Vụ trắng án 'gián điệp Trung Quốc': tôi là vật tế thần của cơ quan an ninh

Một người đàn ông Anh từng bị cáo buộc làm gián điệp cho Trung Quốc nói với BBC rằng ông là một "vật tế thần tiện lợi" cho cảnh sát và các cơ quan an ninh Anh, những bên muốn đưa các mối đe dọa gián điệp từ nước ngoài "lên bản đồ" – tức khiến vấn đề này được chú ý rộng rãi hơn.

Chris Cash, người từng làm trợ lý nghiên cứu tại Nghị viện Anh, đã chia sẻ với chúng tôi hơn 6.000 tin nhắn, cho thấy một quan chức Trung Quốc tìm cách thu thập thông tin về những vấn đề chính trị nhạy cảm tại Anh, trong đó có cuộc đua tranh chức lãnh đạo Đảng Bảo thủ năm 2022 nhằm lựa chọn thủ tướng tiếp theo.

Các tin nhắn cho thấy người bạn của ông Cash tại Trung Quốc, Chris Berry – người được ông Cash chia sẻ thông tin – đã kể lại một cách đầy kịch tính về cuộc gặp "bí mật" giữa ông Berry và một quan chức cấp cao Trung Quốc.

Berry nói rằng ông được thông báo rằng Trung Quốc lo ngại về khả năng một nghị sĩ Anh đang bị nước này áp đặt lệnh trừng phạt được bổ nhiệm vào một vị trí trong nội các.

Những tin nhắn này cũng tiết lộ ông Cash đã sử dụng người bạn này làm người tham chiếu trong quá trình thẩm tra để được cấp thẻ ra vào Nghị viện. Đơn xin cấp thẻ của ông sau đó đã được chấp thuận.

Giống như ông Cash, ông Berry cũng bị buộc tội làm gián điệp. Cả hai người đàn ông này đều luôn khẳng định mình vô tội.

Trong cuộc phỏng vấn đầu tiên kể từ khi được tuyên trắng án – sự kiện làm bùng lên tranh cãi chính trị về việc chính phủ Anh không xác định Trung Quốc là một "mối đe dọa" – Cash khẳng định ông "sẽ không bao giờ làm bất cứ điều gì" gây tổn hại đến an ninh quốc gia Anh.

Tuy nhiên, ông thừa nhận đã thiếu chuyên nghiệp và ngây thơ khi gửi những tin nhắn "tán gẫu" cho người bạn mà ông gặp năm 2018, khi cả hai cùng dạy tiếng Anh tại một trường học ở Trung Quốc.

Mặc dù hàng ngàn tin nhắn cho thấy hai người thảo luận về những chủ đề nhạy cảm, không có bằng chứng nào trong số đó cho thấy ông Cash được trả tiền hoặc có thiện cảm với Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Trước đó, chính phủ Anh từng tuyên bố các điệp viên Trung Quốc đang nhắm mục tiêu vào giới chức Anh trong các lĩnh vực chính trị, quốc phòng và kinh doanh, thông qua những chiến dịch gián điệp ngày càng tinh vi.

Ông Cash tin rằng giới chức theo đuổi vụ việc của mình nhằm phát đi lời cảnh báo tới những người khác.

Ông Berry từ chối bình luận cho bài viết này. Tuy nhiên, vào thời điểm được tuyên trắng án, ông bác bỏ mọi hành vi sai trái và nói rằng mình đã bị "xét xử bất công trên truyền thông".

Berry cho biết ông đã cung cấp các báo cáo cho một công ty Trung Quốc, mà theo ông, có những khách hàng muốn phát triển quan hệ thương mại với Anh.

Ông khẳng định các báo cáo này không chứa thông tin mật và chỉ dựa trên những nguồn công khai.

Ông Cash trở về Anh năm 2019. Trong tin nhắn xin nghỉ việc tại Trung Quốc, ông nói mình cảm thấy "có lỗi khi chỉ ngồi yên và tham gia vào một hệ thống mà tôi không cảm thấy thoải mái".

Sau đó, ông trở thành giám đốc một nhóm nghiên cứu chính sách quy mô nhỏ do các hạ nghị sĩ Đảng Bảo thủ có quan điểm hoài nghi về Trung Quốc điều hành tại Westminster.

