Ўзбекистон ва минтақа: Россия ҳарбий базалари ҳимоями ёки 'суверенитетга таҳдид'?

Россия дунёнинг Марказий Осиёда ўзининг энг кўп ҳарбий иншоотларига эга ягона давлати бўлади.

Россия базалари жуда муҳим ва зарурми?

Россия ҳарбий базаларининг минтақадаги ҳозирлиги эса шу кунларда яна кун тартибига чиқди.

Бу ҳақда ОДКБ Бош котиби гапирди, Таалатбек Масадиков яқинда видеокўприк кўринишида брифинг ўтказди.

Видекўприкда Москва, Минск, Остона ва Бишкек ўзаро боғланди.

Брифингнинг ўтган ой Москвада бўлиб ўтган, Марказий Осиё ва Афғонистондаги вазиятга бағишланган халқаро анжуманга бағишлангани айтилди.

Худди шу анжуман чоғида Россия Ташқи ишлар вазири Афғонистондан Марказий Осиёга террорчилар кириб келиши хавфи ҳақида огоҳлантирган.

Сергей Лавров яна Афғонистоннинг уч Марказий Осиё давлати - Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон билан чегарадош туманларида террорчи ва экстремистик гуруҳларнинг сезиларли даражада мавжудлиги сақланиб қолаётганлигини таъкидлаган.

"Ушбу гуруҳ аъзолари Марказий Осиё давлатлари ҳудудига, жумладан, қочқинлар ёки ҳатто сайёҳлар ниқоби остида киришга уринмоқдалар," — деб даъво қилган.

Лавровга кўра, асосий хавф ИШИДнинг Хуросон қаноти жангариларидан келаяпти.

Россия Ташқи ишлар вазири фикрича, улар Афғонистондаги барқарорликка путур етказишга уринишаяпти.

"Афғонистондан ўз террорчилик фаолиятларини Марказий Осиё ва Россия Федерациясига ёйиш учун ўзига хос плацдарм сифатида фойдаланишга интилашаяпти".

Ўзига берилган саволлардан бирига жавобан эса ОДКБ Марказий Осиёдаги Россия ҳарбий базаларининг аҳамияти ҳақида гапирган.

ОДКБ Бош котиби фикрича, Россия ҳарбий базаларининг Марказий Осиёда бўлиши жуда муҳим ва зарур.

"Уларнинг Марказий Осиёда бўлиши жуда муҳим ва зарур; бунинг асосий сабабларидан бири шундаки, зарурат туғилган тақдирда улар мамлакатларимизнинг асосий ҳарбий кучларига ёрдам кўрсатишлари мумкин", — деб таъкидлаган Таалатбек Масадиков.

ОДКБ Бош котибига кўра, минтақа давлатларида Россия базаларининг ҳозирлиги ижобий таъсирга эга ва террорчилик ташкилотларига қарши тийиб турувчи омил бўлиб хизмат қилади.

Минтақанинг геостратегик жойлашуви муҳим - Украина билан урушаётган Россия, яна Хитой, яқинда АҚШ ва Исроилнинг кенг кўламли ҳужумлари остида қолган Эронга бевосита чегарадош.

Ўзбекистон, Тожикистон ва Туркманистон мисолида, беш йилдирки, яна Толибон бошқаруви остида қолаётган Афғонистонга ҳам.

Сўнгги пайтларда Ғарбда Хитой ҳам Тожикистонда ўзининг ҳарбий ҳозирлигини кучайтираётганига оид чиқишларнинг сони ортган.

Ўтган йили эса Ҳиндистон Тожикистондаги Айний ҳаво базасини буткул тарк этганига оид хабарлар олинган.

Минтақадаги бу икки глобал ядровий қудратнинг ўзи ҳам ўзаро адоватда.

Россия ҳозир ҳам Марказий Осиёда ўзининг энг кўп ҳарбий иншоотларига эга ягона давлат бўлиб турибди.

Россиянинг четдаги энг йирик ҳарбий базаси Тожикистонда жойлашган.

Қирғизистоннинг Кантидаги ҳаво базасидан эса Россия ҳам, ОДКБ ҳам фойдаланади.

Бу Марказий Осиё давлатида Россиянинг яна бошқа ҳарбий иншоотлари бор.

Россия Қозоғистоннинг Совет давридан қолган Бойқўнғир космодромини ҳам ижарага олган.

Аммо Россиянинг минтақадаги бу каби ҳозирлигига берилаётган баҳолар бир хил эмас.

