Ông Tô Lâm thăm Nhật Bản: Thông điệp về thể chế, nhân quyền và pháp quyền

Quan hệ đối tác chiến lược Việt Nam – Nhật Bản sẽ khó phát triển bền vững nếu không đi cùng cải cách thể chế, tôn trọng nhân quyền và củng cố pháp quyền.

Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 8 đến 11/11 mở ra một giai đoạn mới trong quan hệ Tokyo và Hà Nội.

Nhưng bên cạnh những cơ hội hợp tác, chuyến đi cũng đặt ra câu hỏi quan trọng: Việt Nam cần thay đổi gì để trở thành một đối tác phát triển đáng tin cậy và bền vững?

Trong thời gian có mặt tại Tokyo, tôi tham gia một cuộc biểu tình ôn hòa của cộng đồng người Việt tự do trước Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản, gặp gỡ đại diện cộng đồng và trao đổi với một số nhân vật chính trị, kinh doanh Nhật Bản.

Những hoạt động này củng cố một nhận định: tương lai quan hệ Việt – Nhật không chỉ phụ thuộc vào các thỏa thuận giữa hai chính phủ, mà còn vào chất lượng thể chế, việc bảo vệ quyền con người và sự tôn trọng pháp quyền tại Việt Nam.

Đảng không phải là quốc gia

Cuộc biểu tình ngày 8/11 có sự tham gia chủ lực của các thành viên của Cộng đồng vgười Việt Tự do tại Nhật Bản và Việt Nam Canh tân Cách mạng Đảng và những người Việt Nam ủng hộ dân chủ.

Đây không phải là hoạt động chống Việt Nam hay phản đối việc tăng cường quan hệ giữa hai nước.

Thông điệp của chúng tôi là: Đảng Cộng sản Việt Nam không phải là toàn thể dân tộc Việt Nam.

Phản biện một chính quyền không đồng nghĩa với chống lại đất nước.

Mong muốn Việt Nam tự do, dân chủ và thịnh vượng hoàn toàn có thể song hành với mong muốn Việt Nam có quan hệ hữu nghị, hợp tác sâu rộng với Nhật Bản.

Một quan hệ đối tác chiến lược không nên chỉ được đánh giá bằng thương mại, đầu tư hay những tuyên bố ngoại giao.

Nó còn cần được nhìn nhận qua khả năng thúc đẩy một Việt Nam tôn trọng phẩm giá con người, có pháp luật đáng tin cậy và một chính quyền chịu trách nhiệm trước người dân.

Cơ hội mới, yêu cầu mới

Ngày 9/11, ông Tô Lâm và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam – Nhật Bản, với định hướng là "Đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi", hướng tới tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường.

Hai bên xác định bốn trụ cột hợp tác: khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực; liên kết sản xuất và chuỗi cung ứng; tài chính, đầu tư và hỗ trợ phát triển.

Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa lớn đối với tương lai kinh tế Việt Nam.

Nhưng hợp tác công nghệ cao, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo hay năng lượng không thể chỉ dựa vào vốn và nhân lực mà đòi hỏi một môi trường pháp lý minh bạch, quy định có thể dự đoán, bảo vệ sở hữu trí tuệ và cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng.

Tại Quốc hội Nhật Bản, ông Tô Lâm cam kết tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị và bảo đảm môi trường đầu tư minh bạch, ổn định, có thể dự đoán.

Vấn đề còn lại là thực thi những cam kết ấy như thế nào.

Cải cách thể chế là nhu cầu nội tại

Sau bốn thập niên Đổi Mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu kinh tế đáng kể.

Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào đầu tư nước ngoài, xuất khẩu và lao động chi phí thấp đang đứng trước những giới hạn.

Muốn tiến tới nền kinh tế có năng suất cao và năng lực sáng tạo, Việt Nam cần cải cách vượt ra ngoài phạm vi thủ tục hành chính.

Điều đó bao gồm trách nhiệm giải trình, quyền tự do tư tưởng, sự tham gia có trách nhiệm của người dân và một hệ thống tư pháp công bằng, độc lập.

Đây không phải là yêu cầu áp đặt từ bên ngoài, mà là điều kiện để chính Việt Nam phát triển bền vững.

Nhà đầu tư cần sự ổn định của luật pháp; người dân cần được bảo vệ trước sự tùy tiện của quyền lực.

Hai yêu cầu này không đối lập nhau.

Cộng đồng người Việt và trách nhiệm của Nhật Bản

Theo số liệu của Cục Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản, tính đến cuối tháng 6/2026, có 693.750 người Việt Nam cư trú tại Nhật Bản, tăng 12.650 người so với cuối năm 2025.

Người Việt hiện là cộng đồng người nước ngoài lớn thứ hai tại Nhật Bản, chỉ sau người Trung Quốc.

Trong các cuộc gặp và trao đổi tại Tokyo, tôi ghi nhận nhiều ý kiến bày tỏ mong muốn đóng góp cho một Việt Nam tự do, dân chủ và thịnh vượng, nơi nhân quyền và pháp quyền được tôn trọng.

Tuy nhiên, không ít người cho rằng những đóng góp lâu dài và có ý nghĩa sẽ khó trở thành hiện thực nếu thiếu những thay đổi căn bản về thể chế.

Đây là những cảm nhận từ các cuộc trao đổi cá nhân, không phải kết quả của một cuộc khảo sát đại diện cho toàn thể cộng đồng người Việt tại Nhật Bản.

Một vấn đề đáng quan tâm khác là những cáo buộc về việc theo dõi, đe dọa và quấy nhiễu người Việt Nam bất đồng chính kiến trên lãnh thổ Nhật Bản.

Những cáo buộc này cần được điều tra và kiểm chứng độc lập.

Nếu được xác nhận, đây không chỉ là vấn đề liên quan đến quyền tự do và an toàn cá nhân, mà còn đặt ra câu hỏi về việc tôn trọng pháp luật, chủ quyền và trách nhiệm của Nhật Bản trong việc bảo vệ mọi người đang cư trú hợp pháp trên lãnh thổ của mình.

Từ cam kết đến hành động

Nhật Bản không cần lựa chọn giữa hợp tác với Việt Nam và thúc đẩy các giá trị dân chủ.

Tokyo có thể tiếp tục mở rộng hợp tác kinh tế, công nghệ và an ninh, đồng thời khuyến khích minh bạch, cải cách pháp luật và bảo vệ quyền con người.

Tuyên bố Tầm nhìn chung đã tạo ra khuôn khổ hợp tác mới, nhưng giá trị của nó sẽ được quyết định bởi kết quả thực tế, chứ không chỉ bởi những văn kiện được ký kết.

Việt Nam không phải lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và tự do chính trị.

Một nền kinh tế sáng tạo cần những con người được tự do suy nghĩ, một xã hội ổn định cần pháp luật công bằng, và một quốc gia tự chủ cần sự tin cậy của người dân.

Thông điệp từ Tokyo, theo tôi, không phải là Việt Nam cần đứng về phía Nhật Bản hay bất kỳ cường quốc nào.

Đó là Việt Nam cần xây dựng một nền tảng thể chế đủ vững chắc để trở thành đối tác đáng tin cậy trong khu vực và trên thế giới vì cuối cùng, con người mới là mục đích, quyền lực chỉ là phương tiện.

Tác giả Vũ Đức Khanh hiện sống tại Canada, là luật sư và nhà bình luận chuyên về chính trị Việt Nam và Canada, quan hệ quốc tế và luật pháp quốc tế.