Markii Masar ay ciidamo u dirtay Yemen si ay ula dagaalanto koox Sacuudigu taageero

Madaxweynaha Masar Abdel Fattah al-Sisi ayaa ugu baaqay baarlamaanka inay siiyaan amar ah inuu faragelin milatari ku sameeyo si uu Sacuudi Carabiya uga difaaco weerarrada Xuutiyiinta, haddii Riyaad ay codsato.

Sisi wuxuu sheegay in Masar "aysan si aamusnaan ah gees uga istaagi doonin iyadoo ay jirto khatar ku soo fool leh amniga Sacuudiga," isagoo carabka ku adkeeyay in faragelin kasta oo milatari oo Masar ay noqon doonto "mid difaac, oo aan ahayn weerar."

Golaha Difaaca Qaranka Masar ayaa ku dhawaaqay inay ansixiyeen inay siiyaan "dhammaan noocyada taageerada" Sacuudi Carabiya, halka Aqalka Wakiilladu uu dib u dhigay codaynta waajibaadka ilaa toddobaadka soo socda, ka dib markii ay qabteen laba kalfadhi oo xiran si ay uga wada hadlaan codsiga.

Masar waxay hore uga qayb-gashay dagaalkii Yemen xilligii uu xilka hayay madaxweynihii geeriyooday Jamaal Cabdulnaasir, balse nooca faragelintaas iyo ujeeddooyinkeedu waxaa laga yaabaa inay isbeddeleen muddo tobanaan sano gudahood ah.

Sannadkii 2015-kii, Masar waxay ka mid noqotay isbahaysiga milateri ee Sacuudi Carabiya hoggaaminayay, kaas oo faragelin ku sameeyay Yemen si uu u taageero dowladda caalamku aqoonsan yahay ee ka dhanka ah Xuutiyiinta. Ka qayb-galka Masar waxaa ka mid ahaa ciidamo cirka iyo badda ah, oo ay ku jiraan qaybo gacan ka geystay sugidda amniga marinnada badda ee Badda Cas.

Hase yeeshee, faragelintii milatari ee ballaarnayd ee Masar ay ku samaysay Yemen waxay soo bilaabatay sannadkii 1962-kii, xilligii Madaxweyne Jamaal Cabdulnaasir. Waqtigaas, Qaahira waxay dirtay ciidamo dhulka ah si ay u garab istaagaan dhinaca Jamhuuriyiinta Yemen, ka dib afgambi milatari oo xukunka looga tuuray Imaam Maxamed al-Badar Xamid al-Diin, kaas oo ahaa hoggaamiyihii ugu dambeeyay ee Boqortooyadii Mutawakkilite ee Yemen—boqortooyadaas oo xilligaas ka talinaysay Waqooyiga Yemen.

Dagaalkii sokeeye ee Yemen wuxuu isu beddelay khilaaf goboleed oo ay Masar iyo Sacuudi Carabiya iska soo horjeedeen. Dagaalku wuxuu socday sannado badan, isagoo dhib u geystay khayraadkii labada dal, gaar ahaan Masar, oo ay dagaalkaas uga qayb galeen ciidamo tiradoodu gaaraysay tobanaan kun.

Si kastaba ha ahaatee, faragelinta uu maanta soo jeedinayo Siisi waxay dhanka dabeecadda iyo ujeeddooyinka la shaaciyey kaga duwan tahay tii dhacday sannadihii 1960-meeyadii. Dabeecadda iyo baaxadda hawlgalka milatari ee la filayo weli si cad looma oga; sidoo kale ma cadda in hawlgalku ku koobnaan doono oo kaliya difaaca hawada iyo badda, iyo in kale oo uu ku jiri doono dirista ciidamo dhulka ah.

Haddaba, sidee bay u bilaabatay khibraddii ciidanka Masar ee Yemen sannadkii 1962-kii, maxaa ku dhaliyay Nasser inuu dagaalkaas qaado, maxaase ka dhashay oo ugu muhiimsanaa cawaaqibkeedii?