Trong khi đó, ông Berry tiếp tục ở lại Trung Quốc và viết báo cáo cho một công ty tư vấn lớn có quan hệ với chính phủ, tương tự nhiều doanh nghiệp Trung Quốc khác.

Các cơ quan an ninh Anh cáo buộc rằng nội dung tin nhắn giữa hai người, được gửi qua ứng dụng nhắn tin mã hóa Signal từ tháng 1/2022 đến tháng 3/2023, đã được chuyển tới những cá nhân có liên hệ với nhà nước Trung Quốc.

Cả hai người đều bị cáo buộc phạm tội gián điệp nhưng liên tục khẳng định mình vô tội.

Công tố viên trưởng của Anh và xứ Wales cho biết vụ án đã đổ vỡ vào mùa thu năm ngoái vì các quan chức chính phủ không thể xác nhận Trung Quốc đã được xếp vào nhóm "kẻ thù" vào thời điểm xảy ra những hành vi bị cáo buộc.

Điều này làm dấy lên những cáo buộc rằng đã có những can thiệp chính trị nhằm xoa dịu chính phủ Trung Quốc.

Trung Quốc trước đó gọi các những buộc gián điệp là "hoàn toàn bịa đặt và những lời vu khống ác ý".

'Một ván cờ tâm lý'

Phần đáng chú ý nhất trong số những tin nhắn được gửi cho BBC là lời kể của ông Berry về cuộc gặp vào mùa hè năm 2022 với một quan chức cấp cao Trung Quốc, người muốn thiết lập "quan hệ hợp tác chi tiết hơn".

Trong các tin nhắn thoại, Berry kể rằng trước cuộc gặp, các đồng nghiệp đã nói với ông rằng vị quan chức này chú ý đến những báo cáo Berry từng viết, trong đó có thông tin về cách tiếp cận của Anh đối với chính sách đối ngoại với Trung Quốc.

Berry nói trong các tin nhắn thoại rằng ban đầu ông vô cùng sửng sốt, nhưng sau đó quyết định: "Tôi nghĩ dù sao đi nữa thì đến đó cũng thú vị… thực sự không có ý định làm bất cứ điều gì."

Berry kể với Cash rằng ông được đưa đến một biệt thự thuộc sở hữu nhà nước, nằm trong một khuôn viên rộng lớn và bề thế.

Trải nghiệm này giống như "một ván cờ tâm lý" và "một bài kiểm tra", ông Berry nói.

Khi trà được mang ra, ông giữ hai tay dưới gầm bàn: "Tôi không muốn để lộ nếu mình đang lo lắng. Đầu tiên, tôi thử xem tay mình có run không, rồi mới uống trà."

Berry kể rằng vị quan chức cấp cao Trung Quốc, thông qua một phiên dịch viên, đã hỏi ông "về tình hình ở Anh hiện nay, về cuộc đua tranh chức lãnh đạo đảng Bảo thủ".

Vào thời điểm đó, ông Boris Johnson vừa từ chức thủ tướng Anh và cuộc đua giành vị trí lãnh đạo Đảng Bảo thủ đang diễn ra. Bà Liz Truss sau đó đã giành chiến thắng.

Berry nói rằng ông đã thử hỏi đùa người tiếp đón xem Trung Quốc muốn ứng viên nào giành chiến thắng, nhưng phiên dịch viên không dịch câu hỏi của ông.

"Sau đó, nhân vật chính chỉ bắt tay tôi, như thể đã đến lúc ra về", ông Berry kể với ông Cash.

Sau khi nhận được các tin nhắn thoại, ngày hôm sau ông Cash trả lời bằng tin nhắn: "Bạn tôi ơi, ông vừa bị lôi vào mạng lưới ảnh hưởng cấp cao rồi", sau đó nói thêm: "Giờ ông đã bước chân vào lãnh địa gián điệp rồi".

Trong nhiều bài báo trước đây, những tin nhắn này – vốn từng được công bố trong bản tường trình của nhân chứng do chính phủ cung cấp – được xem là bằng chứng then chốt cho thấy ông Cash biết bạn mình đang chuyển thông tin cho nhà nước Trung Quốc.

