Sida baraha bulshadu ay u noqdeen shidaal sii ololinaya dagaalka ka socda Mooyaale

Iyadoo ay weli socdaan dagaallada dhimashada sababay ee u dhexeeya bulshooyinka Oromada iyo Soomaalida ee ku nool agagaarka magaalada Mooyaale ee koonfurta Itoobiya, ayaa waxaa baraha bulshada ka socda loollan kale oo la xiriira wararka iyo eedeymaha ay dhinacyadu isku jeedinayaan.

Baraha Facebook iyo X waxaa lagu baahinayaa warar iska hor imaanaya oo ku saabsan dagaalka, kuwaas oo qaarkood ay weheliyaan sawirro muujinaya dhismayaal gubtay, sheegashooyin ku saabsan guulo militari iyo eedeymo loo jeedinayo bulshooyinka ay colaadda u dhexeyso. Qaar ka mid ah qoraalladaas ayaa sheegashooyin aan la xaqiijin u soo bandhigaya sidii xaqiiqooyin la hubo.

Qoraal lagu baahiyey Facebook ayaa lagu sheegay in ciidamada dhinaca Soomaalida ay si buuxda ula wareegeen magaalada Mooyaale. Qoraallo kale ayaa ciidamada Oromada ku eedeeyey inay weerareen guryaha dadka rayidka ah, isla markaana ay hub culus u adeegsadeen dadka deegaanka. Dhanka barta X, waxaa lagu faafiyey eedeymo ku saabsan in dagaalka ay ku lug leeyihiin maleeshiyaadka Al-Shabaab, inkastoo aan la helin caddeymo si madax-bannaan loo xaqiijiyey oo taageeraya sheegashooyinkaas.

Baaritaan ay BBC-du ku sameysay qoraallo baraha bulshada looga hadlayo dagaalka ayaa muujiyey in wararka iyo eedeymaha ay dhinacyadu internetka ku faafinayaan ay si weyn uga tarjumayaan khilaafka ka taagan cidda bilowday dagaalka iyo bulshada xaqa u leh maamulka dhulka lagu muransan yahay.

Qoraallada qaar ayaa sidoo kale khilaafka u dhexeeya bulshooyinka Boorana ee Oromada iyo Garre ee Soomaalida u soo bandhigay dagaal u dhexeeya guud ahaan labada qowmiyadood. Arrintan ayaa dhalisay walaac laga qabo in hadallada baraha bulshada lagu faafinayo ay sii xoojiyaan kala qeybsanaanta bulshada, isla markaana ay xiisaddu gaarto deegaanno ka baxsan goobaha uu dagaalku ka socdo.

Dagaalladan ayaa daba socday muran ka dhashay calanka Dowlad Deegaanka Soomaalida oo laga taagay magaalada Mooyaale, oo qaybo ka mid ah ay maamulaan labada dowlad-deegaan ee Oromiya iyo Soomaalida Itoobiya.

Xiisadda ayaa sii xoogeysatay kaddib markii 18-kii Oktoobar la dilay gabar 13 jir ah, iyadoo weli ay jiraan warar iska hor imaanaya oo ku saabsan duruufihii ay ku geeriyootay.

Iska hor imaadyo xooggan ayaa billowday 22-kii Oktoobar, kuwaas oo ay ku lug yeesheen kooxo hubeysan iyo ciidamo amni oo ka kala tirsan labada dowlad-deegaan. Dagaalka ayaa markii dambe ku fiday degmooyin kale oo ku dhow Mooyaale.

Wakaaladda wararka ee Reuters ayaa 23-kii Oktoobar werisay in ugu yaraan sagaal qof ay ku dhinteen dagaalka, iyadoo soo xiganeysa mas'uul ka tirsan isbitaal ku yaalla deegaanka.

28-kii Oktoobar, Hay'adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Qaxootiga ee UNHCR ayaa sheegtay in ilaa 50,000 oo qof ay ka gudbeen xadka Itoobiya, una qaxeen dalka Kenya, iyadoo tiradaas ka soo xigatay qiyaas ay sameeyeen mas'uuliyiinta maxalliga ah.

