Đảng Cộng sản Việt Nam muốn sửa 'tổng thể' hiến pháp, đâu là những điểm đáng chú ý?

Việt Nam sẽ sửa đổi 'tổng thể' hiến pháp, theo tuyên bố của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Nhưng bước đi này có dẫn tới những sửa đổi mang tính căn cơ đối với đạo luật gốc?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa đưa ra yêu cầu thực hiện định hướng của Bộ Chính trị tại Kết luận số 17 về tổng kết việc thi hành Hiến pháp năm 2013 nhằm chuẩn bị cho việc nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể hiến pháp.

Ông nêu ra yêu cầu trên vào ngày 6/11, tại lễ kỷ niệm 80 năm Ngày thông qua bản hiến pháp đầu tiên. Sự kiện này có sự tham dự của toàn bộ các lãnh đạo chủ chốt, gồm Thủ tướng Lê Minh Hưng, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú.

Vào tháng 5/2025, khi đang thực hiện các sửa đổi mang tính tình huống để phục vụ cho công tác tinh gọn bộ máy, ông Tô Lâm cũng từng nhắc tới khả năng sửa hiến pháp "một cách căn bản".

"Nếu có thể chúng ta sẽ sửa đổi hiến pháp một cách căn bản, chắc phải đến kỳ đại hội sau mới tính đến việc đó. Khi đó chúng ta sẽ tính toán, xem xét bổ sung một cương lĩnh phát triển đất nước để có tầm nhìn dài hơn," báo Dân trí dẫn lời ông Tô Lâm.

Giờ đây, ông Tô Lâm khẳng định "yêu cầu xuyên suốt" của việc sửa đổi lần này là "củng cố nền tảng chính trị, pháp lý của chế độ, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài của đất nước", theo báo chí Việt Nam.

Ông cũng khẳng định quá trình sửa hiến pháp "phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng".

Quy trình sửa hiến pháp

Điều 120 Hiến pháp 2013 quy định về việc sửa đổi hiến pháp như sau:

Vậy Đảng ở đâu trong quy trình này?

Điều 4 của Hiến pháp 2013 khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội. Với sự "lãnh đạo toàn diện, trực tiếp" của Đảng và thực tế luôn có gần 100% đại biểu Quốc hội là đảng viên, có thể thấy vai trò bao trùm và quyết định của Đảng đối với việc sửa đổi hiến pháp.

Tấm thẻ đảng viên màu đỏ buộc các đại biểu Quốc hội phải thông qua những điều luật mà ban lãnh đạo Đảng đã quyết định.

Vào tháng 6/2025, Quốc hội đã thông qua một nghị quyết nhằm sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 2013. Những thay đổi này là nhằm phục vụ công tác tinh gọn bộ máy mà Tổng Bí thư Tô Lâm phát động.

Trước đó vài tháng, cựu Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Trần Ngọc Đường nói với báo Tiền Phong rằng nếu việc sửa đổi hiến pháp ở mức độ lớn hơn, thay vì sửa để bỏ chính quyền cấp huyện, thì "không thể làm tùy tiện" mà cần thực hiện theo quy trình rất chặt chẽ, phức tạp, bởi liên quan đến đạo luật gốc của Việt Nam.

Người dân có thể góp ý thực chất?

Theo Hiến pháp 2013, việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Quốc hội quyết định. Điều này đồng nghĩa với việc Quốc hội có thể tự quyết định việc có tổ chức trưng cầu dân ý hay không.

Trên thực tế, công tác lấy ý kiến của người dân do chính quyền Việt Nam thực hiện lâu nay vẫn gặp phải những hoài nghi về tính minh bạch, phương pháp lấy ý kiến cũng như tính xác thực của kết quả được công bố.

Trước khi sửa đổi Hiến pháp 1992 để cho ra đời Hiến pháp 2013, chính quyền cũng đã lấy ý kiến người dân rộng rãi. Trong không khí hồ hởi ấy, đã có nhiều góp ý khá mạnh dạn, chẳng hạn đề xuất bỏ Điều 4 Hiến pháp quy định về sự lãnh đạo của Đảng, đề xuất tam quyền phân lập, phi chính trị hóa quân đội.

Đáng chú ý nhất, một bản kiến nghị do 72 nhân sĩ trí thức chủ xướng đã đề xuất bỏ Điều 4 Hiến pháp cũng như bỏ quy định lực lượng vũ trang phải trung thành với Đảng Cộng sản Việt Nam, tôn trọng sở hữu tư nhân về đất đai.

Tuy nhiên, sau đó Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã phê phán các góp ý như trên là "suy thoái chính trị, tư tưởng, đạo đức".

"Xem ai có tư tưởng muốn bỏ Điều 4 Hiến pháp không, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng không? Muốn đa nguyên đa đảng không? Có tam quyền phân lập không? Có phi chính trị hóa quân đội không?

"Người ta đang có những quan điểm như thế, đưa cả lên phương tiện thông tin đại chúng đấy. Thì như thế là suy thoái chứ còn gì nữa… Tham gia khiếu kiện, biểu tình, ký đơn tập thể… thì đó là cái gì?" ông Trọng nói.

Nhóm 72 người kiến nghị nói trên từ đó về sau đã trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công từ dư luận viên và các đảng viên thủ cựu.

Điều đáng nói là trước đó giới lãnh đạo Việt Nam từng hứa hẹn về việc người dân được góp ý "thoải mái".

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội Phan Trung Lý, người cũng là Trưởng ban biên tập dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992, hồi cuối tháng 12/2012 nói: "Tất cả quyền lực thuộc về nhân dân nên nhân dân có vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng và sửa đổi Hiến pháp.

"Nhân dân có thể cho ý kiến đối với Điều 4 Hiến pháp như với tất cả các nội dung khác trong dự thảo, không có gì cấm kỵ cả," ông nói, đồng thời hứa rằng mọi ý kiến đều sẽ được trân trọng, lắng nghe, phản ánh, tổng hợp đầy đủ, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình.

Lời phê bình nặng nề của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cho thấy Đảng không sẵn sàng đón nhận những góp ý thách thức sự lãnh đạo của mình.

Cách Đảng Cộng sản sửa hiến pháp trong những lần trước, cũng như phát biểu mà ông Tô Lâm đưa ra vào ngày 6/11 mới đây, gợi ý rằng điểm cốt lõi trong hiến pháp 2013 về vai trò lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản rất khó thay đổi.

Không chỉ vai trò lãnh đạo của Đảng, nhiều quy định trong hiến pháp từng nhận được nhiều ý kiến đề nghị sửa đổi, nhưng vẫn chưa có thay đổi nào trong thời gian qua.

Chẳng hạn vấn đề sở hữu đất đai. Theo Điều 53 Hiến pháp 2013, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Quy định này giúp chính quyền thuận lợi trong việc giải tỏa, thu hồi và đền bù, đồng nghĩa với việc vị thế của người dân trở nên yếu đi đối với mảnh đất mà họ sinh sống, sử dụng.

Biểu tình cũng là một quyền được hiến định. Tuy nhiên, việc xây dựng Luật Biểu tình để cụ thể hóa quyền biểu tình của người dân vẫn bị tắc trong hơn 10 năm qua. Đến nay thì dự luật này vẫn chưa có một tương lai rõ ràng nào cả.