شایعه پایان دنیا در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ از کجا آمده است؟

با نزدیک شدن به روز جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، بار دیگر فرضیه «پایان دنیا» به طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی و شماری از رسانه‌های عرب‌زبان مطرح شده است؛ تاریخی که با یک مطالعه علمی پیوند خورده که ۶۶ سال پیش منتشر شد و به بررسی آینده رشد جمعیت در کره زمین می‌پرداخت.

این روایت که به‌طور گسترده دست‌به‌دست می‌شود، به پژوهشی استناد می‌کند که سه پژوهشگر در چهارم نوامبر ۱۹۶۰ در مجله علمی آمریکایی ساینس با عنوان جنجالی «روز قیامت: جمعه ۱۳ نوامبر» منتشر کردند.

نویسندگان این پژوهش استدلال کرده بودند که اگر رشد جمعیت جهان با همان الگویی که طی حدود دو هزار سال گذشته مشاهده شده بود ادامه یابد، مدل ریاضی آن‌ها نشان می‌دهد که جمعیت بشر از نظر نظری در نوامبر ۲۰۲۶ به بی‌نهایت خواهد رسید.

اما آیا پژوهشگران واقعاً از نابودی بشریت سخن می‌گفتند؟ و آیا این تاریخ از نظر علمی نشانه‌ای از وقوع یک فاجعه کیهانی یا رویدادی است که بتواند به زندگی روی زمین پایان دهد؟

ماجرا از کجا آغاز شد؟

ریشه این پژوهش به هاینتس فون فورستر، فیزیکدان اتریشی-آمریکایی، بازمی‌گردد که آن را با همکاری دو پژوهشگر دیگر، پاتریشیا مورا و لورنس امیو، تهیه کرد. هر سه پژوهشگر در آن زمان در دانشکده مهندسی برق دانشگاه ایلینوی آمریکا مشغول به کار بودند.

پژوهشگران برای انجام این مطالعه به مجموعه‌ای از برآوردهای تاریخی جمعیت جهان تکیه کردند که شامل ۲۴ برآورد از آغاز میلاد مسیح تا سال ۱۹۵۸ می‌شد. آن‌ها با استفاده از این داده‌ها تلاش کردند روند تغییر و رشد جمعیت بشر را در طول تاریخ بررسی کنند.

پژوهشگران تنها فرض نکردند که جمعیت جهان با نرخی ثابت افزایش می‌یابد، بلکه مدلی ریاضی را مطرح کردند که بر پایه «رشد شتاب‌گیرنده» یا آنچه «رشد ابرهذلولی» نامیده می‌شود، بنا شده بود. در این الگو، نه تنها جمعیت افزایش می‌یابد، بلکه خودِ سرعت این افزایش نیز به مرور زمان بیشتر می‌شود.

این مدل بر این فرض استوار بود که توانایی انسان‌ها برای برقراری ارتباط، همکاری، تشکیل جوامع و ایجاد ائتلاف‌ها به آن‌ها امکان می‌دهد ابزارها و روش‌هایی را توسعه دهند که برخی محدودیت‌های محیطی را پشت سر بگذارند و در نتیجه، ظرفیت بقا و تولیدمثل خود را افزایش دهند.

پس از اعمال این معادله بر داده‌های تاریخی، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که مدل ریاضی در سال ۲۰۲۶٫۸۷ به یک «نقطه تکینگی» می‌رسد؛ زمانی که تقریباً با اواسط ماه نوامبر ۲۰۲۶ هم‌زمان است.

به این ترتیب، تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ در عنوان مقاله قرار گرفت؛ تاریخی که مدل پیش‌بینی می‌کرد در صورت ادامه رشد جمعیت بر پایه همان فرض‌ها، تعداد انسان‌ها از نظر ریاضی به بی‌نهایت برسد.

عنوان مطالعه در نگاه اول ممکن است شبیه اعلام یک پیشگویی درباره پایان جهان به نظر برسد، اما منظور پژوهشگران کاملا متفاوت بود.

آن‌ها درباره برخورد یک سیارک با زمین، انفجار خورشید یا وقوع زمین‌لرزه‌ها و فوران‌های آتشفشانی ویرانگر صحبت نکردند و زمانی برای نابودی بشر بر اثر یک فاجعه طبیعی تعیین نکردند.

آن‌ها مفهوم «روز قیامت» را برای توصیف یک نقطه ریاضی فرضی به کار بردند که در آن، بر اساس معادله‌شان، رشد جمعیت به مقدار بی‌نهایت می‌رسد، چیزی که در جهان فیزیکی امکان تحقق ندارد.