Tuy nhiên, Cash khẳng định đó chỉ là "một câu đùa có ý trêu chọc" vì ông biết người bạn của mình là "một người chỉ trích Đảng Cộng sản Trung Quốc mạnh mẽ".

Sáng hôm sau, ông tiếp tục đùa rằng ông Berry đang làm gián điệp cho Anh và sẽ gặp rắc rối với chính quyền Trung Quốc.

Cash nhắn: "Hãy giữ quan hệ tốt với ông ta… Có thể chúng ta vẫn còn việc cần đến ông đấy."

"Tôi không tin rằng bạn mình đang cố ý làm gián điệp cho Anh thông qua tôi", Cash nói. "Tôi tin tưởng bạn mình… Tôi ước gì mình đã nhận ra nguy hiểm sớm hơn, phát hiện ra vấn đề và chấm dứt mọi liên lạc."

'Quan trọng hơn tôi tưởng'

Rốt cuộc vị quan chức bí ẩn mà ông Berry gặp là ai?

"Tôi tìm ra người này rồi", ông Berry nhắn cho ông Cash vài giờ sau đó. "Nhân vật quan trọng hơn tôi tưởng."

Berry đăng đường dẫn đến trang Wikipedia của ông Thái Kỳ, người khi đó là một trong những chính trị gia có ảnh hưởng lớn nhất Trung Quốc và hiện được xem là cánh tay phải của Chủ tịch Tập Cận Bình.

Hiện vẫn chưa rõ liệu Berry có xác định chính xác danh tính người tiếp đón mình hay không. Sau đó, ông đã bác bỏ nhận định rằng mình từng gặp một nhân vật cấp cao như ông Thái Kỳ.

Tuy nhiên, không có gì phải tranh cãi về việc Berry tin rằng mình có thể đã gặp một người có vị trí rất cao trong hệ thống chính trị Trung Quốc.

Đối với Chris Cash, cuộc gặp bất thường này không khiến ông cảnh giác. Khi được hỏi tại sao, ông Cash trả lời BBC: "Bởi vì thực sự tôi chẳng nghĩ gì nhiều về cuộc gặp đó."

Khi được hỏi tại sao bạn mình có thể được mời tham dự một cuộc gặp như vậy, ông Cash nói: "Ở Trung Quốc, những chuyện kỳ lạ vẫn thường xảy ra… các bạn biết đấy, chúng tôi thường xuyên có dịp tiếp xúc với những thành viên cấp khá cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc."

Khi được hỏi liệu mình có đọc đường dẫn Wikipedia vào thời điểm đó hay không, Cash nói ông chỉ "đọc lướt qua", đồng thời cho biết trang này mô tả người đó là một thẩm phán và quan chức cấp tỉnh.

"Tôi chỉ nghĩ đó là một cuộc gặp kỳ lạ với một người có quan tâm [đến công việc của tôi]", ông nói.

Sáu tháng sau, Berry nói trong các tin nhắn rằng, theo những thông tin "ngoài phạm vi trao đổi chính thức" mà ông có được từ một nguồn khá đáng tin cậy, Trung Quốc đang cân nhắc dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với Tom Tugendhat, một trong những hạ nghị sĩ đảng Bảo thủ thuộc Nhóm Nghiên cứu Trung Quốc – nơi ông Cash làm việc.

Berry viết rằng điều này có thể xảy ra nếu phương Tây "tiếp tục phát đi những tín hiệu cho thấy họ sẵn sàng hợp tác".

Theo Berry, phía Trung Quốc cho rằng sẽ "cực kỳ đáng xấu hổ" nếu Tugendhat trở thành thủ tướng hoặc ngoại trưởng Anh trong khi vẫn đang chịu các lệnh trừng phạt của Trung Quốc.

Vào thời điểm diễn ra cuộc gặp mùa hè năm 2022, Tugendhat, một người có quan điểm hoài nghi về Trung Quốc, được xem là một ứng viên tiềm năng thay thế ông Boris Johnson hoặc trở thành ngoại trưởng Anh.

