Ông Tô Lâm đi Nhật Bản: bàn về lao động Việt Nam và gì nữa?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định muốn tăng cường quan hệ kinh tế với Nhật Bản, đồng thời kêu gọi doanh nghiệp nước này đầu tư thêm vào Việt Nam. Trong khi đó, Thủ tướng Sanae Takaichi đối mặt với những lời kêu gọi gây sức ép buộc Hà Nội phải giải trình về việc không thực hiện các cam kết liên quan đến quyền lao động.

Những động thái này trong quan hệ hai nước đang phủ bóng lên chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, từ ngày 8/11-11/11.

Cùng lúc ông Tô Lâm ở Nhật Bản, lãnh đạo hai nước vào ngày 9/11 sẽ bàn bạc về một thỏa thuận liên quan đến người lao động nhập cư Việt Nam tại đây.

Vào cuối tháng 10, một thượng nghị sĩ từ Đảng Bảo thủ Nhật Bản đã khẳng định nước này có thể quyết định tạm dừng hoàn toàn việc tiếp nhận lao động người Việt "để bảo vệ an ninh trật tự", khi nêu rằng người có xuất thân từ Việt Nam đang xuất hiện trong số liệu thống kê bắt giữ với tỷ lệ cao hơn đáng kể so với nhiều nhóm quốc tịch khác.

Trước đó, vào tháng Năm, bà Takaichi đã có chuyến thăm chính thức tới Hà Nội khi lãnh đạo hai nước nhất trí tăng cường hợp tác trong một số lĩnh vực như kinh tế, quốc phòng-an ninh, khoa học-công nghệ...

Hai bên đã ký 6 văn kiện quan trọng trong các lĩnh vực công nghệ vũ trụ, thông tin-truyền thông, thủy lợi, phát triển hạ tầng thích ứng với thiên tai, biến đổi khí hậu và tăng trưởng carbon thấp.

Nhật Bản trở thành đối tác chiến lược toàn diện của Việt Nam vào năm 2014 và là quốc gia đầu tiên trong nhóm G7 có mức quan hệ ngoại giao này với Việt Nam. Kim ngạch thương mại hai chiều trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt gần 50 tỷ USD. Nhật Bản hiện có khoảng 5.800 dự án đầu tư tại Việt Nam, với tổng vốn còn hiệu lực là 80,4 tỷ USD.

Trọng tâm là gì?

Trong cuộc phỏng vấn ngày 8/11 với đài NHK của Nhật Bản, ông Tô Lâm bày tỏ kỳ vọng về sự đầu tư và hợp tác hơn nữa từ Nhật Bản trong phát triển nguồn nhân lực và cải tiến công nghệ trong các lĩnh vực tiên tiến như chất bán dẫn, AI, năng lượng sạch...

"Chúng tôi mong doanh nghiệp Nhật Bản mở rộng đầu tư, nghiên cứu và phát triển sản phẩm tại Việt Nam, cùng doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị. Hợp tác trong công nghiệp tiên tiến, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng sạch cần gắn liền với đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực công nghệ và quản trị," ông nói.

Ở chiều ngược lại, theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, các lĩnh vực thảo luận trọng tâm sẽ bao gồm an ninh năng lượng, khoáng sản thiết yếu và đất hiếm; đầu tư của Nhật Bản và các quan hệ đối tác nhằm củng cố vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu; cùng hợp tác trong lĩnh vực sản xuất chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng kỹ thuật số.

Những nội dung như quốc phòng và an ninh hàng hải được đánh giá cũng sẽ được thảo luận trong bối cảnh cả Tokyo và Hà Nội đều quan ngại về các hoạt động của Trung Quốc tại vùng biển khu vực, đặc biệt là xung quanh các đảo và bãi đá đang có tranh chấp ở Biển Đông.

Trong những tháng đầu năm nay, lực lượng Quốc phòng của Nhật Bản đã nhiều lần cử tàu tới các cảng của Việt Nam.

Vào tháng Ba, Tàu khu trục Onami thuộc Lực lượng Phòng vệ Biển Nhật Bản đã cập cảng Vũng Tàu thuộc TP HCM.

Chuyến thăm đánh dấu lần quay trở lại thành phố này sau 18 năm của chiếc tàu. Đây cũng là lần đầu tiên tàu của Lực lượng tự vệ trên biển Nhật Bản ghé thăm cảng Vũng Tàu.

