АҚШ сайлови: Энди Ўзбекистон, минтақа ҳам ютқазадими – Трамп билан муносабатларга нима бўлади?

Америка Қўшма Штатларидаги оралиқ сайлов натижалари минтақада ҳам янги саволларни пайдо қилди.

Аллақачон турли таҳлил ва талқинларга сабаб бўлди.

Минтақадаги кўпчиликни қизиқтираётган асосий савол эса - буёғи энди нима бўлади?

Сайловда Трампнинг Республикачилар партияси "ҳалокатли" мағлубиятга учраган.

Ҳатто ғазабнок Республикачиларнинг ўзи буни "фалокат", деб атаган.

АҚШ Конгресси назорати энди тўлиқ Демократлар қўлига ўтган.

Бу каби ютуқлари Демократларга Трампга яна импичмент эълон қилиш имкониятини ҳам берган.

АҚШ айнан президент Трамп бошқаруви остида минтақа давлатлари ўзларининг стратегик шерикликларини кенгайтириш ҳаракатига тушган давлат бўлади.

Шундай экан, энди ўзаро муносабатларда нимани кутса бўлади?

Трамп ва Марказий Осиё

Ўзбекистон бўладими ёки Қозоғистон, минтақанинг йирик давлатлари бугунги АҚШ маъмурияти билан ўзаро муносабатларини аллақачон сифат жиҳатдан янги босқичга олиб чиқишга муваффақ бўлишган.

Республикачи Доналд Трамп қудратга қайтган қисқа вақтнинг ўзида Трамп бошқаруви остидаги Америка Қўшма Штатлари билан миллиардлаб долларлик савдо битимларини имзолашган.

Тинчлик Кенгаши ёки "Трамп йўли" мисолида амалдаги АҚШ президентининг айрим амбициоз ташаббус ва лойиҳаларига ҳам бош қўшишган.

Марказий Осиё давлатлари етакчиларининг барчаси бирдек АҚШ билан ҳам + саммитларида бўлиб қайтишган.

Томонлар дипломатик алоқаларга зўр беришган, Трампни ўзларига келишга қайта-қайта таклиф этишган.

Сўнгги АҚШ сайловидаги ғалабаси билан ҳам бирдек қутлашган, орада таваллуд кунини ҳам назардан қочиришмаган, аксарияти Трампни табриклашган.

Икки ўртада ташрифлар фаоллашган, ҳайъатлари таркиби кенгайган, ўзаро савдо-иқтисодий алоқаларни ривожлантиришни кўзда тутувчи кенгашларгача иш бошлаган.

Трамп маъмурияти АҚШ ўзлари билан бизнес ва савдо-сотиқ қилишни истаётган Марказий Осиё давлатлари учун кучли шерик бўлиш истагини баён қилган.

Минтақа мамлакатлари билан муносабатларини муҳим, деб ҳисоблашини айтган.

Бу алоқаларни ривожлантиришни хоҳлашини ҳам билдирганди.

Худди шундай баёнот яқинда Ўзбекистоннинг Самарқандида, АҚШ Давлат котибининг ўз оғзидан ҳам янграган.

АҚШ ва Трамп омили

Америка Қўшма Штатлари дунёнинг энг йирик иқтисодий ва ҳарбий қудрати.

Жаҳондаги ядровий қуролга эга саноқли давлатлардан ҳам бири.

У ерда истиқомат қилувчи ўзбеклар, ўзбекистонликлар ҳам кўп – сонлари ўн минглаб.

Дунёнинг ўзбекистонликлар энг кўп кириб борган саноқли давлатларидан биттаси.

Айрим етакчи минтақавий таҳлилчиларга кўра, геосиёсий кескинлик кучайиб бораётган ҳозиргидек бир манзарада АҚШ билан бу каби алоқалар минтақа учун муҳим ва ҳатто геосиёсий аҳамиятга эга.

