Ўзбекистон: экстремизм учун жавобгарлик ўзгарди, бу ҳуқуқий аниқликми ёки сиёсий плюрализм учун хавф?

Published
Ўқилиш вақти: 5 дақ

Янги қонун нималарни назарда тутади?

Ўзбекистонда "экстремизм" тушунчасига аниқлик киритилиб, бу бўйича жавобгарлик қайта кўриб чиқилди. Киритилган янги нормалар билан биринчи марта содир этилган ҳуқуқбузарликка маъмурий жазо жорий этилди. Шунингдек, экстремистик ташкилотлар ва материалларнинг очиқ электрон реестри юритилади.

2 ноябр куни президент "Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига экстремизмга қарши курашиш самарадорлигини оширишга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида"ги қонунни имзолади. Ҳужжат Жиноят кодекси ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларни, шунингдек, 2018 йилда қабул қилинган «Экстремизмга қарши курашиш тўғрисида»ги ва бошқа бир қатор қонунларни қамраб олади.

Қонун Қонунчилик палатаси томонидан 28 апрелда қабул қилинган, 8 августда Сенат томонидан маъқулланган. Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга кирди.

Gazeta.uz маълумотларига кўра, Ўзбекистонда экстремизмга қарши курашишга оид қонунчиликка киритилган ўзгартишлар билан "экстремизм" тушунчасига илк бор аниқ ва кенг қамровли таъриф берилди. Янги нормага мувофиқ, эндиликда экстремизм (экстремистик фаолият) деганда қуйидагилар билан боғлиқ фаолият тушунилади::

  • Ўзбекистон Республикасининг конституциявий тузуми асосларини зўрлик билан ўзгартириш, ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини бузиш, қонуний сайланган ёки тайинланган ҳокимият вакилларини ҳокимиятдан зўрлик ишлатиб четлатиш. Шунингдек, бундай ҳаракатларни режалаштириш, тайёрлаш, рағбатлантириш ёки уларни амалга оширишга ошкора даъват қилиш;
  • ҳокимият ваколатларини эгаллаш ёки ўзлаштириш ҳамда бунга ошкора даъват қилиш;
  • қонунга хилоф қуролли тузилмаларни тузиш ёки уларда иштирок этиш, бу ҳаракатларни режалаштириш ёки ошкора даъват қилиш;
  • террорчилик фаолиятини амалга оширишга ошкора даъват қилиш;
  • зўрлик ишлатиш ёки зўрлик ишлатишга ошкора даъват қилиш билан боғлиқ ҳолда миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатиш;
  • жамоат хавфсизлиги ва жамоат тартибига таҳдид солувчи материалларни, шунингдек, экстремистик ташкилотларнинг атрибутлари ёки рамзий белгиларини тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ёки намойиш этиш;
  • бирор-бир ижтимоий гуруҳга нисбатан сиёсий, мафкуравий, ирқий, миллий, этник ёки диний адоват ёхуд душманлик сабабли оммавий тартибсизликларни амалга ошириш, шундай ҳаракатларни рағбатлантириш ёки ошкора даъват қилиш;
  • адоват, муросасизлик ёки нифоқ келтириб чиқариш мақсадида миллий, ирқий, этник ёки диний мансублигига қараб, фуқароларнинг устунлигини ёки нуқсонли эканлигини тарғиб қилиш.

Янги таҳрирда қатор ҳуқуқий атамаларга ҳам аниқлик киритилди. Жумладан, "экстремистик гуруҳ" экстремистик фаолиятни амалга ошираётган ёки шундай ҳаракатни содир этишга уринган икки ёки ундан ортиқ шахслар бирлашмаси сифатида таърифланди. "Экстремистик материал" эса экстремистик фаолиятга даъват қилувчи ёки уни оқловчи ахборот сифатида белгиланди.

Қонунга кўра, "экстремистик ташкилот" деганда экстремистик фаолият билан шуғуллангани учун суд қарори билан тақиқланган ёки фаолияти тугатилган ташкилот ёхуд норасмий тузилма тушунилади.

Бу ўзгаришлар мазкур тушунчаларнинг ҳуқуқий талқинини бир хиллаштириш ва ҳуқуқни қўллаш амалиётидаги ноаниқликларни камайтириш мақсадида киритилган.

Мазкур ўзгартишлар доирасида қонунчиликдан "диний экстремизм" атамаси ҳам чиқариб ташланди. Энди бир қатор қонунларда фақат "экстремизм" атамаси қўлланади. Тегишли ўзгартишлар "Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида", "Ахборотлаштириш тўғрисида" ва "Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида"ги қонунларга киритилди. "Аҳоли бандлиги тўғрисида"ги ҳамда "Ноширлик фаолияти тўғрисида"ги қонунлардан эса "диний" сўзи бутунлай чиқариб ташланди.

Skip Энг кўп ўқилган and continue reading
Энг кўп ўқилган

End of Энг кўп ўқилган

Мутахассислар фикрича, мазкур янгиликлар экстремизмга қарши курашиш соҳасидаги ҳуқуқий базани аниқлаштиришга қаратилган бўлса-да, "экстремизм" тушунчасининг кенгайиши унинг амалда қандай қўлланиши ҳақида саволларни ҳам кун тартибига чиқармоқда.

Шу боис, айтилишича, янги нормаларнинг ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва судлар томонидан қандай талқин қилиниши келгусида муҳим аҳамият касб этади.

"Плюрализмга таъсир қилиши мумкин"

Асосий ўзгаришлардан бири - Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс янги 184−5-модда билан тўлдирилиб, биринчи қоидабузарлик учун маъмурий жавобгарликнинг жорий этилиши бўлди.