Бошқа томондан, бу базаларнинг ҳозирлигига оид шартномаларни чўзмаслик ҳатто ҳозир ҳам мезбон минтақа давлатлари учун ҳассос, нозик масалалардан бири сифатида кўрилади.

Ким нима дейди?

Россия ҳарбий базаларининг Марказий Осиёдаги ҳозирлиги борасида қарашлар турлича эканини ОДКБ Бош котибининг ўзи ҳам эътироф этган.

Таалатбек Масадиковга кўра, айримлар бу каби масалалардан фойдаланиб, турли тахминларни урчитишга уринишади, аммо улар қуруқ гап бўлиб чиқади.

Худди шу хабарлар манзарасида BBC Ўзбек хизмати бугунги вазият манзарасида Россия базаларининг минтақадаги ҳозирлиги борасида айрим халқаро экспертларнинг фикрлари билан ҳам қизиқди.

Лондондан таҳлилчи Алишер Илҳомов фикрича, "умуман олганда, ушбу базаларнинг барчаси мазкур мамлакатлар суверенитетига маълум даражада хавф туғдиради."

"Бу — Россия таяниши мумкин бўлган воситалардан биридир. Россия бундан минтақа давлатлари суверенитетини, ёки уларнинг кўп векторли сиёсат юритиш, ўз суверенитетларини ҳимоя қилиш ва Россияга қарамликларини камайтиришга қаратилган интилишларини чеклаш учун фойдаланади", - дейди у.

Россия минтақадаги ҳарбий ҳозирлигини асосан Афғонистон таҳдиди билан асослаб, изоҳлаб келган ва келади.

Расмий Москва Марказий Осиёдаги базалари бутун минтақа хавфсизлиги учун муҳим эканлигини таъкидлайди.

Бундай баёнот яқинда, Россия президентининг Тожикистонга сўнгги давлат ташрифларидан бири чоғида ҳам янграган.

Аммо ўтган беш йилда Афғонистон билан боғлиқ вазият ўзгарган.

Қудратга ҳукуматини ҳозирча айнан Россиянинг ўзи расман тан олган Афғонистон Толибон ҳаракати қайтган.

Россия яқинда Толибон ҳукумати билан ҳарбий ва ҳарбий-техник ҳамкорликка ҳам борган, улар билан бу хусусда расман битим имзолаган.

Толибон ҳукумати эса орада кечган вақт давомида Марказий Осиё давлатларини ҳам Афғонистондан бирор бир хавф бўлмаслигига ишонтириб келади.

Лекин минтақанинг кам сонда бўлса-да, худди шу ваъдалар манзарасида Афғонистондан ҳужумга учраб туриши ҳам бор гап.

Бу ҳужумларга масъулиятни асосан ИШИДнинг Хуросон қаноти ўз зиммасига олган, айримларини ким уюштиргани эса ноаён қолган.

Толибон ҳукумати ИШИД Хуросон қанотининг ортидан жиддий тушгани, гуруҳни жиловлашга муваффақ бўлганлигини даъво қилади.

Ҳеч бир жангари гуруҳнинг афғон тупроғидан туриб, учинчи бир давлатга ҳужум қилишига йўл қўймаслигини айтади.

Афғонистон таҳдиди ҳам аксарият минтақавий ва халқаро таҳлилчилар томонидан минтақа давлатларига ўзининг босимларини ўтказишда Кремл қўлидаги энг самарали таъсир воситаларидан бири сифатида кўрилади.

"Афғонистондан келаётган таҳдидга келсак — аввало шуни айтиш керакки, ҳозир ўтмишда бўлгани каби очиқ-ойдин таҳдид энди йўқ. Иккинчидан, Россия Федерациясининг ўзи ҳозирда Толибон ҳукумати билан худди Ўзбекистон каби анча илиқ муносабатлар ўрнатган. Мисол учун, бу муносабатлар Тожикистон ҳукуматиникbга қараганда илиқроқ. Хўш, улар ўзлари шунчалик яқин алоқалар ўрнатаётган мамлакатга қарши қандай қилиб ҳимояланишлари мумкин?", - дейди сиёсий таҳлилчи суҳбатдошимиз Алишер Илҳомов.

Таҳлилчига кўра, "аксинча, бу Жанубий Кавказдаги Тоғли Қорабоғ мисолида бўлгани каби ўзига хос манипуляция воситаси бўлиб хизмат қилиши мумкин".