به بیان دیگر، بی‌نهایت در اینجا به معنای تعداد واقعی انسان‌هایی نیست که روی زمین زندگی خواهند کرد، بلکه نتیجه‌ای ریاضی است که وقتی یک مدل مشخص را با فرض ثابت ماندن شرایطش به آینده تعمیم می‌دهیم، ظاهر می‌شود.

مطالعه متن اصلی پژوهش نشان می‌دهد نویسندگان می‌دانستند که این مدل را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن تاثیر محیط، منابع و شرایط پیرامون جمعیت به کار برد، عواملی که می‌توانند بر نرخ زاد و ولد و مرگ‌ومیر اثر بگذارند و مسیر رشد را تغییر دهند.

مقاله میشل تکلا در سال ۱۹۶۴ چه ارتباطی با این پژوهش داشت؟

از جمله مطالبی که در این زمینه بار دیگر مورد توجه قرار گرفته، بریده‌ای از روزنامه مصری «وطنی» است که در ۲۹ نوامبر ۱۹۶۴ منتشر شده، نام میشل تکلا را بر خود دارد و عنوان آن از پایان جهان در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ سخن می‌گوید.

برخی رسانه‌های مصری نیز تصویر این مطلب قدیمی را بازنشر کرده‌اند؛ اقدامی که پس از گذشت بیش از شش دهه از انتشار آن، بار دیگر توجه‌ها را به این موضوع جلب کرده است.

با این حال، باید میان یک مقاله مطبوعاتی و پژوهش علمی اصلی تمایز قائل شد. مطالعه‌ای که در آن تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ مطرح شده بود، در سال ۱۹۶۰ توسط هاینتس فون فورستر و دو همکارش منتشر شد و نویسنده آن میشل تکلا نبود.

افزون بر این، در گزارش‌های اخیر روایت‌های متفاوتی درباره محتوای مقاله تکلا مطرح شده است. برخی آن را به مطالعه مربوط به رشد جمعیت جهان پیوند داده‌اند، در حالی که برخی دیگر فرضیه‌هایی درباره فعالیت خورشید، تغییرات اقلیمی یا بلایای طبیعی را به این مقاله نسبت داده‌اند.

از این رو، نمی‌توان این فرضیه‌های گوناگون را در قالب یک نظریه علمی واحد در نظر گرفت یا همه آن‌ها را به عنوان نتایج پژوهش فون فورستر معرفی کرد، مگر آن‌که متن کامل مقاله اصلی بررسی و با منبع علمی مقایسه شود.

«فعالیت خورشیدی»

از جمله روایت‌هایی که در برخی پوشش‌های مرتبط با مقاله میشل تکلا مطرح شده، ادعای وقوع فعالیت خورشیدی استثنایی در روز ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ و پیامدهایی مانند اختلالات مغناطیسی و بلایای طبیعی است.

اما نباید طوفان‌های خورشیدی واقعی را با ادعای وقوع یک فاجعه خورشیدی مشخص در یک روز معین اشتباه گرفت.

فعالیت خورشیدی پدیده‌ای طبیعی و شناخته‌شده است. خورشید چرخه‌هایی دارد که در آن سطح فعالیتش تغییر می‌کند و گاهی فوران‌های تاجی و شراره‌های خورشیدی رخ می‌دهند که می‌توانند بر میدان مغناطیسی زمین تاثیر بگذارند.

طوفان‌های خورشیدی شدید می‌توانند موجب اختلال در ارتباطات، ماهواره‌ها و سامانه‌های ناوبری شوند و همچنین بر شبکه‌های برق تاثیر بگذارند.

اما وجود چنین خطرهایی به این معنا نیست که خورشید در یک تاریخ مشخص زمین را نابود خواهد کرد.

پژوهش مربوط به افزایش جمعیت منتشرشده در مجله ساینس در سال ۱۹۶۰ هیچ مدرکی ارائه نمی‌کند که بین تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ و فعالیت خورشیدی یا وقوع بلایای زمین‌شناختی و اقلیمی ارتباطی وجود داشته باشد.

«هیچ نشانه‌ای از رویدادی استثنایی در ۱۳ نوامبر وجود ندارد»

در تلاش برای بررسی ادعاهای مطرح‌شده درباره وجود خطری نجومی برای زمین در روز ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، عماد مجاهد، ستاره‌شناس، گفت فعالیت خورشیدی در سال جاری به اوج خود می‌رسد، اما این پدیده از دهه‌ها پیش برای دانشمندان شناخته‌شده بوده و رویدادی ناگهانی یا غیرمنتظره نیست.

