مستقل است.

گزارش‌های آذرتی‌وی نیز بر یک پیام مشترک تاکید داشته‌اند: جمهوری آذربایجان کشوری دارای حاکمیت مستقل، قانون اساسی و نهادهای تصمیم‌گیری خود است. از این منظر، برخورداری از مقام‌های عالی‌رتبه سیاسی در ترکیه، مجوزی برای دیکته کردن نحوه اداره امور یا تعیین حدود رفتار جمهوری آذربایجان محسوب نمی‌شود.

این فقط پاسخی به مسئله حجاب نیست.

این یک بیانیه سیاسی درباره حدود روابط با آنکاراست.

به نظر می‌رسد پیامی که باکو از طریق آذرتی‌وی و دیگر شبکه‌های تلویزیونی و رسانه‌های آنلاین نزدیک به دولت می‌خواهد منتقل کند این است: برادری، حق دخالت ایجاد نمی‌کند.

همین‌جاست که ادبیات سیاسی الهام علی‌اف معنای ویژه‌ای پیدا می‌کند. تاکید او بر مخالفت با هرگونه دخالت خارجی در شیوه زندگی و امور داخلی جمهوری آذربایجان، تصویری از او به دست می‌دهد که در عین حفظ روابط نزدیک با ترکیه، حاضر نیست کشورش در حوزه نفوذ آنکارا تعریف شود.

چرا مقایسه با آتاتورک اکنون مطرح شده است؟

یکی از جالب‌ترین پیامدهای سیاسی این مناقشه، وارد شدن نام مصطفی کمال آتاتورک به بحث است.

احترام به مصطفی کمال آتاتورک در جمهوری آذربایجان پدیده تازه‌ای نیست. اما در فضای مناقشه کنونی، برخی تحلیلگران سیاسی تلاش می‌کنند این نزدیکی تاریخی را با تصویر سیاسی الهام علی‌اف پیوند بزنند.

زاهد اوروج، نماینده مجلس جمهوری آذربایجان، الهام علی‌اف را «وارث سیاسی مصطفی کمال آتاتورک» نیز خوانده است. او تاسیس جمهوری سکولار آذربایجان در سال ۱۹۱۸ و شکل‌گیری نظام سکولار در ترکیه به رهبری آتاتورک را بخشی از یک مسیر تاریخی و سیاسی مشترک توصیف می‌کند. این مقایسه حالا فراتر از محافل سیاسی رفته و در اظهارات برخی وبلاگ‌نویسان و فعالان رسانه‌ای نیز تکرار می‌شود.

این تشبیه معنایی سیاسی دارد: در زمانی که افراد نزدیک به رجب طیب اردوغان در ترکیه از باکو بر سر مسئله حجاب انتقاد می‌کنند، در جمهوری آذربایجان تصویری تازه شکل می‌گیرد که علی‌اف را به سنت دولت‌داری سکولار آتاتورک پیوند می‌دهد.

در نتیجه، دو تصویر متفاوت از ترکیه در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند: از یک سو ترکیه مذهبی-محافظه‌کار دوران اردوغان و از سوی دیگر الگوی جمهوری سکولار آتاتورک.

در این روایت، الهام علی‌اف رهبری معرفی می‌شود که به سنت دولت‌داری سکولاری که آتاتورک بنیان گذاشت نزدیک‌تر است. با این حال، حکومت جمهوری آذربایجان او را به طور رسمی وارث سیاسی آتاتورک معرفی نکرده است. دست‌کم در حال حاضر، این مقایسه بیشتر ساخته و پرداخته برخی تحلیلگران و مفسران سیاسی است تا موضع رسمی دولت.

آلیا یعقوبلو، تحلیلگر سیاسی، معتقد است توصیف الهام علی‌اف به‌عنوان ادامه‌دهنده میراث سیاسی آتاتورک نادرست است.

او تاکید می‌کند: «چون اگر بحث بر سر سکولاریسم و ساختن دولت دموکراتیک باشد، این روند در جمهوری آذربایجان زودتر از ترکیه آغاز شد، چند سال زودتر. از این نظر الهام علی‌اف ادامه‌دهنده میراث سیاسی رسول‌زاده است، نه آتاتورک.»

با این حال، مطرح شدن چنین مقایسه‌ای در مقطع فعلی می‌تواند نشان دهد که تلاش می‌شود تصویر سیاسی علی‌اف در چه جهتی ساخته شود.