Kacdoonkii 26-ka Sebteembar

Xukunkii Boqortooyada Mutawakkilite ee Yemen wuxuu bilaabmay 1918-kii, ka dib markii ciidamadii Cusmaaniyiintu ay ka baxeen waqooyiga Yemen, wuxuuna socday ilaa 1962-kii.

Intii lagu guda jiray muddadaas, boqortooyadu waxay wajahday isku-dayo dhowr ah oo lagu doonayay in lagu afgambiyo xukunka qoyska Xamiid al-Diin; kuwaas oo ugu caansanaa afgambigii 1948-kii, kaas oo ku dhammaaday dilkii Imaam Yaxya Xamiid al-Diin, ka hor inta uusan wiilkiisa Axmed ku guuleysan inuu dib ula wareego awoodda ka dib olole militari oo ka dhan ahaa afgambigaas.

Sannadkii 1955-kii, Gaashaanle Sare Axmed Yaxya al-Thulaya, oo xil hoggaamineed ka hayay ciidanka magaalada Taiz, ayaa hoggaamiyay afgambi militari oo ka dhan ahaa Imaam Axmed Xamiid al-Diin, balse wuu fashilmay maalmo yar ka dib, wuxuuna ku dhammaaday in al-Thulaya la toogto.

Toddobo sano ka dib, ururka "Saraakiisha Xorta ah" ee Yemen, kuwaas oo ku dayanayay khibraddii Saraakiisha Xorta ah ee Masar, ayaa ku guuleystay inay afgambiyaan xukunkii Imaam Muxammad al-Badar—oo ahaa wiilkii Imaam Axmed—taariikhdu markay ahayd 26-kii Sebtembar 1962-kii.

Waqooyiga Yemen waxaa lagaga dhawaaqay Jamhuuriyadda Carabta ee Yemen, hoggaamiyihii afgambiga, Cabdullaahi al-Sallaal—kaas oo horay u ahaa madaxa ilaalada gaarka ah ee Imaamka—ayaa noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee jamhuuriyaddaas.

Waqtigaas, koonfurta Yemen waxay ku hoos jirtay saamaynta Ingiriiska; iyadoo Cadan ay ahayd gumeysi Ingiriis ah, meelaha kalena ay ku jireen ilaalinta Ingiriiska. Xiriirka u dhexeeya Ingiriiska iyo Masar—oo uu hoggaaminayay Jamaal Cabdu-Naasir—ayaa ahaa mid aad u kacsan, gaar ahaan ka dib markii la qaranimeeyay Kanaalka Suez, iyo weerarkii saddex-geesoodka ahaa ee lagu qaaday Masar sannadkii 1956-kii.

Maalmo ka dib afgambiga, Masar waxay ciidankeeda u dirtay Yemen si ay u taageeraan dhinaca jamhuuriga una xoojiyaan nidaamka cusub, iyagoo ka hortagaya taageerayaasha Imaam Muxammad al-Badar oo doonayay inay dib ula wareegaan awoodda.

Dhanka kale, Sacuudi Carabiya—oo uu xilligaas hoggaaminayay Boqor Sucuud—ayaa taageertay dhinaca boqortooyada iyadoo siisay lacag iyo hub, taas oo colaadda u beddeshay dagaal sokeeye oo socday sannado badan, isla markaana ka dhigtay Masar iyo Sacuudi Carabiya laba dhinac oo iska soo horjeeda.

Masar waxay ciidankeeda Yemen ku kordhisay heerar kala duwan intii u dhaxaysay 1962-kii iyo 1967-kii. Qiyaasaha tirada askarta Masar ee ka qayb-galay dagaalka way kala duwan yihiin, balse ilaha qaar ayaa tilmaamaya in tiradoodu ay mar gaartay ilaa 70,000 oo askari.

Waxaa xusid mudan in Iiraan—taas oo maanta taageerta Xuutiyiinta oo ka soo horjeeda Sacuudi Carabiya—ay xilligii Shaha taageeri jirtay dhinaca boqortooyada Yemen, kuwaas oo xulafo la ahaa Riyaad, kana soo horjeeday dhinaca jamhuuriyiinta.