Улар фикрича, АҚШ билан янги бизнес алоқалари Марказий Осиё давлатларига кўп векторли ташқи сиёсатларини мустаҳкамлаш имкониятини беради.

Вашингтонсиз бу сиёсат маънисиз бўлиб қолади, яъни айнан АҚШ Россия ва Хитойга қарши мувозанат посангисида тош боса оладиган ягона давлат бўла олади.

Минтақа давлатларига маневр қилишнинг ноёб имкониятини беради - бу икки қудрат орасида қолиб кетишларининг олдини олади.

Ҳозирги АҚШ маъмурияти яна Марказий Осиё давтларидан демократик ислоҳотларга содиқликларини намойиш этишларини ҳам талаб қилмайди, яъни бу жиҳатдан ҳам қулай ҳамкор, дейишади улар.

Россия ва Хитой, йилларки, минтақани ўзининг сиёсий ва иқтисодий таъсири остида тутиш илинжида бўлган икки ядровий қудрат.

Минтақада таъсир учун ҳапм айнан АҚШ билан геосиёсий рақобатда бўлган куч.

Икковлон ҳам Марказий Осиёга чегарадош.

Минтақада урушлар кўпайиб, дунёда қутблашиш кучаяркан, икки анъанавий иттифоқчи бугун ҳар қачонгидан ҳам яқин.

Куни-кеча Россия томони Хитой билан бугунги алоқаларини "мисли кўрилмаган", деб таърифлашгача борган.

Шундай экан, Республикачиларнинг оралиқ сайловлардаги "кутилмаган", "ҳалокатли" ва ўзлари томонидан "фалокат"га ҳам қиёс берилган мағлубияти минтақа давлатларининг Трамп маъмурияти билан ҳозирги алоқалари учун нимани англатади?

BBC Ўзбек хизмати воқеаларнинг сўнгги ривожи манзарасида худди ана шундай савол билан ҳозир Америка Қўшма Штатларида яшовчи асли ўзбекистонлик социолог ва банкир Баҳодир Файзга мурожаат қилди.

"Америкада Демократларнинг Конгресснинг ҳар икки палатасида кўпчиликни қўлга киритиши Доналд Трамп маъмурияти учун жиддий сиёсий зарба бўлди.

Аммо Демократларнинг бу катта ғалабаси АҚШнинг Ўзбекистон ва Марказий Осиёга нисбатан сиёсатини ҳозирча ўзгартирмайди.

Америка билан муносабатларимиз Трамп президентлиги даврида бошланмаган ва унинг президентлиги билан тугамайди ҳам.

Қолаверса, Трамп ҳали ҳозирда президент ва унинг президентлиги яна икки йил давом этади.

Ўзбекистон–АҚШ муносабатлари яқин тарихига назар ташласак, бу алоқалар бир неча бор жиддий синовлардан ўтганини кўрамиз.

2001 йил 1 сентябр воқеаларидан кейин икки давлат ўртасидаги хавфсизлик ҳамкорлиги кескин кучайди.

Америка Афғонистондаги ҳарбий амалиётлари учун Қарши-Хонобод авиабазасидан фойдаланди.

2002 йилда томонлар ўртасида Стратегик шериклик тўғрисидаги декларация ҳам имзоланди.

Аммо 2005 йил Андижон воқеаларидан кейин муносабатлар совуқлашди.

Америка ҳарбийлари Ўзбекистондаги базани тарк этди.

Шунга қарамай, дипломатик алоқалар узилмади.

Кейинги йилларда муносабатлар аста-секин тиклана бошлади.

2016 йилдан кейин эса Ўзбекистоннинг ташқи дунёга очилиши Америка билан ҳамкорлик учун ҳам янги имкониятлар яратди.

Бугунги вазиятни ҳам шу тарихий манзарада баҳолашимиз керак.

Доналд Трампнинг иккинчи президентлик даврида Ўзбекистон билан муносабатлар сезиларли фаоллашди.

