Марказий Осиё Россияга рақамли қарамлик оқибатини англаб етди

Марказий Осиё Россияга қарамлик шароитида рақамли инфратузилмасини қайта шакллантиришга интилаяпти.

Октябр ойида Украина дронларининг Россиядаги маълумотлар марказларига қарши ҳужумлари Марказий Осиё мамлакатларидаги рақамли хизматлар узилишларига сабаб бўлди.

"Бу эса минтақа ҳукуматлари йиллар давомида бартараф этишга интилиб келаётган заиф нуқтани ошкор қилди", деб ёзади BBC Monitoring.

Россиядаги дрон ҳужумлари ортидан Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистондаги Yandex Go фойдаланувчилари такси чақириш ва етказиб бериш хизматларидан фойдаланишда муаммоларга дуч келдилар.

Ҳайдовчилар ва курерлар буюртмаларни қабул қилиш ҳамда тўловларни амалга оширишда қийинчиликларга дуч келдилар.

Бу воқеалар Марказий Осиёнинг Россия технологик инфратузилмасига қай даражада боғлиқ экани ва минтақа ҳукуматлари рақамли суверенитетни таъминлаш учун етарли чоралар кўраётган-кўрмаётгани ҳақидаги саволларни яна кун тартибига олиб чиқди.

Сўнгги йилларда Марказий Осиё мамлакатлари халқаро интернет йўналишларини диверсификация қилиш, маҳаллий маълумотлар марказлари ва юқори унумдор ҳисоблаш қувватларини кенгайтириш, шунингдек, хорижий технологиявий инвестицияларни жалб қилиш бўйича саъй-ҳаракатларини кучайтирган.

Қозоғистон ва Озарбайжонни боғлайдиган Транскаспий оптик толали кабел йўналиши ҳамда Тожикистоннинг Хитой билан янги тўғридан-тўғри алоқаси Россия орқали ўтувчи транзитга қарамликни камайтириши кутилмоқда.

Чегаралардан ҳам ошиб ўтган узилишлар

11 октябр куни Россиянинг Владимир вилоятидаги маълумотлар марказига қилинган ҳужумдан сўнг Қозоғистонда Yandex хизматлари ишида узилишлар кузатилди.

Шунга ўхшаш муаммолар Ўзбекистонда ҳам қайд этилди, Yandex Go хизмати бир неча соат давомида ишламай қолди.

Компаниянинг билдиришича, унинг тақсимланган ҳисоблаш инфратузилмаси шундай тузилганки, бир ҳудуддаги инфратузилмада юзага келган носозлик бошқа бозорлардаги хизматлар ишига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

«Яндех экотизими бугун нафақат такси ва етказиб бериш, балки ресторанлар, электрон тижорат, ақлли уй тизимлари ва бошқа кўплаб бизнеслар учун муҳим технологик инфратузилмага айланган», деб ёзди Ўзбекистондаги Yandex Go га рақобатчи MyTaxi асосчиси Акмал Пайзиев.

У мазкур изоҳи орқали Yandex хизматларидаги узилишлар таъсири нақадар кенг кўламли бўлганини таъкидлади.

Yandex хизматларидаги узилишлар Марказий Осиё билан Россия ўртасидаги технологик боғлиқлик нақадар кенглигини ҳам намоён этди.

Бу боғлиқлик истеъмолчилар учун мўлжалланган иловалар, онлайн бозорлар, булутли хизматлар ва халқаро интернет алоқаларини қамраб олади.

Бундан аввал кузатилган Wildberries ва Ozon каби Россия онлайн савдо платформалари фаолиятидаги узилишлар ҳам Россия логистика инфратузилмасидан фойдаланувчи минтақа экспортчилари учун салбий оқибатларга сабаб бўлган эди.

Россия платформалари минтақа рақамли иқтисодиётида ҳануз муҳим ўрин тутади.

Бунга рус тилининг кенг тарқалгани, мавжуд тижорий алоқалар ҳамда рус тилида сўзлашувчи бозорлар учун яратилган хизматларнинг кенг таклиф этилаётгани омил бўлмоқда.