Guryo iyo goobo ganacsi ayaa ku burburay dagaalka, waxaana hakad galay dhaqdhaqaaqii ganacsiga, iyadoo kumannaan qoys ay ka barakaceen guryahooda.

Eedeymaha iska hor imaanaya ee dagaalka laga faafinayo

Iyadoo dadka deegaanka ay ka qaxayeen Mooyaale, ayay baraha bulshada noqdeen goob kale oo lagu muransan yahay cidda mas'uulka ka ah dagaalka.

Baaritaan hordhac ah oo ay BBC-du sameysay ayaa lagu aqoonsaday ugu yaraan 92 qoraal iyo muuqaal oo si dadweyne looga heli karay baraha bulshada, kuwaas oo lagu baahiyey 24 bog iyo akoon oo ku kala yaalla Facebook iyo X, lagagana hadlay dagaalka intii u dhexeysay 18-kii ilaa 27-kii Oktoobar.

Dabagalka ayaa inta badan diiradda lagu saaray akoonnada wax ku qora af-Soomaaliga ama ay isticmaalaan dad af-Soomaali ku hadla, iyadoo sidoo kale la eegay tiro kooban oo akoonno kale ah si loo helo macluumaad dheeraad ah oo ku saabsan xaaladda.

Qoraallada iyo muuqaallada la ururiyey, 50 ka mid ah waxaa laga helay Facebook, halka 42 kalena laga helay barta X.

Baaritaanka ayaa lagu arkay eedeymo soo noqnoqday oo dhinac walba uu kan kale ku eedeynayo inuu billaabay weerarrada ka dhanka ah dadka rayidka ah. Waxaa sidoo kale la faafinayey sheegashooyin ku saabsan cidda gacanta ku haysa dhulka lagu muransan yahay iyo dhaq-dhaqaaqyada ciidamada hubeysan.

Qaar ka mid ah qoraallada Facebook ayaa sheegay in ciidamada Soomaalidu ay gacanta ku hayaan Mooyaale, halka kuwo kalena ay werinayeen in ciidamada Oromadu ay gudaha u soo galayaan magaalada.

Sheegashooyinkan ayaa soo baxayay xilli weriyeyaasha ku sugan goobaha dagaalka ay dadka deegaanka ka helayeen warbixinno iska hor imaanaya oo ku saabsan dhinaca marka hore rasaasta furay.

Dad ay wareysatay warbaahinta Addis Standard ayaa dhinacyada iska soo horjeeda mid walba kan kale ku eedeeyey inuu huriyey dagaalka. Arrintan ayaa muujineysa sida khilaafka ku saabsan wixii dhulka ka dhacay uu uga dhex muuqdo doodaha baraha bulshada.

Si kastaba, BBC-du ma awoodin inay si madax-bannaan u xaqiijiso dhammaan sheegashooyinka lagu baahiyey qoraalladaas, gaar ahaan wararka ku saabsan horumarka ciidamada iyo cidda mas'uulka ka ahayd weerarro gaar ah.

Mid ka mid ah walaacyada ka dhashay doodaha baraha bulshada ayaa ah sida colaadda loogu soo bandhigayo inay ka ballaaran tahay bulshooyinka sida tooska ah ugu lugta leh.

Qoraallo dhowr ah ayaa dagaalka ku tilmaamaya weerarro guud ahaan lagu hayo Soomaalida ama Oromada, halkii ay si gaar ah uga hadli lahaayeen kooxaha hubeysan iyo maamullada deegaanka ee dagaalka ku lugta leh.

Qoraallo kale ayaa sheegaya in dagaalka ay ka qeyb qaadanayaan kooxo ka yimid meelo ka baxsan deegaanka, oo ay ku jiraan maleeshiyaadka Al-Shabaab. BBC-du si madax-bannaan uma xaqiijin in kooxdaasi ay dagaalka ku lug leedahay.

Eedeymahan ayaa khilaafka dhuleed ee horeba xasaasiga u ahaa ku soo kordhinaya arrimo amni iyo kuwo siyaasadeed oo ka ballaaran muranka deegaanka.