Давлат раҳбарлари ўртасидаги бевосита мулоқот кучайди, йирик иқтисодий келишувлар эълон қилинди.

Бу илиқлашувни фақат Трамп ёки Америка Қўшма Штатларининг Ўзбекистон ва Марказий Осиё давлатларига қизиқишининг ортгани билан боғлайдиган бўлсак, бу муносабатлар манзарасини тўлиқ тасвирлай олмаймиз.

Менимча, бу муносабатлар илиқлашувида минтақа мамлакатлари ва энг муҳими, Ўзбекистоннинг охирги 10 йиллик ички ва ташқи сиёсатидаги ўзгаришларнинг аҳамияти катта, деб ўйлайман.

Ислом Каримов вафотидан кейин Ўзбекистон сиёсий саҳнасида катта ўзгаришлар бўлди.

Бу ўзгаришларни президент Шавкат Мирзиёев ва админстрацияси, Ўзбекистон жамоатчилиги "Янги Ўзбекистон" , "ислоҳотлар даври" каби сиёсий атамалар билан тилга олишмоқда.

Албатта, Каримов даврига хос бўлмаган бу янги атамалар амалда исботини ҳам топаяпти.

Каримов даврида суверенитет кўпроқ йирик давлатлардан масофа сақлаш орқали ҳимоя қилинган бўлса, Мирзиёев даврида турли давлатлар билан алоқаларни кенгайтириш ва ҳамкорликни турфалаштиришга интилиш кучайди.

Энг кўзга ташланадигани, Ўзбекистон ташқи сиёсатидаги стратегик қадамлар.

Қўшниларимиз билан алоқаларимиз яхшиланди.

Ўзбекистоннинг Ғарб давлатларига бўлган муносабати ижобий тарафга ўзгарди.

Росссия ва Хитой каби йирик куч марказлари орасида мувозанат сақлаш учун дунёнинг глобад қудратлари билан ҳам иқтисодий, ҳам сиёсий маънода халқаро ҳамкорликларни диверсификация қилишга улгурди.

Натижада, Ўзбекистон минтақада муҳим аҳамиятга эга куч марказига айланди.

Албатта, бу омиллар Ўзбекистон атрофидаги қўшни давлатлар сиёсатига, иқтисодига ва ижтимоий ҳаётига ҳам сезиларли таъсир ўтказди.

Хуллас, айтмоқчи бўлганим, нафақат Америка Қўшма Штатларининг Ўзбекистонга бир тарафлама муносабати , балки бизнинг Марказий Осиё давлатлари ва ҳозирги кунда энг оҳанрабодек куч марказига айланиб бораётган Ўзбекистондаги тизимли сиёсий ўзгаришлар Вашингтон ва Ўзбекистон ўртасидаги муносабатларни тамали бўлди.

C5+1 мулоқоти ҳам Трамп даврида пайдо бўлмади.

Бу формат Демократчи президент Барак Обама маъмурияти даврида шаклланиб, кейинги маъмуриятлар даврида давом этиб келди.

Албатта, Демократлар назоратидаги Конгресс Трамп маъмуриятининг ташқи сиёсатини ҳам жиддийроқ текшириши мумкин.

Инсон ҳуқуқлари, қонун устуворлиги, коррупцияга қарши кураш ва давлат бошқарувидаги очиқлик масалалари кўпроқ кўтарилиши эҳтимоли бор.

Аммо буни тўғридан-тўғри Ўзбекистон билан боғлиқ сиёсат, деб тушуниш ҳам нотўғри бўлади.

Ўзбекистоннинг ўзи ҳам суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш, иқтисодиётни эркинлаштириш ва халқаро ҳамкорликни кенгайтириш йўлидан бораётганини таъкидлаб келмоқда.

Америка билан муносабатларда бу йўналишларнинг муҳокама қилиниши ҳамкорликнинг янада кенгроқ мазмун касб этишига хизмат қилиши мумкин.