Унинг фикрича, "Россия ҳарбийлари бу ерда ҳеч қандай ижобий рол ўйнашмаган."

"Ўзларининг ушбу минтақадаги ҳозирликларидан фақат ҳар икки давлатнинг ҳам Москва истак-иродасига қарам бўлиб қолишига эришиш учун фойдаланишган".

Жанубий Кавказ (Закавказе) ҳам худди Марказий Осиё каби Совет Иттифоқи қулаши ортидан Россия ўзининг энг ҳарбий базаларига эга минтақалардан бири бўлади.

Россия ва ОДКБ

ОДКБ Россия шамсияси остидаги ташкилот саналади, ҳарбий-сиёсий блок, ўзининг Тезкор мадад кучларига эга.

Совет Иттифоқи парчаланиши ортидан, НАТОга эҳтимолий муқобил сифатида асос солинган.

Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти жорий пайтда уч Марказий Осиё давлати - Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистонни ҳам ўз ичига олади.

Ўзбекистон ҳозир мазкур ташкилотга кирмайди, 2012 йилда ўзининг ундаги иштирокини иккинчи бор тўхтатган.

Аммо сўнгги йилларда Россия Ўзбекистонни яна қайтариш илинжида бўлган ташкилот.

Таҳлилчилар орасида Россиянинг постсовет ҳудудидаги энг йирик геосиёсий лойиҳаларидан бири сифатида ҳам кўрилади.

Аксарият етакчи минтақавий таҳлилчилар Москва айнан Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти орқали бутун Марказий Осиё устидан ўзининг ҳарбий-сиёсий назоратини ўрнатиш истагида эканини айтиб келишади.

Сўнгги икки Тоғли Қорабоғ уруши эса, Россия ва унинг Шимолий Кавказдаги анъанавий иттифоқчиси саналган Арманистон ўртасидаги муносабатларга жиддий раҳна солмай қўймаган.

Арманистон Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотидаги доимий вакилини чақириб ҳам олган.

2024 йилда эса Арманистон ОДКБдаги иштирокини бутунлай музлатиб қўйган.

Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилоти бутун фаолияти давомида илк ва ҳозирча сўнгги бор ўзининг ҳарбий контингентидан Қозоғистондаги 2022 йилги тартибсизликлар чоғида фойдаланган.

Ташкилот президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг сўрови билан у ерга ўзининг Тинчликни сақлаш кучларини юборган.

Айрим етакчи минтақавий таҳлилчилар буни ўшанда "Нур-Султондаги (ҳозирда яна Остона - таҳр) сиёсий режим устидан тўлақонли таъсир ва назорат Россия қўлига ўтганининг рамзий белгиси" сифатида ҳам талқин қилишгани бор гап.

Орада Қозоғистон Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотидан чиқмоқчими, деган хабарлар ҳам бўй кўрсатган, аммо расмий Остона буни рад этган.

Айрим етакчи минтақавий экспертларга кўра эса, Россия ҳарбий базалари ва хавфсизлик блоклари билан Марказий Осиёни қанчалик ўз назорати остига олишга интилмасин, уларнинг бошқа геосиёсий векторлар билан ҳамкорлигига чек қўя олмайди.

Жумладан, Марказий Осиё минтақасини Москва иштирокидаги ҳарбийлашувига имконият бермайди.

Улар бунинг сабабини минтақа давлатлари Москва билан имкон қадар чекланган ҳамкорлик тарафдори бўлиб қолаверишлари билан изоҳлашади.

Минтақа давлатлари сўнгги йилларда кўп векторли ташқи сиёсат юритиш мавқеида собит.

Глобал қудратлар ўртасида имкон қадар мувозанат сақлаш ҳаракатида.

Украина уруши ортидан АҚШ минтақа давлатларини Россия тажовузидан ҳам огоҳлантирган.

Улар барчасининг суверенитети, ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлаш тарафдори эканини таъкидлаган.

Орада Россиянинг ўзи, яна Хитой ва Туркия ҳам худди ана шундай баёнотлар билан чиқишган.

Россия барча Марказий Осиё давлатларининг энг йирик ҳарбий ва ҳарбий-техник ҳамкори ҳам бўлади.

Ғарб базалари-чи, минтақага қайтадими?

ОДКБ Бош котиби худди ўша брифинги чоғида Ғарб ҳарбий базаларининг Марказий Осиёдаги қайта ҳозирлиги масаласига ҳам тўхталиб ўтган.

