ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ብደቂ ተባዕቶት ዝውሰድ ከኒና መከላኸሊ ጥንሲ፡ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ከይንቀሳቐስ ክዓግት ወይ ኣንፈት ክስሕት ክገብር ተኽእሎ ከምዘሎ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ሓቢሮም። 

ብደቂ ተባዕትዮ ዝውሰድ ከኒና መከላኸሊ ጥንሲ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ከይንቀሳቐስ ዓጊቱ 

ብዙሓት ሰባት ብኽያት ጸቕጢ ከም ዝፍውስ ይኣምኑ። ሳይንስኸ ነዚ እምነት እዚ ይድግፎ ድዩ?

ብኽያት ንጥዕናና እንታይ ረብሓ ኣለዎ?

"እቲ ዘገርም ነገር፡ 10 ሚእታዊት ሰራዊት ጻጸ ጥራይ ብምስልጣን፡ ናብ መላእ መግዛእቲ ጻጸ ምብጻሕ ይከኣል፤ እዚ ዝከኣል ድማ ጻጸ ሓበሬታ ናይ ምልውዋጥ ልምዲ ስለዘለዎምን ነቲ ሓበሬታ ናብ ነንሕድሕዶም ናብቶም ካልኦት 90 ሚእታዊት ጻጸ ስለዘመሓላልፍዎን እዩ።"

ጻጸ ብሓቂ ኣብ ደቂ ሰባት መንሽሮ ከለልዩ ይኽእሉ ድዮም?

ካብቶም ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ዓይነታት ዕሲ ብኣጻብዕ ዝቑጸሩ ጥራይ እዮም ሕማም ዘስዕቡ፣ እንተኾነ ግን ገሊኦም ዘስዕብዎ ጸገም ካብ ዝረኸሰ ጽፍሪ እግሪ ኣዝዮም ዝኸፍኡ ክኾኑ ይኽእሉ’ዮም።

ለበዳ ፋንጋስ ንኹላትና ናብ ዞምቢ ክቕይረና ይኽእል’ዶ?

ኣብ ኣሜሪካ ካብ 1991 ክሳብ 2019 ኣብ ዝነበሩ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት፡ መጠን መንሽሮ ዘስዓቦ ሞት ብ32 ሚእታዊት ከም ዝነከየ ማሕበር መንሽሮ ኣመሪካ ሓቢሩ።

ኣብ ኣመሪካ መንሽሮ ዘስዕቦ ሞት ብ30 ሚእታዊት ነክዩ

ኣብ ኬንያ፡ ኣብ ርእሰ ከተማ ናይሮቢ ብፍላይ ኣብ መንጎ ደቂ ኣንስትዮ ፋይቶት፡ ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፍ ሓድሽ ዓይነት ሕማም ጅግል ይዝርጋሕ ከም ዘሎ ተገሊጹ።

ኣብ ከተማ ናይሮቢ ሓድሽ ዓይነት ሕማም ጅግል ብሰፊሑ ይዝርጋሕ ምህላው ተገሊጹ

እታ ኣብ ከተማ ሞንትሮስ 'ሳንሰት ሜዛ ፉነራል ሆም' ዝተባህለ ናይ ቀብሪ ትካል ዝነበራ ሄስ፡ ንዘይተፈጸመ ምንዳድ ሬሳ (ክረሜሽን) ንቤተሰብ መወትቲ ክሳብ 1000 ዶላር ተኽፍል ነይራ። 

ኣካላት ሰብ ሸይጠን ተባሂለን ዝተኸሰሳ ኣደን ጓልን ተፈሪደን

 ሄንሪታ ላክስ ኣብ ሮኣኖክ፡ ቨርጂንያ፡ ኣብቲ ካብ 1960 ኣትሒዙ ሓወልቲ ጀነራል ሮበርት ኢ ሊ ዝነበረሉ ቦታ ሓወልቲ ክትከለላ እዩ።

ንሓወልቲ ኣመሪካዊ ጀነራል ሮበርት ዝትክእ ሓወልቲ ዝስረሓላ ዘላ ጸላም ኣመሪካዊት መን እያ?

‘በይዝ ኤዲቲን’ ዝተባህለ ፈላሚ ሰውራዊ ፍወሳ፡ ነቲ ዘይፍወስ ዓይነት መንሽሮ ካብ ኣካላት ሓንቲ መንእሰይ ብምጽራግ ተስፋ ከምዝሃበ ይንገር ኣሎ።

ንዘይፍወስ መንሽሮ ካብ ዋህዮታት ብምጽራግ ተስፋ ዝፈጠረ 'ሓድሽ ሰውራዊ ፍወሳ' 

‘ጆን ሄንሪዝም’፡ ምስ ዘይምዕሩይነት፡ ፋይናንሳዊ ጸገምን ዓሌታዊ ኣድልዎን ተቓሊስካ ምስሳን ዘስዕቦ ሃሳዪ ጽልዋ ጥዕና የመልክት።

ዓሌታዊ ዘይማዕርነት ኣብ ጥዕና ዘስዕቦ ሕቡእ ጽልዋ እንታይ'ዩ?