Trên thực tế, ông được bà Liz Truss bổ nhiệm làm bộ trưởng phụ trách an ninh. Đến tháng 1/2026, Bắc Kinh đã dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với ông.

Ông Cash có lo ngại khi ông Berry dường như đang cung cấp cho mình thông tin về chính sách đối ngoại của Trung Quốc hay không?

Cash nói ông cho rằng bạn mình có được những thông tin đó "thông qua các mối quan hệ trong công ty", nơi đang làm ăn với Anh.

Ông cho biết mình chưa bao giờ nghi ngờ sự đáng tin cậy của bạn, đến mức còn ghi tên ông Berry làm người tham chiếu trong hồ sơ xin cấp thẻ an ninh để ra vào Cung điện Westminster.

Thẻ được cấp. Hai tuần trước khi cả hai bị bắt vào đầu năm 2023, ông Cash còn mời ông Berry đến Nghị viện ăn trưa.

Đó cũng là cuộc trò chuyện trực tiếp cuối cùng giữa hai người.

'Hoàn toàn sốc'

Cash kể rằng ông đang nằm trên giường lúc 5 giờ 45 sáng một ngày tháng Ba thì bị tiếng đóng cửa ô tô đánh thức. Chỉ vài giây sau, bốn sĩ quan thuộc lực lượng chống khủng bố Anh đã xông vào phòng ngủ của ông tại nhà bố mẹ ở Edinburgh.

"Họ bảo tôi ngồi dậy, không được chạm vào bất cứ thứ gì, rồi nói rằng tôi bị bắt vì vi phạm Đạo luật Bí mật Nhà nước", ông Cash kể.

"Tôi cực kỳ sốc… run rẩy… Mẹ tôi thì vô cùng hoảng loạn."

Cash cho biết các sĩ quan bắt ông mặc bộ quần áo bẩn mà ông đã mặc trong những ngày cuối tuần, còng tay và áp giải xuống một chiếc xe cảnh sát không có dấu hiệu nhận diện. Sau đó, ông được đưa đến London.

Chris Berry cũng bị bắt trong cùng ngày.

Hiện vẫn chưa rõ các cơ quan an ninh Anh bắt đầu để ý đến những trao đổi giữa hai người bạn từ khi nào, thông qua hình thức nào và vì lý do gì.

Tuy nhiên, nhiều khả năng họ đã biết thêm rất nhiều về mối quan hệ này sau khi ông Berry bị các sĩ quan chống khủng bố chặn lại và thẩm vấn tại sân bay Heathrow.

Máy tính xách tay và điện thoại của ông Berry bị thu giữ. Điều này có thể đã giúp giới chức tải xuống các cuộc trò chuyện trên Signal của ông.

Sau đó, Berry nhắn tin kể với Cash về sự việc.

Cash nói ông không cảm thấy lo: "Tôi nghĩ đó chỉ là thủ tục thông thường… đối với một người từng ở Trung Quốc."

Khi cuộc điều tra tiến triển, ngày càng rõ rằng giới chức tin hai ông Cash và Berry đã tham gia vào một hoạt động trao đổi thông tin không chính thức nhưng nguy hiểm, gây "phương hại đến an toàn và lợi ích của Vương quốc Anh".

Các cáo buộc dựa trên 6.273 tin nhắn giữa hai người – cũng chính là số tin nhắn mà Cash hiện đã chia sẻ với BBC. Luật sư của Cash xác nhận với BBC rằng những tin nhắn này là xác thực.

Những tin nhắn này bao quát giai đoạn ông Cash gia nhập Nhóm Nghiên cứu Trung Quốc (CRG), tổ chức do Tugendhat và nghị sĩ đảng Bảo thủ Alicia Kearns thành lập, trong khi ông Berry làm việc cho một công ty Trung Quốc có tên Strong.

Một phần công việc của ông Berry là viết các báo cáo chính trị và kinh tế cho khách hàng.

Theo các tài liệu tại tòa, ông Berry được cho là đã biên soạn 34 báo cáo cho một người có liên hệ với cơ quan tình báo Trung Quốc, trong đó chuyển tải những thông tin do ông Cash cung cấp. Strong không phản hồi yêu cầu bình luận của BBC.