Инсон ҳуқуқлари фаоли, "Эзгулик" жамияти раиси Абдураҳмон Ташанов фикрича, қонунчиликка киритилган айрим ўзгаришлар ижобий жиҳатларга ҳам эга.

Унинг айтишича, аввал қонунчиликда қўлланган "диний экстремизм" атамасининг "экстремизм" тушунчаси билан алмаштирилиши маълум маънода тўғри қадам ҳисобланади.

"Диний экстремизм деганда айрим ҳолларда Ислом дини ёки муайян эътиқод вакилларини тамғалаш ҳолатлари кузатиларди. Шу нуқтаи назардан экстремизм тушунчасига аниқлик киритилиши ижобий баҳоланиши мумкин", дейди инсон ҳуқуқлари фаоли.

Шу билан бирга, Абдураҳмон Ташанов қонуннинг барча жиҳатларини ижобий баҳоламаслигини таъкидлайди. Унинг фикрича, экстремизм тушунчасининг қонунчиликда кенгайтирилиши айрим ҳолатларда унинг қўлланиш доираси ҳаддан ташқари кенгайиши ҳақида саволларни ҳам ўртага қўймоқда.

"Бизни ташвишлантираётган жиҳат шундаки, экстремизм тушунчасининг доираси кенгайтирилди. Натижада айрим ҳолатларда сиёсий қарашлар ёки сиёсий фаоллик ҳам экстремизм сифатида талқин қилиниши хавфи юзага келиши мумкин. Шунинг учун бу қонун ҳатто плюрализм, яъни сиёсий хилма-хилликка ҳам таъсир қилиши мумкин", - деди Абдураҳмон Ташанов.

Skip Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз and continue readingИжтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз

End of Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз

Ташановнинг фикрича, "диний экстремизм" атамасининг қонунчиликдан чиқарилиши узоқ йиллар давомида билдириб келинган эътирозлардан бирига жавоб бўлган.

"Экстремизм умумий жиноят ҳисобланади ва у диний қарашлар билан боғланмаслиги керак, деган фикрлар ҳам бор эди. Чунки диний эътиқод билан боғлиқ масалаларни ҳам "диний экстремизм" деб аташ тенденцияси Ўзбекистонда ҳам, бошқа мамлакатларда ҳам учраб турарди", деди инсон ҳуқуқлари фаоли Абдураҳмон Ташанов.

Унинг фикрича, сиёсий экстремизм тушунчаси оддий сиёсий қарашлар ёки танқидий фикрлар билан аралаштириб юборилмаслиги керак.

"Сиёсий экстремизм ниҳоятда камёб ҳолларда учрайдиган, ўта кескин ва ўзига хос тушунча. Шунинг учун ҳар қандай сиёсий қарашга экстремизм деб таъриф бериб бўлмайди. Бизда хавотир уйғотаётган жиҳат шундаки, қонунларни қўллаш амалиётида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар ўзларига ёқмаган айрим сиёсий қарашларни ҳам сиёсий экстремизм сифатида талқин қилиб юбориши эҳтимоли пайдо бўлади", - деди Абдураҳмон Ташанов.

Skip Алоқадор мавзулар: and continue readingАлоқадор мавзулар:

End of Алоқадор мавзулар:

Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистон ҳукумати сиёсатида кейинги пайтларда кўплаб соҳаларда ижобий ўзгаришлар кузатилмоқда.

"Лекин айрим ҳолларда барибир ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари уларни нотўғри қўллаши мумкин. Шунинг учун демоқчиманки, қонунлар худди темир йўлга ўхшаб аниқ бўлиши керакки, унда релслардан чиқиб кетиш мумкин бўлмаслиги керак. Шунинг учун унақаям, бунақаям қўлланиши мумкин бўлган меъёрлар олиб ташланиши керак. Албатта ҳаммасини вақт кўрсатади", дейди ҳуқуқ фаоли.

Абдураҳмон Ташанов суҳбатини шундай якунлайди, - "Ҳозирги қонунчиликдан ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари инсон ҳуқуқига қарши қўлланадиган бўлса, бу репрессияни кенгайтириш бўлади. Ёки мана шу қонуний ислоҳотлар натижасида кўп ҳолларда қўлланиладиган диний экстремизм масаласида жавобгарлик пасаядиган бўлса, бу албатта жудаям яхши".

Яна нималар назарда тутилган?

Қонунчиликка Адлия вазирлиги томонидан юритиладиган Экстремистик ташкилотлар ва материаллар (манбалар) электрон реестри тушунчаси киритилди. Реестр вазирликнинг расмий сайтида очиқ эълон қилинади. Суд томонидан экстремистик деб топилган ташкилот ёки материал 10 кун ичида мазкур реестрга киритилади ва бу ҳақда бир кун ичида оммавий ахборот воситалари орқали хабар берилади.

Шунингдек, қонун экстремизм билан боғлиқ жиноятлар учун айрим чекловларни ҳам назарда тутади. Хусусан, «Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисида»ги қонунга киритилган ўзгартишларга кўра, қасддан содир этилган жиноят учун судланганлиги олиб ташланмаган шахслар психологик ёрдам кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлмайди.

Қонунда экстремизмга оид жиноятлар учун жазо олган шахсларни жамиятга қайта мослаштириш ҳамда экстремистик фаолият ҳақида хабар берувчиларни ҳимоя қилиш чоралари ҳам белгиланган. Реабилитация марказлари бундай шахслар билан индивидуал дастур асосида кўпи билан бир йил ишлайди.

Экстремистик фаолият тўғрисида ҳуқуқ-тартибот органларига маълумот берган фуқаролар давлат ҳимоясига олинади, уларни рағбатлантириш тартиби эса Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланиши қайд этилган.