Ўзининг шу гапи билан ҳам айрим минтақавий нашрларнинг эътиборини ўзига тортган.

Бу хусусда айтган сўзлари сарлавҳаларга ҳам чиққан.

У Ғарб давлатлари "ҳозир", яъни ҳали ҳам мунтақа мамлакатлари ҳукуматларига шу хусусда мурожаат қилишларини айтган.

Аммо шундай деркан, Масадиков алоҳида давлатлардан ном тутмаган.

ОДКБ Бош котибига кўра, бу таклифлар Афғонистондан келиши мумкин бўлган таҳдидни жиловлаш зарурати билан ҳам асосланган.

Унинг айтишича, ОДКБ аъзоси бўлсин, бўлмасин, минтақа давлатлари ҳукуматлари ҳозирча бунга бирдек рад жавобини беришмоқда.

ОДКБ Бош котибининг айни мазмундаги сўзларига минтақа ва Ғарб давлатлари пойтахтларининг расмий муносабати ҳозирча имконсиз.

Яқинда Россия Ташқи ишлар вазири яна баёнот билан чиққан.

Россия НАТО инфратузилмасининг Афғонистон ва унга қўшни давлатларга жойлаштирилишига умуман тоқат қилмаслигини айтган.

Лавров айни ўринда бирор бир баҳона иш бермаслигини ҳам таъкидлаган.

У бу масалада Кремлнинг мавқеи ўзгаришсиз қолаётганини яна бир бор намойиш этганди.

Сўнгги янгилик минтақада геосиёсий рақобат янада кучайган бир пайтга тўғри келган.

Россия ва Хитой баробарида ҳозир Ғарб ҳам минтақага тобора яқинлашиш, улар билан стратегик шерикликни янада кенгайтириш ҳаракатида.

Томонлар кўп мулоқотда, аммо ўзаро музокаралар чоғида ҳарбий базалар масаласи кўтарилгани-йўқлиги шу пайтгача ноаён қолган, расмий хабарларда бу ҳақда айтилмаган.

Ўзбекистон ва Қирғизистон ўз вақтида АҚШ ҳарбий базаларини ўз ҳудудларига жойлаштирган икки Марказий Осиё давлати бўлишади.

Улар ҳам 2001 йилда Афғонистон боис, Америка Қўшма Штатлари бошлаган "террорга қарши уруши"га бош қўшишган.

АҚШ ҳарбийлари Тошкентнинг талаби билан Ўзбекистонни 2005, Қирғизистонни эса, Бишкекнинг сўровига мувофиқ, 2014 йилда тарк этишган, ўзларининг бу икки собиқ Совет давлатидаги бир неча йиллик ҳарбий ҳозирликларига якун ясашган.

Аксарият Марказий Осиё давлатлари, бундан ташқари, айрим нуфузли Ғарб нашрларида Афғонистонни тарк этиши биланоқ АҚШ томони базаларини қайтариш учун музокаралар олиб борган давлатлар қаторида тилга олинишган.

АҚШ президенти эса ўтган йили ўзларининг Афғонистонга қайтиш истакларини ошкора изҳор этган.

Баграм ҳарбий базасининг яна ўзларига берилишини талаб қилган, акс ҳолда бунинг оқибатлари ёмон бўлиши билан ҳам огоҳлантирган.

Аммо Афғонистондаги ҳозирча фақат Россия расман тан олган Толибон ҳукуматидан кескин рад жавобини олган.

Минтақага эса сўнгги пайтларда айнан Афғонистондан ҳужумларнинг сони ортган.

Тожикистон ва Афғонистон чегарасидаги вазиятдан яқинда ОДКБ Бош котибининг ўзи ҳам хавотирларини очиқча изҳор этган.

Сўнгги пайтларда қўшма ҳарбий машқлар ўтказиш, тожик-афғон чегарасини мустаҳкамлаш ҳаракатида.

АҚШ ва НАТО бошчилигидаги халқаро коалициянинг Афғонистондаги илк ва сўнгги ҳарбий ҳозирлиги 2001 ва 2021 йиллар оралиғига тўғри келади.

Айнан Толибон 20 йил давомида ўзининг иттифоқчилари билан бирга Америка ва дунёдаги энг йирик ҳарбий блокка қарши турган.

2020 йилда Трампнинг илк маъмурияти алал-оқибат Толибон билан келишувга борган.

Худди шу битим шартлари асосида орадан йил ўтиб, халқаро коалиция кучлари Афғонистонни буткул тарк этган.