Văn phòng của CRG nằm bên kia sông Thames so với khu vực Westminster, nhưng ông Cash thường xuyên có các cuộc họp tại Nghị viện. Cash không có chứng nhận an ninh của chính phủ và không có bằng chứng cho thấy ông từng tiếp cận các tài liệu mật.

Dù cách nhau hàng ngàn kilomet, hai người bạn vẫn giữ liên lạc thường xuyên, nhiều khi nhắn tin cho nhau mỗi ngày.

Các tin nhắn BBC xem được cho thấy họ thảo luận về nhiều chủ đề, bao gồm các lệnh trừng phạt Trung Quốc, tập đoàn công nghệ Huawei, nhân quyền, Hong Kong, Đài Loan và chính sách đối ngoại của Anh.

Cash cho biết ông sử dụng ứng dụng Signal trong hầu hết các cuộc liên lạc với những người ở Trung Quốc – "chủ yếu là để bảo vệ họ" – bởi ông cho rằng việc thảo luận về chính phủ "có thể khiến ai đó… gặp rắc rối".

Ông và Berry không sử dụng tính năng "tự biến mất tin nhắn" của ứng dụng.

Cash nói phần lớn thông tin họ trao đổi đều có thể tìm thấy trong các nguồn công khai. Ông đã cung cấp cho BBC danh sách chi tiết kèm các đường dẫn và tài liệu tham khảo nhằm chứng minh điều này.

Tuy nhiên, đôi khi ông cũng chia sẻ với ông Berry những nhận định của mình sau các cuộc họp và những cuộc thảo luận riêng tại Westminster.

Có 12 lần ông ghi chú thông tin là "ngoài phạm vi trao đổi chính thức" hoặc "hoàn toàn ngoài phạm vi trao đổi chính thức" trước khi chuyển cho bạn mình.

Ông Cash nói đó chỉ là "việc tôi hào hứng kể với bạn mình về những gì tôi làm ở nơi làm việc".

Một tin nhắn thuật lại những quan điểm được cho là đã được Đại sứ Anh khi đó tại Trung Quốc, bà Dame Caroline Wilson, bày tỏ trong một cuộc thảo luận riêng với CRG về hoạt động của nhóm liên quan đến ảnh hưởng của Trung Quốc đối với các trường đại học Anh.

Cash cũng nhắn cho Berry, chia sẻ những tin đồn chưa được xác minh về đời sống tình dục của hai bộ trưởng nội các Anh. Không có bằng chứng cho thấy ông Berry đã chuyển những thông tin này cho các đồng nghiệp Trung Quốc.

Cash nói ông xem những cuộc trao đổi như vậy là các cuộc thảo luận chính trị thông thường.

"Chúng tôi không dính tới thông tin mật", ông nói.

Được tuyên vô tội và bị 'bôi nhọ'

Cash nghe thông báo từ luật sư rằng cuộc điều tra của cảnh sát sẽ lắng xuống sau sáu tháng và ông sẽ sớm có thể trở lại cuộc sống bình thường.

Tuy nhiên, đến tháng 9/2023 – sáu tháng sau các vụ bắt giữ – vụ việc được công khai khi tờ Sunday Times đăng tải câu chuyện về một "điệp viên" giấu tên bị bắt tại Nghị viện.

Cash nhớ lại chuyến tàu hôm đó, khi những hành khách xung quanh ông đang đọc trang nhất của tờ báo với dòng tít: "Bắt giữ 'gián điệp Trung Quốc' ở Hạ viện".

Ông nói: "Tôi chỉ muốn biến mất."

Trong vòng 24 giờ, danh tính và hình ảnh của ông được công bố trên truyền thông. Sau đó, cả hai người đều bị truy tố về tội gián điệp.

Đến tháng 9/2024, chỉ vài tuần trước khi phiên tòa dự kiến bắt đầu, ông Cash nhận được cuộc gọi bất ngờ từ luật sư.

"Anh có đang ngồi không?", luật sư hỏi. "Họ đã rút toàn bộ cáo buộc."

Các luật sư của ông Cash đề nghị tổ chức một phiên điều trần để bên công tố chính thức xác nhận rằng họ sẽ không đưa ra bất kỳ bằng chứng nào.