Baaritaanka ayaa sidoo kale muujiyey in tiro kooban oo akoonno ah ay si joogto ah u baahinayeen qoraallo iyo muuqaallo la xiriira dagaalka.

42-kii qoraal ee laga helay X, 35 ka mid ah ayaa la daabacay intii u dhexeysay 24-kii ilaa 26-kii Oktoobar, sida lagu ogaaday waqtiyada laga soo saaray aqoonsiyada qoraalladaas.

Dhanka Facebook, hal bog ayaa laga helay ugu yaraan 16 qoraal iyo muuqaal oo ka hadlayey dagaalka, kuwaas oo ay ku jireen eedeymo ku saabsan weerarro lagu qaaday dadka rayidka ah iyo warar ku saabsan hawlgallo militari.

Bogag kale ayaa iyaguna si isdaba joog ah u baahinayey sheegashooyin ku saabsan cidda gacanta ku haysa deegaannada lagu dagaallamayo, barakaca dadka iyo hadallo ay jeediyeen siyaasiyiin.

Tirooyinkan ayaa muujinaya sida akoonnada la baaray ay si joogto ah uga hadlayeen dagaalka, hase yeeshee ma caddeynayaan inta qof ee arkay ama sii faafiyey qoraalladaas.

Baaritaanka laguma helin caddeymo la xaqiijiyey oo muujinaya in akoonnadu ay qeyb ka ahaayeen olole abaabulan oo si wadajir ah loo waday.

Sidoo kale, qoraallada la baaray looma soo xulin qaab lagu ogaan karo in hadallada xiisadda hurinaya ay ku badnaayeen taageerayaasha dhinac gaar ah.

Cabsi laga qabo in dagaalku ku fido meelo ka baxsan Mooyaale

Saameynta dagaalka ayaa durba ka gudubtay xadka Itoobiya.

Mas'uuliyiinta Kenya ayaa walaac ka muujiyey suurtagalnimada weerarro aargoosi ah, gaar ahaan xilli qoysas badan oo barakacay ay gabaad ka raadsanayaan deegaannada ku dhow xadka.

Sida ay werisay Addis Standard, dad ka tirsan bulshada Oromada ee ku nool ismaamulka Mandheera ee Kenya ayaa sheegay inay la kulmeen weerarro la sheegay inay yihiin kuwo aargoosi ah oo la xiriira dagaalka Mooyaale.

Hase yeeshee, ma jiraan caddeymo la xaqiijiyey oo si toos ah dhacdooyinkaas ugu xiraya qoraallo gaar ah oo lagu faafiyey baraha bulshada.

Siyaasiyiin iyo wakiillo ka socda bulshada ayaa sidoo kale ka digay in khilaafka loo soo bandhigo dagaal u dhexeeya guud ahaan qowmiyadaha Soomaalida iyo Oromada.

Siyaasi ka tirsan mucaaradka Oromada oo qoraal ku baahiyey barta X ayaa ka digay in hadallada xiisadda hurinaya iyo sheegashooyinka la buunbuuninayo ay khilaafka maxalliga ah u beddeli karaan dhibaato baaxad weyn.

Dadka kale ee isticmaala baraha bulshada ayaa ku baaqay in la is xakameeyo, wadahadal la sameeyo, lana ilaaliyo dadka rayidka ah ee labada dhinac.

Farriimaha iska hor imaanaya ayaa muujinaya sida ay u adag tahay in la helo xog lagu kalsoonaan karo xilli dagaal uu socdo, gaar ahaan marka akoonnadu ay baahinayaan eedeymo culus iyaga oo aan soo bandhigin caddeymo si madax-bannaan loo xaqiijin karo.

Arrintan cusub ayaa soo baxeysa iyadoo horeba walaac looga muujiyey doorka baraha bulshada ay ku lahaayeen colaadaha qowmiyadeed ee Itoobiya.

