Điệp viên, chỉ điểm và mật vụ: Hungary công khai hồ sơ về quá khứ cộng sản

Hungary đang công bố toàn bộ kho lưu trữ hồ sơ an ninh quốc gia lên mạng, qua đó có thể tiết lộ danh tính những người từng theo dõi hàng xóm, đồng nghiệp, bạn bè và người thân trong suốt bốn thập kỷ cầm quyền của chế độ Cộng sản cho đến năm 1989.

Chính phủ Hungary cho biết đây là một bước đi quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang nền dân chủ của đất nước.

Đối với một số người, đây là cơ hội được mong đợi từ lâu để tìm lời giải đáp cho các vụ bắt giữ, thẩm vấn và mất tích dưới bàn tay của nhà nước Cộng sản cùng mạng lưới mật vụ rộng khắp.

Đối với những người khác, điều này có thể phơi bày những bí mật đau lòng vốn đã bị chôn giấu suốt nhiều thập niên.

Là một nhà hoạt động đối lập thời Hungary Cộng sản vào thập niên 1980, ông Bálint Magyar biết rõ mình đang bị theo dõi sát sao.

Về sau, ông đã thu thập được một phần thông tin mà nhà nước từng bí mật thu thập về cuộc đời ông; trong đó có bản tường thuật của một mật báo viên cảnh sát về bài phát biểu mà ông thực hiện trước một nhóm giáo viên vào năm 1987, trong đó ghi lại rằng ông đã "nêu rõ một sự thay đổi chế độ sẽ sớm diễn ra tại nước ta".

Giờ đây, ông Magyar có thể nhìn sự việc theo hướng hài hước.

"Tôi không còn nhớ là mình đã từng đề cập đến khả năng thay đổi chế độ từ sớm như vậy," ông chia sẻ với BBC News World Service.

Ông vẫn chưa biết mật báo viên đó là ai – cũng như không nắm được chi tiết về chiến dịch theo dõi các hoạt động của mình – nhưng có lẽ sắp tới ông sẽ có câu trả lời.

"Bản thân bộ máy đó và cách thức vận hành của nó chưa bao giờ được công khai," ông nói.

"Có lẽ việc cho phép tiếp cận toàn bộ các tài liệu này sẽ giúp mọi người có cái nhìn rõ ràng hơn về toàn bộ hệ thống đó."

Đợt tài liệu lưu trữ đầu tiên được công bố vào thứ Tư, ngày 4/11, đúng dịp kỷ niệm 70 năm cuộc trấn áp tàn bạo của Liên Xô nhằm dập tắt phong trào ủng hộ dân chủ năm 1956 tại Hungary.

Trong những năm sau đó, hàng trăm thủ lĩnh của phong trào này đã bị bắt giam và hành quyết.

Nhà nước Hungary khi đó đã xây dựng một chương trình giám sát quy mô lớn.

Họ tuyển mộ cộng tác viên từ chính người dân – thường thông qua các thủ đoạn cưỡng ép hoặc hối lộ – để theo dõi cộng đồng nơi họ sinh sống.

Theo ông Gergő Bendegúz Cseh, người đứng đầu Cơ quan Lưu trữ Lịch sử An ninh Nhà nước Hungary, tên của khoảng 50.000 đến 60.000 cộng tác viên như vậy đã được ghi lại trong các tài liệu lưu trữ này.

Ông Cseh cho biết: "Chúng tôi đang số hóa và công bố toàn bộ hồ sơ về các cựu mật báo viên.

Nhờ đó, thông qua những tài liệu còn sót lại, người ta có thể thấy rõ không chỉ việc một cá nhân đã bị tuyển mộ như thế nào, mà còn biết được lý do tuyển mộ, phương thức thực hiện, những thủ đoạn ép buộc được sử dụng, cũng như cách thức họ hoạt động."

Ông Péter "Sziámi" Müller từng là một phần trong cộng đồng nhạc rock ngoài luồng đầy tinh thần phản kháng tại Hungary vào thập niên 1980.

Giữa đám đông luôn có sự hiện diện của các mật báo viên cảnh sát.

"Bạn có thể bị tố giác rồi bị đưa về đồn cảnh sát – chuyện đó xảy ra như cơm bữa vậy," ông kể.

Ông Müller đã dành nhiều năm đấu tranh chống lại chế độ Cộng sản, nhưng ông cảm thấy không thoải mái với việc vạch mặt những kẻ cộng tác năm xưa.

"Tôi không thấy ổn lắm với ý tưởng rằng xã hội cần một cuộc thanh lọc hay sự giải tỏa tâm lý sau chừng ấy thời gian – rằng người ta phải bị chỉ mặt đặt tên, bị làm nhục, bị bêu xấu và trừng phạt, trong khi họ có thể đã qua đời hoặc đã bước sang một giai đoạn khác của cuộc đời rồi," ông nói.

Đạo luật về việc công bố các tài liệu lưu trữ đã được thông qua vào tháng Chín.

Sau chiến thắng áp đảo trước ông Viktor Orbán trong cuộc bầu cử hồi tháng Tư, Thủ tướng Péter Magyar tuyên bố chính phủ của ông sẽ "thực hiện một trong những cam kết quan trọng nhất của quá trình chuyển đổi dân chủ – đó là công khai các hồ sơ hiện có để mọi người có thể tra cứu".

Một số quốc gia, trong đó có Ba Lan và Đức, đã nhanh chóng mở các kho lưu trữ của mình ngay sau khi chế độ Cộng sản sụp đổ.

Tuy nhiên, không phải tất cả hồ sơ đều đã được số hóa và việc tra cứu đôi khi còn bị giới hạn trong phạm vi các hồ sơ cá nhân hoặc gia đình.

Hungary cho biết hệ thống lưu trữ trực tuyến của họ sẽ cho phép bất kỳ ai cũng có thể thực hiện việc tra cứu một cách công khai và không bị hạn chế.

Tuy nhiên, theo ông Bálint Magyar, việc công bố các hồ sơ đã diễn ra quá muộn nên khó có thể quy trách nhiệm cho những người liên quan.

"Vấn đề chủ yếu giờ đây không còn là ai cần phải chịu trách nhiệm, hay ai vẫn có thể bị quy trách nhiệm, bởi phần lớn thế hệ đó đã qua đời, trong khi những người khác đã không còn trong độ tuổi lao động," ông nói.

Sau khi chế độ Cộng sản sụp đổ, ông Bálint Magyar trở thành nghị sĩ và bộ trưởng trong chính phủ.

Hiện ông là nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Dân chủ thuộc Đại học Trung Âu ở Budapest.

Đối với ông, ý nghĩa của việc công bố các hồ sơ không chỉ nằm ở việc quy trách nhiệm cho từng cá nhân.

"Một quốc gia không thể tiếp tục sống trong những lời dối trá mà không tìm cách đối diện với quá khứ của chính mình," ông nói. "Việc mở kho lưu trữ chắc chắn sẽ giúp Hungary làm được điều đó."

Hungary sắp biết thêm nhiều điều về quá khứ đầy bí ẩn này.

Những người ủng hộ hành động này cho rằng đây là một bước tiến lớn trên con đường hòa giải lịch sử.

Nhưng với một số người, việc đối diện với những bí mật ấy sẽ là điều đau đớn.