راز ماندگاری سرمه؛ میراثی که هزاران سال دوام آورده است

زهره حنکیر، خبرنگار، به بخش زنان جهان بی‌بی‌سی می‌گوید: «وقتی فرسنگ‌ها دورتر از وطن در آپارتمانم در بروکلین خط چشم می‌کشم احساس می‌کنم با مادرم و مادر‌بزرگم و همه زنان خاور‌میانه پیوند برقرار می‌کنم».

یونسکو، آژانس فرهنگی سازمان ملل متحد با تعیین سرمه به عنوان میراث فرهنگی ناملموس بشری، اهمیت سرمه یا کحل عربی را به رسمیت شناخته است.

سرمه، ماده‌ای تیره‌رنگ که از دیرباز زنان و مردان آن را به دور چشم‌های خود می‌کشیده‌اند، پیشینه‌ای دارد که به هزاران سال پیش و تمدن‌های باستانی می‌رسد.

در جهان عرب آن را «کحل» می‌نامند، اما در نقاط دیگر با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شود؛ «کاجال» در جنوب آسیا، «تیرو» در نیجریه و «سرمه» در ایران. سرمه به طور سنتی از آنتیموان، سرب یا دیگر مواد معدنی ساخته می‌شد، اما در محصولات امروزیِ سرمه از ترکیبات دیگری نیز استفاده می‌شود.

این ماده آرایشی جایگاه ویژه‌ای برای خانم حنکیر نویسنده لبنانی‌ـ‌بریتانیایی دارد که خانواده‌اش در هنگامه جنگ داخلی ۱۹۷۵ در لبنان به انگلستان نقل مکان کرده‌اند.

او توضیح می‌دهد: «وقتی دور از وطن زندگی می‌کردیم، مادرم را تماشا می‌کردم که آرایش می‌کرد. احساس می‌کردم او از این طریق با چیزی بسیار عمیق پیوند برقرار می‌کند.»

او می‌گوید همان پیوندی را که در آن لحظه در مادرش می‌دید، هنگام کشیدن خط چشم خود نیز احساس می‌کند.

خانم حنکیر، نویسنده کتاب تاریخچه فرهنگی خط‌چشم می‌گوید به رسمیت شناختن سرمه به عنوان میراث فرهنگی ناملموس «نه تکیه بر مارک و محصول خاص بلکه تاکید بر این رفتار فرهنگی دارد که شایسته مراقبت و ماندگاری است».

او توضیح می‌دهد: «به رسمیت‌شناسی کمک می‌کند که چنین دانش و آداب و رسوم و همچنین هنر و پیشه مربوط به تهیه سرمه و استفاده از سرمه حفظ شود و باقی بماند و اطمینان از اینکه همه اینها مستند و ثبت شوند و به نسل‌های بعدی منتقل شوند، نه اینکه در میان فرهنگ زیبایی تجاری جهانی کمرنگ شوند و از یاد بروند».

جرقه این کنجکاوی زمانی زده شد که او در یکی از مهمانی‌های شام، قوطی سرمه‌ای را که همراه داشت به دوست ایرانی‌اش نشان داد. گفت‌وگو درباره تاریخچه و بار نمادین سرمه، هنکیر را بر آن داشت تا درباره گذشته این ماده و تاریخ استفاده از خط چشم تحقیق کند.

او می‌گوید: «برای من مهم این بود که دریافتم سرمه برای زنان، به‌ویژه زنان اقلیت و زنانی که در مهاجرت و دور از زادگاه خود زندگی می‌کنند، معنایی بسیار فراتر از آرایش دارد.»

«فراتر از زیبایی»

ریشه سرمه به تمدن‌های باستان در مصر، میان‌رودان یا بین‌النهرین و ایران باز‌می‌گردد. به گفته خانم حنکیر در مصر باستان همه افراد فارغ از جنسیت و طبقه اجتماعی از سرمه استفاده می‌کردند.

او می‌گوید: «آنها از سرمه به دلایلی فراتر از زیبایی استفاده می‌کردند» و توضیح می‌دهد سرمه کشیدن نوعی احساس معنویت برای آنها ایجاد می‌کرد و از چشمان آنها در برابر بیماری‌ها محافظت می‌کرد.

«مصریان باستان سرمه‌دان افراد را با مردگان دفن می‌کردند تا با خود به زندگی پس از مرگ ببرند و این نشان از اهمیت سرمه برای آنها داشت».

خانم حنکیر می‌گوید ملکه مصر نفرتی‌تی در مورد استفاده از سرمه «اینفلوئنسر» واقعی زمان خودش بوده است.

