Qaar ka mid ah dalalka waaweyn ee caalamka oo dadkooda kula taliyey inay 'diyaar garoobaan oo cunto iyo biyo sii kaydsadaan'

Muddo dheer, hoggaamiyeyaal badan oo dalalka caalamka ah ayaa sheegayay in waqtiyada soo socda ay noqon doonaan kuwo 'aad u xasaasi ah'.

Hadalladan ayaa la xiriira xiisadaha ka taagan Bariga Dhexe iyo saameynta ay ku yeesheen silsiladaha sahayda ee dalal badan. Sidoo kale, suuqyo badan oo saamiyada lagu kala iibsado oo caalamka ah ayaa muddooyinkii dambe la kulmayay hoos u dhac weyn.

Tusaale ahaan dalka Hindiya, tan iyo markii ay bilaabmeen xiisadaha Bariga Dhexe, qiimaha alaabta daruuriga ah sida shidaalka, naaftada, iyo gaaska dabiiciga ah (PNG) ayaa kor u kacayay dhowrkii bilood ee la soo dhaafay.

Hadda, Mareykanka, Boqortooyada Ingiriiska, iyo dalal kale ayaa muwaadiniintooda kula taliyay inay 'keydsadaan waxyaabaha daruuriga ah'.

Waxaa xusid mudan in dalka Hindiya sidoo kale, Hay'adda Qaranka ee Maareynta Masiibooyinka (NDMA) ay horay u soo jeedisay in la diyaarsado 'qalabka gurmadka degdegga ah ee xilliyada masiibooyinka'.

Waxa ay dawladahan dadkooda ka codsadeen

Sida laga soo xigtay warbixin muuqaal ah oo CNN soo saartay, dowladaha Yurub ilaa Aasiya waxay muwaadiniintooda u sheegayaan inay u diyaar garoobaan carqalad ama waxyeello ka dhalan karta "dagaal, weeraro internetka ah iyo hanjabaado ku wajahan kaabayaasha dhaqaalaha ee muhiimka ah."

Codsiyadan la sameeyay toddobaadyadii la soo dhaafay, dowladuhu waxay weydiisteen muwaadiniinta inay haystaan cuntada, biyaha, iyo waxyaabaha kale ee lagama maarmaanka ah ee loogu talagalay xaaladaha degdegga ah.

Sida laga soo xigtay warbixinta, Kanada, Japan, Mexico iyo Netherlands ayaa sidoo kale soo saaray tilmaamo lagu ilaalinayo "ugu yaraan saddex maalmood oo sahayda dhammaan alaabtan ah." Tilmaamaha waxay ku talinayaan in la haysto raashin, biyo, daawo iyo raadiyo ku shaqeeya baytari.

Dalka Faransiiska, oo horeyba ula daalaa dhacayay dibadbaxyo, maamulka gobolka Normandy ayaa dadka deegaanka ugu baaqay inay 'diyaar ahaadaan'.

Dan Bang Gino, oo ah sarkaal hore uga tirsanaan jiray hoggaanka sare ee FBI-da, ayaa dadka kula taliyay inay "keydsadaan cunto iyo biyo ku filan muddo 30 maalmood ah."

Sida lagu sheegay muuqaal kooban oo ay baahisay BBC-da, dowladda UK ayaa sidoo kale dadka ku dhiirrigelinaysa inay keydsadaan alaabta muhiimka ah.

Waxyaabahaas waxaa ka mid ah cunto, biyo, qalabka gargaarka degdegga ah, iyo lacag caddaan ah.

Wuxuu yiri, "Ujeeddadu waa in dadka loo diyaariyo masiibooyinka dabiiciga ah iyo weerarrada dhanka internetka (cyberattacks), kuwaas oo saameyn ku yeelan kara adeegyada internetka, bangiyada onlaynka ah, iyo nidaamka keenista badeecadaha. Tani waxay saameyn kartaa helitaanka alaabta taalla dukaamada waaweyn. Intaas waxaa dheer, waa diyaargarow loogu talagalay xaaladaha ay go'i karaan adeegyada aasaasiga ah, sida nidaamka bullaacadaha ama isgaarsiinta taleefannada."

Liiskan waxaa sidoo kale ku jira aaladaha korontada lagu kaydiyo (power banks), bustayaal, nalalka gacanta (torch), iyo raadiyaha FM-ka (kaas oo aan ahayn mid dhijitaal ah). Raadiyaha waxaa loogu talagalay in dadku ay ka helaan macluumaadka ku saabsan badbaadada iyo xaaladaha caafimaad ee ugu dambeeya.

Dadka qaar ayaa dowladda ku eedeeyay inay waddo 'khiyaano'. Wasiirka Difaaca UK, Wes Streeting, ayaa yiri, "Ma doonayaan in dadweynaha la argagax geliyo, balse xilligan UK waxay wajaheysaa khatar weyn."

Wasiirka Amniga, Dan Jarvis, ayaa isna yiri, "Tani waa tallaabo lagu xoojinayo adkeysigeenna qaran ahaan. Sidoo kale, dalalka Faransiiska, Ireland, iyo Netherlands ayaa iyaguna soo saaray tilmaamo la mid ah kuwan."

Maxay sheegeen khubarada amniga?

Khabiirka Mareykanka ee dhanka amniga internetka, Richard Clarke, ayaa tilmaamay taladan isagoo leh: "Ma jirto khatar gaar ah oo ka dambeysa talo bixintan; looma baahna in dadku si degdeg ah (habeen keliya) u bilaabaan inay alaabo urursadaan."

"Si kastaba ha ahaatee, waxaa caqli-gal ah in la diyaarsado waxyaabaha lagama maarmaanka ah iyadoo la raacayo taladan. Sababtoo ah waxaa jira suurtagalnimada masiibooyin dabiici ah, kororka xoogga weerarrada dhanka internetka ah (cyber attacks) oo ay sababeen sirdoonka macmalka ah (AI), iyo xitaa suurtagalnimada dagaal. Had iyo jeer way wanaagsan tahay in la haysto waxyaabo muhiim ah oo diyaar ah. Laakiin xilligan la joogo, ma jirto khatar degdeg ah."

"Madaxweynaha Mareykanka ayaa hore u muujiyay inuu dib u bilaabi karo dagaalka ka dhanka ah Iran ka dib doorashada, halka dhanka kalena, Iran ay sheegtay inay ballaarin doonto baaxadda dagaalka, ayna adeegsan doonto tiknoolajiyado cusub. Kuwan waxaa ka mid noqon kara tiknoolajiyado cusub, falal argagixiso, iyo weerarro dhanka internetka ah."