Doorka Masar xilligaas kuma koobnayn oo kaliya taageeridda jamhuuriyiinta waqooyiga Yemen, balse wuxuu sidoo kale gaaray taageeridda kacaankii ka dhanka ahaa gumeystihii Ingiriiska ee koonfurta Yemen. Kacaankan oo loo yaqaanay "Kacaankii 14-ka Oktoobar," ayaa billowday sannadkii 1963-kii, ujeedkiisuna ahaa in la soo afjaro joogitaanka Ingiriiska.

Bishii Abriil ee sannadkii 1964-kii, Madaxweyne Jamaal Cabdu-Naasir ayaa booqday Yemen, isagoo yimid Sanca una sii gudbay magaalada Taciz oo u dhow koonfurta. Halkaas ayuu khudbad uga jeediyay dadweyne si weyn u soo dhaweeyay, isagoo ku baaqay in la soo afjaro joogitaanka Ingiriiska ee koonfurta Yemen, isla markaana shaaciyay taageeradiisa uu u hayo kacaanka xorraynta.

Ka bixitaankii Yemen

Guuldarradii Masar ee dagaalkii Juun 1967-kii, oo loo yaqaan "dhacdadii dib-u-dhaca" (al-Naksa), ayaa saamayn weyn ku yeelatay ciidamada Masar, waxayna ku qasabtay Qaahira inay si tartiib-tartiib ah ciidankeeda ugala baxdo Yemen, ilaa laga gaaray dhammaadka isla sannadkaas oo si buuxda looga soo saaray.

Guushii ay Jamhuuriyiintu ka gaareen jebinta go'doomintii ay ciidamada Boqortooyada saareen magaalada Sanca bishii Febraayo 1968-kii, ayaa ahayd tallaabo wax weyn ka beddeshay jihada dagaalka; dagaalkaas oo ugu dambayntii ku dhammaaday heshiis siyaasadeed sannadkii 1970-kii, kaas oo aasaasay nidaam jamhuuri ah oo ka hanaqaaday Waqooyiga Yemen.

Dhanka Koonfurta Yemen, Ingiriisku wuxuu soo afjaray joogitaankiisii ​​gumeysiga 30-kii Nofeembar 1967-kii, ka dib sannado badan oo uu wajahayay dagaal hubaysan oo lagula jiray.

Hase yeeshee, faragelintii milatari ee Yemen waxay ciidamada Masar u horseedday khasaare baaxad leh oo dhanka aadanaha ah; iyadoo qiyaasaha tirada dadka dhintay iyo kuwa dhaawacmay ay kala duwan yihiin marka la eego sannadihii uu dagaalku socday.

Diiwaan cod ah oo la sheegay inuu ka soo baxay kulan uu qayb ka ahaa Madaxweyne Jamaal Cabdul Naasir sannadkii 1970-kii — taas oo nuqul ka mid ah lagu daabacay bogga internetka ee lagu magacaabo "Arab Defense" — ayaa muujinaya in Wasiirkii Difaaca Masar ee xilligaas, Jeneraal Maxamed Fawzi, uu ka hadlay khasaarihii soo gaaray ciidamada Masar intii lagu jiray dagaalkii Yemen ee u dhexeeyay 1962-kii iyo 1967-kii.

Sida ku xusan codkaas, Fawzi wuxuu sheegay in 3,170 sarkaal iyo askari lagu dilay dagaalka, halka 10,686 kale oo darajooyin milatari oo kala duwan lehna ay ku dhaawacmeen.

Taariikhyahanno iyo falanqeeyayaal qaar ayaa aaminsan in daciifkii ku yimid ciidamada Masar dagaalkii Yemen uu ka mid ahaa arrimihii saameeyay diyaar-garowga ciidamada Masar ka hor dagaalkii Juun 1967-kii, isla markaana gacan ka geystay guuldarradii ka soo gaartay Israa'iil; in kastoo heerka saamayntaas ay weli tahay arrin ay cilmi-baarayaashu ka doodaan.