Sau đó vào tháng Tư, tàu khu trục JS Asahi cập cảng Tiên Sa, Đà Nẵng trong chuyến thăm kéo dài bốn ngày.

"Quan hệ giữa Nhật Bản và Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây", James Brown, giáo sư quan hệ quốc tế tại cơ sở Tokyo của Đại học Temple (Mỹ), nhận định với tờ South China Morning Post (SCMP).

"Trước đây, đây chủ yếu là mối quan hệ kinh tế và là cơ hội dành cho các doanh nghiệp Nhật Bản. Nhưng gần đây, các vấn đề an ninh có chung mối quan tâm ngày càng trở nên nổi bật hơn trong quan hệ song phương. Xét trên nhiều phương diện, Việt Nam là một đối tác tự nhiên của Nhật Bản", ông nói thêm.

Theo phân tích đăng trên The Diplomat ngày 5/11, đà phát triển trong quan hệ Việt Nam – Nhật Bản xuất phát từ những tính toán chiến lược riêng của mỗi bên. Dù có những lợi ích bổ trợ lẫn nhau, ưu tiên của hai nước không hoàn toàn trùng khớp.

Với Nhật Bản, Việt Nam ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh kinh tế, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và nâng cao khả năng chống chịu, nhất là trong các lĩnh vực năng lượng và khoáng sản thiết yếu.

Ở chiều ngược lại, tác giả nhận định hợp tác an ninh năng lượng nhiều khả năng sẽ mang lại những kết quả cụ thể nhất cho Việt Nam trong ngắn hạn.

Trong khi đó, hợp tác về khoáng sản thiết yếu có thể sẽ diễn ra chậm hơn và tập trung vào một số lĩnh vực được lựa chọn.

"Về dài hạn, một số cơ hội lớn nhất nằm ở giao điểm giữa công nghệ tiên tiến, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, lĩnh vực bán dẫn và phát triển nguồn nhân lực," tác giả viết.

Nguồn nhân lực cũng là một trong số những nội dung được ông Tô Lâm đề cập tới trong cuộc phỏng vấn với NHK.

"Đối với nguồn nhân lực, điều tôi mong là mỗi người Việt Nam học tập, làm việc tại Nhật Bản đều có cơ hội tích lũy tri thức, nâng cao tay nghề, phát triển sự nghiệp và được bảo đảm quyền, lợi ích chính đáng. Chúng tôi cũng mong ngày càng nhiều chuyên gia, nhà khoa học và người trẻ Nhật Bản đến Việt Nam làm việc, nghiên cứu, khởi nghiệp."

Vấn đề lao động Việt ở Nhật Bản trong thời gian qua được chú ý sau khi Thượng nghị sĩ Haruo Kitamura từ Đảng Bảo thủ Nhật Bản cho rằng chính phủ nước này có thể quyết định tạm dừng hoàn toàn việc tiếp nhận lao động Việt Nam "để bảo vệ an ninh trật tự", truyền thông Nhật Bản đưa tin hôm 28/10.

Đánh giá này được đưa ra khi ông Kitamura dẫn số liệu của Cảnh sát Quốc gia năm 2025: người Việt chiếm 32,6% (đứng đầu) số người nước ngoài bị bắt giữ vì tội hình sự và vi phạm luật đặc biệt trong khi chỉ chiếm khoảng 18,2% trong tổng số khoảng 3,49 triệu người nước ngoài cư trú tại Nhật.

Sự chênh lệch này được ông mô tả là cao hơn đáng kể.

Tuy nhiên, ông Kitamura thừa nhận sự chênh lệch này có thể do nhiều yếu tố như độ tuổi, giới tính, cơ cấu nghề nghiệp hay tư cách lưu trú của từng cộng đồng, đồng thời khẳng định phần lớn người Việt tại Nhật là những người lương thiện, tuân thủ pháp luật.

Trước đó, Thủ tướng Sanae Takaichi cho rằng nếu xây dựng được hệ thống phân loại các nhóm người nước ngoài có nguy cơ phạm tội cao dựa trên dữ liệu khách quan, chính phủ nên nghiên cứu các biện pháp ứng phó phù hợp, kể cả hợp tác với các quốc gia liên quan.