سردیس مشهور نفر‌تی‌تی که گروه باستان‌شناس آلمانی به سرپرستی لودوویگ بورچارت در سال۱۹۱۲ در مصر کشف کردند نشان از کاربرد دقیق خط چشم با سرمه دارد.

زهره حنکیر در کتاب خود می‌نویسد: «او ابرو‌های کمانی خوش‌نقش و بی‌نظیری داشته است که با رنگ سیاه مایل به خاکستری که می‌تواند سرمه باشد رنگ شده‌اند. تضاد رنگ شدید است اما چهره و ظاهر ملکه بی‌نقص به نظر می‌رسد».

هنکیر می‌گوید زنان در آلمان برای شبیه شدن به ظاهر «شرقی» و متفاوت او، از سرمه استفاده می‌کردند و آن را با زیبایی، اقتدار و توانمندی پیوند می‌دادند.

شیوه آرایش ملکه باستانی مصر نفر‌تی‌تی هنوز مد روز است.

زهره حنکیر در کتابش می‌نویسد: «صد‌ها روش آموزش در یوتیوب، تیک‌تاک و اینستاگرام برای شیوه آرایش ملکه با دقت و ریز‌بینی فراوان رواج دارد».

خط چشم‌هایی غیر از سرمه

پژوهش خانم حنکیر درباره خط چشم و سرمه او را به گرداگرد جهان کشانده است. از کرالا (ایالتی در هند) تا چاد، مکزیک، اردن و ژاپن و او در سفرهایش دریافته است که هرچند خط چشم به طور گسترده در جهان به شکل‌ها و معانی و شیوه‌های مختلف رواج دارد اما نقش آن به عنوان شیوه‌ای برای محافظت چشم یکی از دلایل اصلی کاربرد آن است.

خط چشم در موارد گوناگونی از محافظت چشم در برابر آفتاب تا استفاده در آداب و رسوم مذهبی برای دفع «چشم‌زخم» و همچنین برای اهداف درمانی استفاده می‌شود.

او در ژاپن با گیشاها، هنرمندان سنتی ژاپنی که در موسیقی، رقص و هنر گفت‌وگو مهارت دارند، دیدار کرد. آنها از خط چشم قرمز استفاده می‌کردند؛ نمادی برای محافظت در برابر نیروهای شر که هنوز هم رواج دارد.

او می‌گوید در فرهنگ «چولا» میان آمریکایی‌های مکزیکی‌تبار، خط چشم نمادی قدرتمند از هویت، مقاومت و غرور فرهنگی به شمار می‌رود.

خانم حنکیر مشاهده کرده است که درست مانند مصر باستان در بخش‌هایی از جهان فقط زنان نیستند که از خط چشم استفاده می‌کنند.

در چاد خانم حنکیر مدتی را با وادابی، گروه کوچ‌نشین فولانی گذراند که به دلیل مسابقات زیبایی سالانه که زنان زیبایی مردان را داوری می‌کنند مشهور است.

زهره حنکیر با خنده می‌گوید: «مردان بادیه‌نشین در پترا واقع در اردن از خط چشم نه فقط برای محافظت در برابر آفتاب یا نمادی دینی استفاده می‌کنند بلکه خوب می‌دانند که خط چشم آنها را زیباتر می‌کند».

«خط چشم برای آنها نوعی نشانه مردانگی و همچنین علامتی برای مجرد بودن است».

خط چشم با سرمه اغلب برای چشمان کودکان هم استفاده می‌شود که برخی معتقدند خاصیت حفاظتی دارد.

در کشورهای عربی‌زبان نام‌هایی مانند «کحل» و «کحیلان» و در ایران نیز نام «سرمه» رواج دارد؛ نام‌هایی که بازتاب‌دهنده اهمیت فرهنگی سرمه و خط چشم هستند.

خانم هنکیر می‌گوید ثبت سرمه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو «بسیار دیرهنگام» بود و در عین حال «ادای دینی است به جوامع جنوب جهانی، به‌ویژه در سراسر جهان عرب، که این سنت را در طول قرن‌ها حفظ کرده و زنده نگه داشته‌اند؛ آن هم اغلب در برابر آوارگی، استعمار و تلاش برای زدودن هویت فرهنگی.»

برای این نویسنده پیوند سرمه با فرهنگ ملی خودش باعث شده است که استفاده از آن برایش اهمیت فراوانی پیدا کند.

او می‌گوید: «برای من سرمه کشیدن کاری معنوی است. وقتی سرمه به چشمانم می‌کشم انگار کاری آئینی انجام می‌دهم. این کار معنای فراتر از کشیدن یک خط زیر چشم یا بالای چشم دارد».