Маҳаллий маълумот маҳаллий инфратузилма деганини англатмайди

Узилишлар ортидан Қозоғистон Сунъий идрок ва рақамли ривожланиш вазирлиги Yandexнинг қозоғистонлик фойдаланувчилари шахсий маълумотлари сақланадиган серверлар мамлакат ҳудудида жойлашгани ва одатдагидек ишлаётганини маълум қилди.

Бироқ вазирлик такси ва етказиб бериш хизматларини кўрсатиш учун зарур бўлган «айрим компонентлар мамлакат ташқарисида жойлашганини» ҳам тан олди.

Қозоғистон бундан олдин ҳам Yandex инфратузилмасининг бир қисмини маҳаллийлаштиришга уринган.

2024 йилда Yandex Kazakhstan ўзининг булутли хизматлари Қарағанда шаҳридаги маълумотлар марказига жойлаштирилганини эълон қилган эди.

Бу қадам хизматларни маҳаллий фойдаланувчиларга яқинлаштириш мақсадида амалга оширилгани хабар қилинган эди.

Бироқ октябрдаги узилишлардан кейин қозоғистонлик журналистлар, агар маҳаллийлаштириш хизматни етарлича мустақил қилган бўлса, нега у ҳали ҳам Россиядаги объектларда рўй бераётган носозликларга боғлқ бўлиб қолаётганини савол остига олдилар.

«Қозоғистонга серверларни кўчириш ва хизматни қозоғистонлик фойдаланувчиларга яқинлаштириш учун кўрилган бошқа чораларнинг ҳаммаси кўзбўямачилик бўлиб чиққанми?» деб савол қўйди журналист Михаил Козачков.

Яна бир журналист Аян Шерипбаев эса мамлакат рақамли инфратузилмасининг мустақил ишлашини таъминлаш бўйича берилган ваъдалар «бажарилмагани» учун Қозоғистон ҳукуматини танқид қилди.

«Чегараларимиздан минглаб километр узоқликдаги зарбалар бутун ҳақиқатни ошкор қилди. Улар фақат ўз чўнтакларини тўлдириш билан банд бўлган», деди у.

Интернет алоқаси ҳам алоҳида хавфни юзага келтиради

Марказий Осиё жаҳон океанига чиқиш имкониятига эга эмас ва халқаро тармоқларга уланиш учун қуруқлик орқали ётқизилган оптик толали кабелларга таянади. Тарихан бу борада Россия шимолий йўналишдаги асосий дарвоза вазифасини бажариб келган.

2026 йил апрелида Carnegie Endowment учун ёзган мақоласида таҳлилчи Аружан Мейрханова Қозоғистон интернет трафигининг тахминан 95 фоизи Россия тармоқлари орқали ўтишини, қозоғистонлик интернет-провайдерлар эса халқаро канал сиғимининг қарийб 80 фоизини Россия операторларидан олишини қайд этган. «Бу қарамлик Қирғизистон ва Ўзбекистонга ҳам таъсир қилади», деб ёзган у.

Internet Societyнинг 2025 йилги ҳисоботида қайд этилишича, Қозоғистон билан Россия ўртасида 17 та оптик толали алоқа линияси мавжуд бўлиб, бу Хитой ва бошқа Марказий Осиё қўшнилари билан мавжуд боғланишлардан анча кўпдир.

Қирғизистон Россия тармоқларига ва улар орқали бошқа халқаро йўналишларга чиқиш учун катта даражада Қозоғистонга таянади. Ўзбекистон ҳам халқаро транзитнинг муҳим қисмида Қозоғистон орқали ўтувчи йўналишларга боғлиқ ҳисобланади.

Жаҳон банки 2022 йил март ойида эълон қилган маълумотларга кўра, Тожикистон интернет каналларининг аксар қисми манбаси Россиядир.

Бу жараёнда Rostelecom, MegaFon ва Қозоғистоннинг Transtelecom компаниялари асосий провайдерлар ҳисобланадилар. Жаҳон банки тизим барқарорлигини ошириш учун халқаро транзит йўналишларини диверсификация қилишга чақирган.