Tuy nhiên, tại tòa Old Bailey (tức Tòa án Hình sự Trung ương Anh và xứ Wales), dù vừa được minh oan về mặt pháp lý, ông Cash vẫn khó tìm được ai quan tâm đến câu chuyện của mình.

Trong tất cả những lần xuất hiện trước tòa trước đó, ông đều bị phóng viên vây kín. Nhưng truyền thông lại không được thông báo về phiên điều trần lần này.

Cuối cùng, nhóm luật sư của ông tìm được một phóng viên duy nhất của BBC.

"Tôi đã nói những điều mình muốn nói bên ngoài tòa Old Bailey. Đó thực sự là một thời khắc quan trọng. Tôi cảm thấy mình có thể bắt đầu tiếp tục cuộc sống", ông kể.

Nhưng mọi chuyện không đơn giản như vậy.

Ở phía bên kia thành phố, Chủ tịch Hạ viện Lindsay Hoyle vô cùng tức giận.

"Chính Nghị viện này đã bị theo dõi. Chính các văn phòng nghị sĩ đã bị xâm nhập", ông tuyên bố.

Những ngày sau đó ghi nhận những cuộc tranh luận chính trị kéo dài và một phiên chất vấn thủ tướng đầy căng thẳng, trong đó lãnh đạo Đảng Bảo thủ Kemi Badenoch tuyên bố: "Toàn bộ chuyện này nồng nặc mùi lấp liếm sự thật."

Ông Cash nói: "Tôi đã được tuyên trắng án theo pháp luật, nhưng sau đó lại bị bôi nhọ tại Nghị viện. Cứ như thể tôi lại bị kết tội một lần nữa trước tòa án dư luận, bởi chính những người mà tôi từng làm việc cùng và tin tưởng. Điều đó thật kinh khủng."

Ngày nay, cuộc sống của Cash gần như không còn giống trước đây. Ông đã mất công việc mơ ước, những mối quan hệ và cả người bạn thân nhất từ thời đại học.

"Chúng tôi từng nói sẽ làm phù rể cho nhau", Cash kể. Nhưng khi người bạn đó kết hôn năm ngoái, Cash thậm chí còn không được mời.

Ông cũng không còn liên lạc với Berry.

"Gần đây, tôi đã nộp đơn xin làm những công việc hành chính cơ bản nhưng vẫn gặp khó khăn", Cash nói.

"Tôi tức và buồn về cách mọi chuyện diễn ra, và tôi thực sự cảm thấy mình đã bị phụ lòng."

Tuy nhiên, khi được hỏi, ông Cash không muốn khẳng định rằng mình cảm thấy ông Berry đã phản bội mình.

Ông có nghĩ bạn mình đã làm gián điệp cho chính phủ Trung Quốc hay không?

"Anh ấy sẽ phải có cơ hội ra tòa để tự bảo vệ mình", Cash trả lời. "Tôi nghĩ sẽ không đúng nếu tôi suy đoán, và như vậy cũng là đạo đức giả, xét đến những suy đoán mà chính tôi đã phải đối mặt. Nhưng chúng tôi không còn là bạn nữa."

Berry từ chối bình luận về bài viết này. Tuy nhiên, vào thời điểm được tuyên trắng án, ông nói những báo cáo của mình "liên quan đến những vấn đề kinh tế và thương mại được thảo luận rộng rãi tại Anh vào thời điểm đó, đồng thời dựa trên những thông tin được công khai tự do".

Giống như người bạn cũ, Chris Cash vô tội trước pháp luật. Tuy nhiên, danh tiếng của ông chắc chắn đã bị tổn hại nghiêm trọng.

Nhiều người tại Nghị viện vẫn tin rằng hai người là gián điệp. Và với việc nhiều tin nhắn hơn giữa hai người bạn cũ được công bố, cuộc tranh luận về những hành động của họ có thể sẽ lại bùng lên.

"Đó là một thử thách vô cùng khắc nghiệt", Cash nói. "Nhưng về bản chất, tôi là một người lạc quan… Tôi tin vào những gì tương lai sẽ mang lại."