Ўзбекистон учун узоқ йиллардан бери долзарб бўлиб келаётган Жексон–Веник тузатиши масаласини фақат Америка президенти ҳал қила олмайди.

Бу қонунчилик билан боғлиқ масала ва Конгресснинг иштирокини талаб қилади.

Бу ёндашувнинг моҳияти бирор йирик давлатга яқинлашиб, бошқасидан узоқлашиш эмас.

Аксинча, ҳеч бир ташқи кучга ҳаддан ташқари қарам бўлиб қолмаслик учун ҳамкорлар доирасини кенгайтиришдир.

Шу маънода АҚШдаги сайлов натижалари Ўзбекистоннинг ташқи сиёсий йўналишини қайта кўриб чиқишни талаб қиладиган воқеа эмас.

Аксинча, Америка билан муносабатларни янада кенгроқ ва мустаҳкамроқ асосга қўйиш зарурлигини эслатади.

Бизнинг минтақамизда давлатлараро муносабатларни кўпинча раҳбарларнинг шахсий яқинлиги билан ўлчаш одати бор.

Икки президент яхши муносабатда бўлса, давлатлар ўртасидаги алоқалар ҳам яхши, деб ҳисоблаймиз.

Лекин замонавий давлатлараро муносабатлар бундан мураккаброқ.

Президентларнинг шахсий алоқалари муҳим, албатта.

Улар сиёсий эшикларни очиши, музокараларни тезлаштириши мумкин.

Аммо ўша эшиклардан кейин кимлар киради, қандай лойиҳалар амалга ошади ва ҳамкорлик қанчалик давомли бўлади — бу энди давлат муассасалари, бизнес, қонунчилик ва жамиятлар ўртасидаги алоқаларга боғлиқ.

Америка Қўшма Штатларидаги сайловлар бизга айнан шу фарқни эслатмоқда.

Республикачи Доналд Трамп президентликда қолади.

Аммо Конгрессдаги янги кўпчилик унинг сиёсий ташаббусларини назорат қилиш ва айримларини чеклаш имкониятига эга бўлади.

Бу Америка конституциявий тизимида ҳокимиятнинг бир шахс қўлида тўпланишига қарши яратилган мувозанат механизмларидан биридир.

Ўзбекистон учун эса энг муҳим хулоса шуки, АҚШ билан алоқалар фақат Трамп ёки унинг маъмурияти билан муносабатлар бўлиб қолмаслиги керак.

Конгресснинг ҳар икки партияси, Америка бизнеси, университетлари, молиявий институтлари ва фуқаролик жамияти билан алоқалар қанчалик кенг бўлса, икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик ҳам шунчалик барқарор бўлади.

Шу боис мен Демократларнинг ғалабасини Ўзбекистон–АҚШ муносабатлари учун хавф сифатида кўрмайман.

Айрим келишувлар қайта кўриб чиқилиши, баъзи ташаббуслар секинлашиши мумкин.

Аммо икки давлатнинг узоқ муддатли манфаатлари бир сайлов натижасига боғлиқ бўлмайди.

Муҳими, икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликни ана шу сиёсий ўзгаришлардан узоқроқ яшайдиган даражага олиб чиқишдир."

Марказий Осиё минтақаси ва қудратлар

Аҳолиси саксон миллиондан ортувчи Марказий Осиё шундоқ ҳам камбағаллик, ишсизлик ва коррупция анчайин долзарб муаммолигича қолаётган, жиддий экологик муаммоларга юз тутган, кузатувчилар наздларида, диний радикализм, ижтимоий портлаш хавфи нисбатан юқори, орада жангарилик муаммосидан ҳам зиён чеккан минтақа.

Аксарият минтақа давлатларининг иқтисоди аксаран қишлоқ хўжалигига асосланган, миллионлаб фуқароси четда, асосан Россияда меҳнат муҳожирлигида банд, тирикчилиги асосан шунинг орқасидан ўтади.