Internet Societyнинг маҳаллий кэшлаш бўйича маълумотлари ҳам ички инфратузилманинг чекланган имкониятларини кўрсатади. Октябр ҳолатига кўра, Қозоғистонда энг кўп мурожаат қилинадиган 1000 та веб-сайтнинг фақат 44 фоизи мамлакат ичидаги сервер ёки кэш орқали очилади. Бу кўрсаткич Қирғизистонда 42 фоиз, Ўзбекистонда 27 фоиз, Тожикистонда 15 фоиз ва Туркманистонда 11 фоизни ташкил этади. Бу тез-тез фойдаланиладиган контентнинг катта қисми ҳали ҳам миллий чегаралар ташқарисидаги алоқаларга боғлиқ эканини англатади.

2024 йил август ойида Россияда YouTube, Telegram, WhatsApp ва бошқа интернет хизматлари билан боғлиқ муаммолар ҳақида хабарлар тарқалган бир пайтда Қозоғистонда ҳам интернет тезлиги пасайгани кузатилган. Муаммолар саҳифаларнинг секин юкланишидан тортиб, хизматларнинг бутунлай ишламай қолишигача борган.

Ўша пайтда маҳаллий экспертлар Қозоғистоннинг Россия тармоқларига кучли боғлиқлигидан хавотир билдиргандилар. Уларга кўра, Россияда номақбул деб топилган контентни блоклаш учун қўлланадиган техник ускуналар ўша магистрал кабеллар орқали уланган бошқа мамлакатлар тармоқларига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

Россияни четлаб ўтадиган йўллар барпо этиш

Марказий Осиё ҳукуматлари муқобил халқаро алоқаларни яратиш ва маълумотлар марказлари қувватларини кенгайтириш орқали рақамли барқарорликни таъминлашга ҳаракат қилмоқдалар.

15 октябр куни Қозоғистон Президенти Қосим-Жомарт Тўқаев ва Озарбайжон Президенти Илҳом Алиев Каспий денгизи туби орқали Ақтау ва Сумгайит шаҳарларини боғлайдиган 380 километрлик оптик толали алоқа линиясини ишга тушириш маросимида иштирок этдилар.

Қозоғистоннинг суверен жамғармаси «Самруқ-Қазина» маълум қилишича, мазкур кабелнинг лойиҳавий ўтказувчанлик қуввати камида 400 Тбит/с ни ташкил этади. У Жанубий Кавказ орқали кенгроқ халқаро тармоқларга, жумладан Қора денгиз ва Ўрта ер денгизидаги сувости тизимларига уланиш учун мўлжалланган.

Лойиҳа Қозоғистонга Россия ҳудудини четлаб ўтувчи ғарбий халқаро йўналишни тақдим этиши кутилмоқда. Шунингдек, кабелни мамлакатнинг ички ҳисоблаш инфратузилмаси, хусусан Марказий Осиёдаги энг улкан лойиҳалардан бири саналувчи Экибастуз шаҳридаги Data Centre Valley мажмуаси билан тўғридан-тўғри боғлаш режалаштирилган.

Бундан аввал Саудия Арабистонида жойлашган DataVolt компанияси бош ижрочи директори Ражит Нанда Ўзбекистон ҳам Транскаспий оптик толали кабелга уланишдан манфаатдор эканини айтган эди. Spot.uz келтирган маълумотларга кўра, Нанда бу уланиш Европа орқали ўтувчи мавжуд маълумотлар трафиги йўналишларига муқобил йўл яратиб, алоқа хавфсизлигини ошириш ва иқтисодиётга миллиардлаб долларлик фойда келтириши мумкинлигини таъкидлаган.

Қозоғистон-Озарбайжон йўналиши ишга туширилганидан бир неча кун ўтиб, Тожикистон ҳам Кўлма-Қорасув тоғ довони орқали Хитойга чиқувчи 1010 километрлик оптик толали коридор фойдаланишга топширилганини эълон қилди.

China Mobile International компанияси иштирокида қурилган янги йўналиш дастлаб секундига 1 Тбитгача бўлган маълумот узатиш тезлигини таъминлаши кутилмоқда. Кейинчалик унинг қувватини 10 Тбит/с гача ошириш режалаштирилган.