علی‌اف در حال خارج شدن از حوزه نفوذ اردوغان؟

پشت همه این تحولات پرسشی بزرگ‌تر قرار دارد: آیا مناقشه اخیر میان باکو و آنکارا تلاشی از سوی الهام علی‌اف برای تعیین مرزهای تازه در رابطه با رجب طیب اردوغان است؟

او پیشتر توانسته در رابطه با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، چنین کاری انجام دهد، پوتین همانطور که علی‌اف خواسته بود، مسئولیت روسیه در سانحه هواپیما را پذیرفت، عذرخواهی کرد و وعده پرداخت غرامت به خانواده قربانیان را داد.

پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، ترکیه همچنان یکی از مهم‌ترین شرکای سیاسی و نظامی جمهوری آذربایجان باقی مانده است. از همین رو، هنوز زود است که از یک مناقشه بر سر حجاب نتیجه گرفته شود که اتحاد راهبردی میان دو کشور در معرض فروپاشی قرار گرفته است.

با وجود این، رجب طیب اردوغان سرانجام با الهام علی‌اف تماس تلفنی برقرار کرد؛ هرچند این تماس چند روز پس از آغاز بالا گرفتن تنش‌ها انجام شد. خبرگزاری دولتی «آپا» در تحلیلی که در مجموع بر نکات مثبت روابط دو کشور نیز تاکید داشت، با لحنی انتقادی نوشت: «متاسفانه این گفت‌وگوی تلفنی زمانی انجام شد که کارزار مخرب اطلاع‌رسانی علیه جمهوری آذربایجان در ترکیه مدتی بود ادامه داشت.»

با این حال، به نظر می‌رسد مسئله قدرت و نفوذ در روابط دو کشور در حال بازتعریف است.

چهره علی‌اف پس از جنگ دوم قره‌باغ با گذشته متفاوت است.

در این تصویر، او دیگر فقط رهبری نیست که به حمایت ترکیه نیاز دارد، بلکه رئیس دولتی است که از جنگ پیروز بیرون آمده، جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای دارد و دخالت خارجی در سیاست داخلی کشورش را نمی‌پذیرد.

از این منظر، مناقشه فعلی بیش از آن‌که نشانه دور شدن از ترکیه باشد، تلاشی برای بازتعریف مرزها در داخل همین رابطه به نظر می‌رسد.

باکو می‌خواهد نزدیکی راهبردی با ترکیه را حفظ کند.

اما هم‌زمان با این برداشت که این نزدیکی به معنای تبعیت سیاسی است، مخالفت می‌کند.

شعار «یک ملت، دو دولت» همچنان نماد روابط نزدیک دو کشور است. اما پیام نهفته در موضع‌گیری‌های اخیر الهام علی‌اف را می‌توان این‌گونه تعبیر کرد: ممکن است یک ملت باشیم، اما دو دولت مستقل هستیم و تصمیم‌های خود را خودمان می‌گیریم. این همان پیامی است که رسانه‌های نزدیک به حکومت جمهوری آذربایجان نیز در ماه‌های اخیر بیش از گذشته بر آن تاکید کرده‌اند.

تصویر سیاسی تازه علی‌اف

در کشمکش کنونی، سه تصویر سیاسی هم‌زمان از الهام علی‌اف در حال شکل‌گیری است.

نخست، او به عنوان مدافع الگوی دولت‌داری سکولار در جمهوری آذربایجان معرفی می‌شود.

دوم، تصویری از او برجسته شده که در برابر انتقادهای برخاسته از ترکیه عقب‌نشینی نمی‌کند و بر حاکمیت و استقلال سیاسی کشورش تاکید دارد.

سوم، در برخی تفسیرهای سیاسی تلاش می‌شود او به سنت سکولار دولت‌داری آتاتورک پیوند داده شود.

این سه محور در کنار هم تصویری سیاسی بلندپروازانه‌تر از الهام علی‌اف ترسیم می‌کنند: رهبری که به ترکیه نزدیک است، اما در حوزه نفوذ آن تعریف نمی‌شود؛ در رأس جامعه‌ای مسلمان قرار دارد، اما از اصل سکولاریسم دولتی عقب‌نشینی نمی‌کند؛ و در عین شراکت سیاسی با اردوغان، می‌تواند بخشی از هویت سیاسی خود را نیز با ارجاع به میراث آتاتورک بنا کند.

اینکه این تصویر تا چه اندازه در داخل جمهوری آذربایجان و در روابط آن با ترکیه دوام خواهد آورد، پرسشی است که پاسخ آن هنوز روشن نیست.