Афғонистоннинг Ғарб томонидан дастакланган ҳукумати қулаган, қудратни эса Толибон ҳаракати эгаллаган.

Беш йилдирки, Афғонистонда Ғарбнинг бирор бир аскари йўқ.

Марказий Осиё ва Баграм

Афғонистон ҳозир яна Исломий Амирлик. Уни, беш йилдирки, Толибоннинг якка ўзи томонидан ташкил этилган ҳукумат бошқаради.

Айнан Тожикистон истисно қолган барча Марказий Осиё давлатлари ва ҳатто расман нейтрал мақомда эканига қарамай, Туркманистон ҳам Афғонистондаги Толибон ҳукумати билан яхши муносабатда ва фаол дипломатик алоқада.

Трампнинг қудратга қайтиши ортидан яна ўзларига чегарадош Афғонистонга қайтишларини кўзда тутувчи Баграм базаси билан боғлиқ бериб келаётган баёнотларига Марказий Осиё давлатлари пойтахтларининг расмий муносабати ҳозирча кўзга ташланмайди.

Аммо Россия томонининг Афғонистонда ташқи кучларнинг ҳарбий ҳозирлигига умуман тоқат қилинмаслигига оид сўнгги баёноти ҳам Москва формати йиғинида, улар ҳайъатларининг ҳозирлиги ва иштирокида янграган.

Воқеаларнинг сўнгги ривожи, бошқа томондан, Ўзбекистон мисолида Марказий Осиёнинг йирик давлатлари Трамп маъмурияти билан алоқаларини янада юқорироқ босқичга олиб ҳаракатида бўлган бир пайтга ҳам тўғри келган.

Турли жангари гуруҳлар хуружи хавфи бўладими, гиёҳванд моддалар ноқонуний савдоси ёки катта сондаги қочқинлар оқими – Афғонистон таҳдиди, йилларки, улар учун энг долзарб ва ҳассос масалалардан бири бўлади.

Яқин, яқингача узоқ йиллик урушлар ичида бўлган Афғонистонда илдизлари Марказий Осиёга бориб тақалувчи жангари гуруҳлар ҳам бошпана топишган, жанг қилишган ва ҳануз жон сақлаб келишади.

Улар ўз вақтида Афғонистон Толибон ҳаракати ва "ал-Қоида" тармоғининг яқин иттифоқчилари сифатида кўрилишган, Ўзбекистон Исломий ҳаракати эса, ҳатто, орада бугун Афғонистондаги энг жангариси ва ҳалокатлиси экани айтилувчи ИШИДнинг Хуросон қанотига тўлиғича байъат келтирганини ҳам эълон қилган.

Сўнгги пайтларда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Афғонистонда, айниқса, "ал-Қоида" қайта фаоллашаётганига оид хавотирли ҳисоботларининг сони ҳам ортган.

Айнан хавфсизлик аксарият Марказий Осиё давлатлари нега бугун Толибон бошқаруви остидаги Афғонистон билан ҳар томонлама ҳамкорликларини кучайтириш ҳаракатида эканликларининг бош сабабларидан бири бўлади.

Бундан ташқари, муҳим жўғрофий жойлашуви боис, Афғонистон биргина денгизга ёпиқ Ўзбекистон мисолида уларни халқаро сув йўлларига олиб чиқиш, янги иқтисодий имкониятлар эшигини очиши мумкин бўлган муҳим давлат.

АҚШнинг Баграмга қайтиш илинжи минтақавий экспертлар орасида икки хил қарашга сабаб бўлган.

Уларга кўра, айни масалада энг мақбули - Афғонистонни ҳам ўз ичига олувчи кенг минтақанинг ҳарбий базалардан холи ҳудудга айланиши.

Аммо, бундай бўлмас экан, мувозанат нуқтаи назаридан, АҚШнинг Афғонистонга қайтиши, балки, мақсадга мувофиқ бўлади.

Айни ўринда энг муҳими - унинг қанча вақтга, нима мақсадда кириши.

"Шунинг натижасида Афғонистоннинг қанчалик барқарорлашиши, у ерда адолатли ҳукумат ўрнатилиши, терроризм ўчоқлари йўқ қилиниши ва Афғонистоннинг тинч ривожланиш йўлига ўтиши".

Айни фикрда бўлган айрим минтақавий таҳлилчиларга кўра, "тарихда бунақа зиддиятлар, геосиёсий ўйинлар кўп бўлган ва ўзлари учун натижа муҳимроқ".