Хитой ушбу лойиҳанинг ишга туширилишини «Марказий Осиёда халқаро тармоқ инфратузилмасини ривожлантиришдаги муҳим босқич» ва «Рақамли Ипак йўли» концепциясининг амалий ифодаси деб баҳолади.

Қозоғистоннинг рақамли хабга айланиш интилиши

Қозоғистон минтақадаги энг улкан рақамли инфратузилма лойиҳаларини амалга ошираётган давлатлардан бири ҳисобланади.

2025 йил март ойида ҳукумат Сингапурда жойлашган GK Hyperscale компанияси билан умумий қиймати 1,5 миллиард долларлик инвестиция келишувини имзолади. Лойиҳа умумий IT қуввати 200 мегаватт бўлган иккита гипермасштабли маълумотлар марказини қуришни назарда тутади.

Қозоғистоннинг Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазири Жаслан Мадиевнинг таъкидлашича, «бундай кўлам ва сифатдаги лойиҳа Microsoft, Google ва Amazon каби халқаро технология гигантларини, шунингдек, катта маълумотлар ва сунъий интеллект соҳасида фаолият юритувчи компанияларни жалб қилишга ёрдам беради. Лойиҳанинг амалга оширилиши мамлакатнинг Марказий Осиёдаги рақамли хаб сифатидаги ўрнини мустаҳкамлаб, IT хизматлари экспортининг янада ўсиши учун шароит яратади».

Мамлакат, шунингдек, Экибастуз шаҳрида янада йирик Data Centre Valley лойиҳасини ривожлантирмоқда. Унда америкалик Firebird компанияси ва Nvidia иштирок этмоқда.

Kursiv.media маълумотларига кўра, 10 миллиард долларлик келишувлар доирасида 100 мингта замонавий график процессордан (GPU) фойдаланувчи ҳисоблаш кластери барпо этилиши режалаштирилган. Лойиҳанинг дастлабки электр қуввати 300 мегаваттни ташкил этади, кейинчалик эса уни 1 гигаваттгача кенгайтириш имконияти мавжуд.

Ҳукумат мазкур лойиҳани Қозоғистоннинг мустақил булутли технологиялар ва сунъий интеллект салоҳиятини шакллантиришга қаратилган саъй-ҳаракатларининг муҳим қисми сифатида тарғиб қилмоқда.

Президент Қосим-Жомарт Тўқаев юқори унумдор ҳисоблаш технологияларини миллий устувор йўналишлардан бири деб белгилаган. Ҳозирнинг ўзида Қозоғистонда иккита суперкомпютер тизими мавжуд. 23 октябр куни Тўқаев учинчи суперкомпютерни яратиш режаcини ҳам эълон қилди, аммо у қаерда жойлаштирилиши ва қачон ишга туширилиши ҳақида хабар берилгани йўқ.

Ўзбекистоннинг рақамли инвестицияларни жалб қилиш стратегияси

Ўзбекистон ҳам хорижий технология компанияларини фаол жалб қилиш орқали ўзининг ички рақамли қувватларини кенгайтирмоқда.

Сентябр ойида давлат телекоммуникация оператори Uztelecom Бухоро ва Қўқон шаҳарларида янги маълумотлар марказларини ишга туширди. Бу иншоотлар миллий UzCloud платформасининг бир қисми бўлиб, булутли хизматлар, маълумотларни захиралаш, сунъий интеллект ва юқори унумдор ҳисоблаш хизматларини тақдим этади.

Тошкентда ҳам хорижий шериклар билан ҳамкорликда йирик объектлар барпо этлаяпти. IT Park Uzbekistan ҳудудида DataVolt маълумотлар маркази қурилаяпти. Ҳукумат ушбу иншоотни мамлакатнинг ҳисоблаш қувватларини кенгайтириш ҳамда рақамли хизматлар ва ҳисоблаш ресурслари экспорти учун янги имкониятлар яратишга хизмат қилувчи инфратузилма сифатида баҳоламоқда.

Июн ойида Ўзбекистон Рақамли технологиялар вазирлиги, Oracle ва DataVolt булутли инфратузилма ҳамда маълумотлар марказларини ривожлантириш бўйича меморандум имзолади.