Liên quan tới vấn đề này, tờ Japan Times của Nhật Bản hôm 3/11 dẫn nguồn tin cho biết Chính phủ Nhật Bản và Việt Nam đang xem xét ký kết một thỏa thuận mới, cho phép hai nước cung cấp thông tin cho nhau về công dân của bên kia bị bắt giữ hoặc tạm giam trên lãnh thổ nước mình.

Thỏa thuận này nhằm tăng cường khả năng răn đe trong bối cảnh số vụ phạm tội do công dân Việt Nam thực hiện tại Nhật Bản gia tăng.

Theo các nguồn tin từ Chính phủ Nhật Bản, trong cuộc gặp vào ngày 9/11, ông Tô Lâm và bà Takaichi dự kiến sẽ xác nhận kế hoạch tiến tới ký kết thỏa thuận mới này.

Quyền lao động

Chính những tăng cường hợp tác nói trên giữa Nhật Bản và Việt Nam khiến một số tổ chức nhân quyền nghi ngờ về sự sẵn sàng của Tokyo trong việc gây sức ép buộc Hà Nội thực hiện các cam kết theo một hiệp định thương mại mà chính Tokyo đã đóng vai trò thúc đẩy.

Trước thềm chuyến thăm của ông Tô Lâm, Văn phòng của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) tại Tokyo đã gửi thư trực tiếp tới bà Takaichi, kêu gọi Nhật Bản nêu vấn đề Việt Nam chưa thực hiện cam kết về quyền lao động theo CPTPP (có hiệu lực từ 2018), gồm quyền tự do lập hội và thương lượng tập thể.

Nhật Bản đã giữ vai trò dẫn dắt hiệp định này sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận tiền thân vào tháng 1/2017.

HRW cho rằng nếu Tokyo không gây sức ép với Hà Nội, vị thế của Nhật Bản là nước thúc đẩy thương mại dựa trên luật lệ sẽ bị suy yếu, nhất là khi nước này đang muốn tăng ảnh hưởng tại Đông Nam Á.

"Chính phủ Việt Nam đã không thực hiện những cam kết cải cách và tiếp tục trấn áp các quyền tự do cơ bản", bà Kanae Doi, Giám đốc vận hành tại Nhật Bản của HRW, cho biết.

"Thủ tướng Takaichi cần truyền đạt rõ ràng và công khai tới Chủ tịch nước Tô Lâm những quan ngại nghiêm trọng của Nhật Bản về các vi phạm nhân quyền và quyền lao động".

Trong một tuyên bố, bà Doi nói rằng chính phủ Việt Nam đã gia tăng các biện pháp trấn áp những quyền tự do cơ bản trong thập kỷ qua, tiến hành một chiến dịch đàn áp trên diện rộng, khiến xã hội dân sự trong nước bị suy yếu nghiêm trọng, đẩy mạnh các hoạt động trấn áp xuyên quốc gia, đồng thời mở rộng phạm vi và việc áp dụng những đạo luật hà khắc hình sự hóa hành vi thực thi quyền tự do ngôn luận, trái với luật nhân quyền quốc tế.

HRW cũng chỉ trích Việt Nam không thực hiện cam kết phê chuẩn Công ước số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về quyền tự do hiệp hội trước tháng 1/2024. Đây là biện pháp nhằm tăng cường khả năng tổ chức độc lập của người lao động.

Tổ chức này cũng nhận định việc Việt Nam chưa thông qua luật cho phép thành lập các công đoàn độc lập mâu thuẫn với chính tuyên bố của Nhật Bản về CPTPP, trong đó Tokyo mô tả đây là một hiệp định dựa trên các nguyên tắc chung.

Cùng lúc, ông Teppei Kasai, cán bộ chương trình cấp cao của HRW tại Tokyo, nhận định khả năng bà Takaichi gây sức ép với Việt Nam là không cao, xét tới việc "Nhật Bản lâu nay vẫn im lặng trước các vi phạm tại Việt Nam, một phần do đang cạnh tranh ảnh hưởng khu vực với Trung Quốc".

Ông James Brown từ cơ sở Tokyo của Đại học Temple cũng không nghĩ rằng bà Takaichi sẽ chấp nhận làm tổn hại quan hệ an ninh với Việt Nam vì vấn đề nhân quyền.