ኣብዚ እዋን 8 ቢልዮን በጺሑ ንዘሎ ህዝቢ ዓለም ንምምጋብ፡ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ እንስሳታትን ኣትክልትን መተካእታ ኣድላይነት ከም ዘለዎ እዩ ዝዝረብ።
ደገፍቲ ሳይንስ ‘ጂኤምኦ’፡ እዚ ዝለዓለ ምህርቲ ከምጽእ፡ ሕማም ወይ ድርቂ ዝጻወር ባህርያት ከማዕብልን ካልእን ከም ዝኽእል ይምጕቱ።
ብኻልእ ወገን ድማ ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባትን ከባብን ከውርዶ ዝኽእል ጉድኣት ጠቒሶም፡ ኣብ ባህላዊ ኣሰራርሓ ሕርሻ ዘስዕቦ ኣሉታዊ ጽልዋ፡ ከምኡ'ውን ዓብላልነት ኩባንያታትን "ዘይተፈጥሮኣዊ" ባህሪ ቴክኖሎጅን ኣብ ዝምልከት ስክፍታታቶም የስምዑ። ብሓፈሻ፡ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ መግብታት ጐዳእቲ ድዮም ጠቐምቲ? ማዕከል ዛዕባኡ ዝገበረ ጽሑፍ ቀሪቡ’ሎ።


ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገበረሎም ፍርያት እንታይ ረብሓ ኣሎዎም?

ንዕቤት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ከም ዘደናጉዮ ዝተረጋገጸ መድሃኒት ኣብ ኣሜሪካ ካብ ተቖጻጸርቲ ፍቓድ ረኺቡ። 

ህይወት ዝቕይር መድሃኒት ዓይነት 1 ሕማም ሽኮር ኣብ ኣሜሪካ ተፈቒዱ

እቲ ደም ኣብ 10 ጥዑያት ወለንተኛታት ፈተነ ንምክያድ ኣብ ዝዓለመ መፅናዕቲ ዛጊድ ቀዳሞት ክልተ ሰባት ተሳቲፎም ኣለዉ። እንተወሓደ ንኣርባዕተ ወርሒ ክልተ ግዜ ካብ 5 ክሳብ 10 ሚሊ ሊትሮ ደም ነንበይኖም ክወሃቦም’ዩ። ሓደ ጊዜ እቲ ተፈጥሮኣዊ ደም፡ ሓደ ጊዜ ድማ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝማዕበለ ደም ከምዝወሃቦም’ዩ ተፈሊጡ።

ንባህርያዊ ደም ክትክእ ትጽቢት ዝተገብረሉ ኣብ ላቦራቶሪ ዝማዕበለ ደም

'ኣውቶ-ብሩዌሪ ሲንድሮም' ብውሽጣዊ ምብልዕላዕ ፈንገስ ወይ ባክተርያ ኣቢሉ ኣብ ስርዓተከስዐ፡ ጓንጓ ኣፍ ወይ ስርዓተ ሽንቲ ኤታኖል (ኣልኮል) ዝፍጠረሉ ብዓቢኡ ምስጢራዊ ኩነታት እዩ።

ኣብ ውሽጢ ከብዶም ኣልኮላዊ መስተ ዘፍርዩ ሰባት

ኣብ መላእ ዓለም 100 ሚልዮን ዝግመቱ ሰባት ንዝኾነ ይኹን ዓይነት ሕክምና ምላሽ ዘይህብ ከቢድ ሕማም ጭንቀት (ቃዝኖት) ኣለዎም፤  30 ሚኢታዊት ከኣ ነብሰ ቅትለት ንምፍፃም ይፍትኑ።

ንኸቢድ ጭንቀት ክሕክም ተስፋ ዝተገበረሉ 'ኣስማታዊ' - ቃንጥሻ

ጀንደ ቅድሚ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ንሕክምና ናብ ሱዳን ከይዱ፡ ክሳብ ሕጂ ብወጻኢታቱ ከምኡ’ውን ቀረባ ፈለጥቱ ብዝገበሩሉ ሓገዝ ክሕከም ከም ዝጸንሐ ኸኣ ተፈሊጡ'ሎ።

ስነጥበባዊ ሚኪኤል እምሃጽየን ‘ጀንደ’ እንታይ’ዩ ኣጋጢምዎ?   

ኣብ መንጐ ሓንጐል ክልተኦም ጾታ ዘሎ ፍልልይ ብሰንኪ ጾታኦም’ዩ ኢልና ቅድሚ ናብ መደምደምታ ምብጻሕና ብመርትዖታት ክነደግፎ ኣለና። 
ነዚ ንምርዳእ ሓንጐል ክልቲኡ ጾታ ዝተዋቐረሉ ፈሊጥካ ምትንታን ኣገዳሲ’ዩ። እቲ ፍልልይ ተፈጥሮኣዊ እንተዀይኑ ኣብ መዋቕር ሓንጐልና ፍልልይ ክህሉ ኣለዎ። 

ሓንጎል ደቂ ተባዕትዮን ኣንስትዮን ፍልልይ ኣሎዎ ድዩ? 