Ўзбекистон, шунингдек, Қорақалпоғистонда йирик сунъий интеллект ҳисоблаш қувватларини шакллантиришга интилмоқда. Сентябр ойида умумий қиймати 8 миллиард доллар бўлган олтита сунъий интеллект ва маълумотлар маркази лойиҳаси эълон қилинди.

Ўзбекистон маълумотлар марказларини ривожлантириш стратегиясини узоқ муддатли энергетика режалаштириши билан ҳам боғламоқда. Президент Шавкат Мирзиёев маълумотлар марказлари учун электр энергияси, қайта тикланувчи энергия манбалари, захира электр таъминоти, совутиш ва сақлаш тизимлари билан таъминланган махсус майдонлар ажратилиши лозимлигини таъкидлади.

20 октябр куни Gazeta.uz учун ёзган шарҳида тадқиқотчи Беҳзодхон Алиханов Ўзбекистон глобал сунъий интеллект ва маълумотлар марказлари соҳасидаги инвестицияларни жалб қилиш учун яхши имкониятга эга эканини қайд этди.

Бироқ, унинг фикрича, бунинг учун инвесторларга тайёр ер майдонлари, ишончли электр таъминоти ва барқарор ҳуқуқий кафолатлар таклиф қилинмоғи лозим.

У, шунингдек, мамлакатда ҳозирча йирик лойиҳалар учун зарур бўлган 200-500 мегаватт электр қуввати кафолатланган майдонлар етарли эмаслигини таъкидлади. Алихановнинг фикрича, Ўзбекистон алоҳида транзит давлатларга қарамликни камайтириш учун камида учта мустақил халқаро оптик толали алоқа йўналишини шакллантириши лозим.

Янада барқарор рақамли минтақа

Марказий Осиё ҳукуматлари рақамли инфратузилмани тобора кўпроқ стратегик устувор йўналиш сифатида кўрмоқдалар.

2026 йил май ойида Қирғизистон Президенти Садир Жапаров шундай деди:

«Ўз маълумотларини ким назорат қилса, ўз келажагини ҳам ўша назорат қилади. Ташқи инфратузилма, алгоритмлар ва тизимларга қарам бўлган ҳар қандай давлат заиф бўлиб қолаверади».

У минтақа давлатларини «умумий моделлар, биргаликдаги ҳисоблаш қувватлари ва маълумотлар марказлари»ни яратиш йўлида ҳамкорлик қилишга чақирди.

«Биз фақат фойдаланувчилар эмас, балки глобал рақамли кун тартибининг тенг ҳуқуқли меъморларига айланишимиз мумкин», деди Жапаров.

Июн ойида Қозоғистон Президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев мамлакатда электрон тижорат бозори кенгайиб бораётгани ва рақамли иқтисодиётга жамоатчилик ишончи ортиб бораётганини таъкидлади.

«Бу суръатни сақлаб қолиш учун давлат инфратузилма ривожи технологик тараққиёт билан ҳамқадам бўлишини таъминлаши зарур. Шунинг учун Data Centre Valley мегалойиҳасини ишга тушириш стратегик аҳамиятга эга. У дунёнинг етакчи Big Tech компаниялари учун кучли жалб қилиш марказига айланиши керак», деди Президент Тўқаев.

Унинг таъкидлашича, «моҳиятан, бу Қозоғистоннинг рақамли суверенитети барпо этилаётган палла бўлиб, мамлакатни Янги Ипак йўлидаги юқори технологияли хаб сифатида шакллантирмоқда».

8 октябр куни Туркманистонда ўтган Марказий Осиё давлатлари ва Озарбайжон раҳбарларининг маслаҳат саммитида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ўзаро боғланган миллий маълумотлар марказларига таянувчи умумий ҳисоблаш инфратузилмасини барпо этиш таклифини илгари сурди.

«Бу ҳисоблаш қувватларидан янада самарали фойдаланиш, ўзимизга тегишли рақамли маҳсулотларни ривожлантириш ва йирик сунъий интеллект лойиҳалари учун шароит яратиш имконини беради», деди Президент Мирзиёев.