مجاهد به بی‌بی‌سی توضیح داد که فعالیت خورشیدی در چرخه‌های طبیعی رخ می‌دهد و طوفان‌های خورشیدی پدیده‌هایی هستند که از آغاز شکل‌گیری جهان وجود داشته‌اند، اما پیشرفت علمی و فناوری به دانشمندان امکان داده آن‌ها را بهتر از گذشته رصد، پیگیری و پیش‌بینی کنند.

او افزود هیچ رویداد نجومی شناخته‌شده یا پیش‌بینی‌شده‌ای در ۱۳ نوامبر آینده وجود ندارد که موجب نگرانی یا ترس درباره ایمنی زمین شود.

مجاهد درباره امکان تعیین زمان پایان جهان با استفاده از معادلات ریاضی یا مدل‌های نجومی نیز این احتمال را رد کرد و گفت هیچ نشانه‌ای در علم نجوم یا علوم کیهانی وجود ندارد که از نزدیک بودن پایان جهان حکایت کند.

او تاکید کرد ادعاهای مطرح‌شده درباره این تاریخ بر اظهارات یا هشدارهای متخصصان علم نجوم استوار نیست، بلکه از سوی افراد و گروه‌ها در پلتفرم‌های مختلف منتشر می‌شود، بدون آنکه پایه علمی برای آن وجود داشته باشد.

این توضیحات با هدف تفاوت‌گذاری میان پدیده‌های طبیعی شناخته‌شده، مانند چرخه‌های فعالیت خورشیدی و طوفان‌های خورشیدی، و تفسیرهایی ارائه می‌شود که آن‌ها را به پیش‌بینی‌های اثبات‌نشده درباره پایان جهان پیوند می‌دهند.

چرا پیش‌بینی‌های سال ۱۹۶۰ محقق نشد؟

مشکل اصلی در تعمیم معادله قدیمی به واقعیت سال ۲۰۲۶ این است که آن مدل فرض می‌کرد الگوی قبلی رشد جمعیت بدون تغییرات اساسی ادامه خواهد یافت.

اما جهان در دهه‌های گذشته شاهد تحولات بزرگ جمعیتی، اجتماعی و اقتصادی بوده که به‌طور مستقیم بر نرخ زاد و ولد، مرگ‌ومیر و افزایش جمعیت تاثیر گذاشته است.

بر اساس داده‌های جمعیتی، نرخ رشد جمعیت جهان در دهه ۱۹۶۰ به اوج رسید و پس از آن به‌تدریج کاهش یافت.

این یعنی مسیر واقعی رشد جمعیت مطابق منحنی ریاضی‌ که پژوهشگران در سال ۱۹۶۰ به کار برده بودند، ادامه پیدا نکرد.

جمعیت جهان که هنگام انتشار مطالعه حدود سه میلیارد نفر برآورد می‌شد، از هشت میلیارد نفر فراتر رفته است، اما به هیچ وجه به آن «بی‌نهایتی» که معادله فرض می‌کرد نزدیک نشده است.

برآوردهای جدید سازمان ملل نیز تصویری کاملا متفاوت از سناریوی مطرح‌شده در پژوهش قدیمی ارائه می‌کنند.

بر اساس گزارش «چشم‌انداز جمعیت جهان ۲۰۲۴» که اداره امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل منتشر کرده است، انتظار می‌رود جمعیت جهان از حدود ۸/۲ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۴ به نزدیک ۱۰/۳ میلیارد نفر در اواسط دهه ۲۰۸۰ برسد و سپس به‌تدریج کاهش پیدا کند و تا سال ۲۱۰۰ به حدود ۱۰/۲ میلیارد نفر برسد.

برآوردهای سازمان ملل نشان می‌دهد احتمال اینکه جمعیت جهان در همین قرن به اوج برسد افزایش یافته است، موضوعی که ناشی از کاهش سریع‌تر از انتظار نرخ باروری در شماری از کشورهای پرجمعیت است.

این پیش‌بینی‌ها نشان‌دهنده تغییری مهم در ماهیت چالش‌های جمعیتی هستند چون در بسیاری از کشورها مسئله دیگر فقط نگرانی از افزایش جمعیت نیست، بلکه کاهش نرخ زاد و ولد، افزایش امید به زندگی و افزایش شمار سالمندان را نیز شامل می‌شود.

بنابراین، تحولات جمعیتی چند دهه اخیر با فرضی که مدل سال ۱۹۶۰ بر اساس آن طراحی شده بود سازگار نیستند.