ሂፕኖሲስ፡ ሕጂ ንመህሰይቲ ዘስዕቦ ጸገም ጸቕጢ፡ ንቃንዛ፡ ንጭንቀትን ንካልኦት ጸገማትን ሓያል ሕክምናዊ መስርሕ ክኸውን ከምዝኽእል መርትዖታት እናወሰኹ ይኸዱ ኣለዉ። 

ሓይሊ ሂፕኖሲስ፡ ብዘይ መድሃኒት ቃንዛ ንምፍዋስ ዘኽእል ስነ-ኣእምሮኣዊ ሕክምና

 ኣብ 1960ታት፡ ሉዊስ ዋይዝ ሰርቪስስ ዝበሃል ትካል ምርዓም፡ ኮነ ኢሉ ንመጽናዕቲ ብውሑዱ 10 ስሩዕ ዕሸላት ማናቱ ወይ ስሉሳት ቆልዑ ፈላልዩ ንዝተፈላለዩ ስድራቤታት ሂቡ። 

ንመጽናዕቲ ብዝብል ንዓመታት ተፈላልዮም ዝዓበዩ ማናቱ ዝተራኸቡሉ ኣጋጣሚ

እታ ዶሊ ተባሂላ ትጽዋዕ ናይ መጀመርታ በጊዕ ካብ ትዳቐል ንደሓር፡ ነዊሕ መንገዲ ዝተጓዘ ድቕለት (ክሎኒንግ) ድሕሪ 25 ዓመታት እውን ከምቲ ኣብ መጀመርታ ዝነበሮ ኣገዳስን ኣካታዕን ኣርእስቲ እዩ።

ኣብ ገዛ ንዘዕበይዎም እንስሳታት ክሎን ዝገብሩ ዘለዉ ሰባት

 "ታሪኻዊ ህሞት" ከም ዝውክል ዝተገለጸ ውጽኢት ፈተነ፡ ሕማም ኣልዛይመር (ሕማም ረሲዕ) ከምዘዝሕል ተስፋ ሂቡ'ሎ።

ንሕማም ኣልዛይመር ዘዝሕል ‘ታሪኻዊ መድሓኒት’ 

ፈተነ ዝተኻየደሎም ወለንተኛታት ኣብ ናይ ቃላት ምዝካር ጸወታታት ዝሓሸ ኣፈጻጽማ ከምዘርኣዩ ዝተገለፀ ኮይኑ፡ እዚ ለውጢ ድማ ኣብ ቅጽበታዊ "ናይ ስራሕ" ዝኽሮምን ናይ ነዊሕ ግዜ ዝኽሮምን ከምዝተረኣየ ተመራመርቲ ሓቢሮም።

ሓንጎልና እንተወሓደ ንሓደ ወርሒ ናይ ምዝካር ዓቕሙ ክውስኽ ዘነቓቕሕ ቴክኖሎጂ

ሓደ ሰብ፡ ዘይምለስ ምቍራጽ ስርዓተ ዑደት ደምን ስርዓተ ምስትንፋስን ወይ ዘይምለስ ምቍራጽ ኵሉ ስርሓት ምሉእ ሓንጐል እንተጋጢምዎ፡ ሞይቱ ክበሃል ከምዝኽል ሰብ ሞያ ጥዕና ይገልጹ። ኣብ ከምዚ ኵነታት ዝርከብ፡ ብዘይፍወስ ሕማም ዝሳቐ ወይ ዘይምለስ ዕውለት ዘጋጠሞ ሰብ ዩተነዢያ (euthanasia) ይግበረሉ እዩ። ዩተነዢያ፡ 'መሓሪ ቅትለት' ተባሂሉ’ውን ዝጽዋዕ ኰይኑ ብዘይ ቃንዛ ወይ ነቲ ኣርቲፊሻል ሕክምናዊ ሓገዝ ህይወት ብምቍራጽ ንኽመውቱ ምግባር ዘኽእል መስርሕ እዩ። 

ብዘይፍወስ ሕማም ተሳቕዩ፡ ህይወቱ ንኽትሓልፍ ዝተወሰነሉ ህጻን መን'ዩ? 

እዚ ሕጂ ዝነግረኩም ዛንታ፡ ኣብ መወዳእታ ዘመነ ስልጣን ደርግ፡ ኣብ ወለጋ፡ ወረዳ ሆሮ ጉድሩ፡ ሻምቡ ኣብ ዝተባህለ ቦታ ዝጅምር ዛንታ ፍቕሪ ንእስነት፡ ምፍልላይ፡ ደግሲ ፍቕሪ፡ ሓዳርን፡ እንደገና ምፍልላይን እዩ።

መፅናዕቲ ሕክምና/ጥዕና