Bishii Diseembar 2022, dacwad ayaa dalka Kenya looga gudbiyey shirkadda Meta, oo leh Facebook, iyadoo lagu eedeeyey inay ku guuldarreysatay inay si ku filan wax uga qabato hadallada naceybka iyo kicinta rabshadaha intii uu socday dagaalkii gobolka Tigray ee Itoobiya.

Meta ayaa ku adkeysatay in siyaasadaheedu mamnuucayaan hadallada naceybka iyo kuwa dhiirrigeliya rabshadaha, waxayna sheegtay inay dadaal ugu jirto horumarinta hababka ay ku xakameyso waxyaabaha waxyeellada leh ee lagu daabaco luqadaha Itoobiya.

Ilaa hadda, ma jiraan caddeymo muujinaya in Mooyaale uu ka socdo olole abaabulan oo la mid ah kuwii hore looga diiwaangeliyey colaadaha kale. Baaritaanka hordhaca ah ee BBC-du sidoo kale ma uusan caddeyn in shirkadaha baraha bulshada ay ku guuldarreysteen inay meesha ka saaraan qoraallo jebinaya xeerarkooda.

Si kastaba, natiijooyinka baaritaanka ayaa dhalinaya su'aalo ku saabsan sida shirkadaha baraha bulshada ay u qiimeeyaan eedeymaha militari ee aan la xaqiijin iyo hadallada colaadaha qowmiyadeed sii hurin kara, gaar ahaan marka dagaallo si degdeg ah isu beddelaya looga hadlayo afafka Soomaaliga iyo Afaan Oromoo.

Dadka ku nool Mooyaale, walaaca ugu weyn ee xilligan haysta ayaa ah ammaankooda, barakaca iyo burburka ka dhashay dagaalka.

Mooyaale waa magaalo ganacsi oo ku taalla xadka Itoobiya iyo Kenya, waxayna ku dhex taallaa deegaanno ay maamulaan dowlad-deegaannada Oromiya iyo Soomaalida Itoobiya. Murannada ku saabsan xuduudaha dhulka iyo maamulka deegaanka ayaa muddo tobannaan sano ah xiisado ka dhex abuurayey bulshooyinka halkaas ku nool.

Sannadkii 2017, Dowlad Deegaanka Soomaalida ayaa ku dhawaaqday dib-u-habeyn maamul oo ay ku jireen 14 degmo oo cusub. Tallaabadan ayaa mucaaradad kala kulantay kooxo ku sugan dowlad-deegaanka deriska la ah ee Oromiya, kuwaas oo ka cabsi qabay in dhulkooda lagu soo xadgudbayo.

Mas'uuliyiinta Dowlad Deegaanka Soomaalida ayaa beeniyey inay doonayeen inay dhul ka qaataan Oromiya, iyagoo sheegay in isbeddellada maamulka loogu talagalay horumarinta adeegyada bulshada.

Inkastoo hore loo sameeyey dadaallo lagu xallinayo murannada xuduudaha, haddana xiisadaha u dhexeeya bulshooyinka ayaa marar badan dib ugu soo laabtay dagaallo sababay dhimasho iyo burbur hantiyeed.

Marka laga yimaado goobaha dagaalka, wararka iyo eedeymaha iska hor imaanaya ayaa weli saameyn ku leh sida colaadda looga hadlayo baraha bulshada, iyadoo akoonnadu ay soo bandhigayaan warbixinno kala duwan oo ku saabsan cidda weerartay cidda kale iyo cidda xaqa u leh maamulka magaalada.

Baaritaanka BBC-du wuxuu muujiyey in sheegashooyinkan si soo noqnoqota loogu baahinayey akoonnada la dabagalay. Hase yeeshee, ma uusan caddeyn inta qof ee ay gaareen ama inay si toos ah saameyn ugu yeesheen rabshadaha dhacay.

Ogaanshaha halka ay ka soo bilowdeen eedeymaha ugu culus, sida ay ugu faafeen baraha bulshada iyo in ay gacan ka geysteen hurinta colaadda ayaa muhiim u noqon doonta fahamka doorka baraha bulshada ee dagaalka Mooyaale.