Россия уларнинг энг йирик савдо-иқтисодий шерикларидан биттаси, энг йирик ҳарбий ва ҳарбий-техник ҳамкори.

Аммо геостратегик жиҳатдан муҳим, Россия, Хитой, Эрон, яқин-яқингача урушлар ичида бўлган, Ўзбеклари илова турли жангари гуруҳлар бошпана топган, жанг қилган, жон сақлаб келаётган ва беш йилдирки ҳукуматини Россиядан бошқа ҳеч ким тан олмаган, аммо Марказий Осиёни Жанубий Осиё билан боғлаш имкониятига эга Толибон бошқаруви остидаги Афғонистонга чегарадош.

Аҳолисининг аксариси мусулмон, табиий энергия захиралари, уран бўладими ёки бошқа, стратегик аҳамиятга эга турли ноёб маъданларга бой, Украина уруши фонида уч глобал қудрат ўртасидаги геосиёсий рақобат янада кучайган, Европа Иттифоқининг ҳам қизиқиши ортган, худди шу манзарада дунёнинг энг йирик туркий тилли давлати ва НАТОнинг ягона мусулмон аъзоси бўлган Туркия ҳам янги ўйинчи сифатида саҳнага кириб келган ҳудуд.

Муносабатларда "янги давр"

АҚШдаги сўнгги президент сайловининг эртасигаёқ Марказий Осиё давлатлари лидерларининг барчаси бирдек Трампни ғалабаси билан расман қутлашгани ҳам, айниқса, Украина уруши манзарасида четда ҳам эътибор тортган, турли талқин ва таҳлилларга сабаб воқеъликка айланган.

Уларнинг ҳаммаси ўз табрикларида "ўзаро ҳурматга асосланган", "манфаатли", "тенг", "дўстона" сифатларида бўладими ёки "кўпқутбли" "янги даражага кўтарилувчи" – Дональд Трамп бошқаруви остидаги Америка Қўшма Штатлари билан ҳамкорликка умид билдириб қолишган.

Табрикларнинг ичида энг муфассали ва кўп қирралиси эса, Ўзбекистон президенти экани кўрилган.

Шавкат Мирзиёев Трампни табриклаш баробарида Америка Қўшма Штатларининг янги сайланган Республикачи президентини Ўзбекистонга расмий ташриф билан келишга ҳам даъват қилган.

У Ўзбекистон АҚШнинг мамлакат мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлаш борасидаги доимий позициясини ҳам юксак қадрлашини таъкидлаган.

Бу ҳам Марказий Осиё президентларининг Трампга йўллаган табриклари манзарасида айнан Шавкат Мирзиёевникида кўпчилик ўзининг диққатини қаратган энг муҳим нуқталардан бири бўлган.

Худди шу мазмундаги баёнот бунинг ортидан Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги тўртинчи йиллик Стратегик шериклик мулоқоти ҳақидаги қўшма баёнотда ҳам айтилган.

Томонлар форум мақомини кенгайтирилган стратегик шериклик мулоқоти даражасига кўтаришга ҳам келишиб олишгани маълум бўлганди.

Доналд Трамп Шавкат Мирзиёев билан бир вақтда қудратга келган.

Америка Қўшма Штатлари айнан Трампнинг илк бошқаруви даврида Ўзбекистон билан "стратегик шерикликнинг янги даври"ни бошлаган.

Трампнинг таклифи билан Ўзбекистон президенти 2018 йилда Америка Қўшма Штатларига ўзининг илк расмий ташрифини ҳам амалга оширган.

Томонлар ўшанда бир ташрифнинг ўзидаёқ "стратегик шерикликнинг янги даври"ни бошлаганликларини эълон қилишган.

Доналд Трамп ўшанда Ўзбекистон президентининг бу ташрифини "тарихий", деб аташгача борган.

Шавкат Мирзиёевнинг Трамп президентлигининг иккинчи - ҳозирги даврида Америка Қўшма Штатларига амалга оширган сафарлари ҳам худди ана шундай баҳо топган.