Tại sao Ukraine lại rất phụ thuộc vào mạng Starlink của tỷ phú Elon Musk?

Ukraine đang rất cần một dịch vụ internet vệ tinh mới, nhưng đơn giản là chưa có một giải pháp đáng tin cậy để nhanh chóng thay thế mạng lưới Starlink của ông Elon Musk, ít nhất là ở thời điểm hiện tại.

Việc dịch vụ này bất ngờ bị chậm lại tại Ukraine vào tuần trước, ảnh hưởng đến khả năng tự vệ của Kyiv trước các cuộc tấn công của Nga, đã cho thấy đất nước này dễ bị tổn thương đến mức nào, đồng thời làm gia tăng đáng kể tính cấp thiết của việc châu Âu sở hữu mạng lưới vệ tinh cấp quân sự của riêng mình.

Sự mong manh đó đã được chính ông Musk nhấn mạnh hôm 24/10, khi ông cáo buộc Ukraine vi phạm điều khoản sử dụng của Starlink bằng việc sử dụng dịch vụ này cho các "cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái để giết người".

Nói rằng lỗ hổng đó đã bị đóng lại vào tuần trước, ông viết trên X:

"Vi phạm các điều khoản đó sẽ dẫn đến việc chấm dứt dịch vụ."

Ông nói thêm: "Nếu Starlink bị tắt, chiến tuyến của Ukraine sẽ sụp đổ ngay lập tức."

Trong khi đó, các quan chức Ukraine cho biết các vấn đề về kết nối dường như đã được giải quyết. Kyiv chưa đưa ra bình luận chính thức nào về tuyên bố mới nhất của ông Musk, nhưng cố vấn Tổng thống Ukraine, ông Serhii Beskrestnov, cho rằng bài đăng nói trên của ông Musk "rất kỳ lạ".

Có một số lựa chọn thay thế, nhưng tất cả đều đang tụt hậu phía sau Starlink, vốn là trùm vệ tinh lớn nhất thế giới.

Công ty Eutelsat của Pháp, với dịch vụ internet OneWeb, là lựa chọn thay thế chính, nhưng chỉ có khoảng 600 vệ tinh đang hoạt động, so với hơn 10.000 vệ tinh của Starlink.

Liên minh châu Âu đang phát triển một mạng lưới mới để cạnh tranh với Starlink, mang tên Iris², nhưng hệ thống này sẽ chưa đi vào hoạt động cho tới năm 2029.

Đối với binh sĩ Ukraine ở tiền tuyến, theo một số người đã trao đổi với BBC với điều kiện giấu tên, khả năng kết nối đáng tin cậy là sự khác biệt giữa sự sống và cái chết.

"Mong trời đừng để họ tắt hoàn toàn. Nếu điều đó xảy ra thì sẽ là một thảm hoạ tuyệt đối," một người nói.

"Tôi không quan tâm giải pháp thay thế tốn bao nhiêu tiền khi mạng sống của chúng tôi đang bị đe doạ."

Hiện tại, lựa chọn tốt nhất của Ukraine là tham gia Govsatcom, mạng lưới chia sẻ vệ tinh của EU, nhưng hệ thống này không thể được sử dụng cho việc tác chiến quân sự như điều khiển drone.

Vì sao Starlink thống trị ở Ukraine?

Starlink và dịch vụ cấp quân sự Starshield đều thuộc sở hữu của SpaceX của ông Musk và đã thống trị thị trường vệ tinh toàn cầu trong nhiều năm.

Ukraine phụ thuộc vào Starlink cho liên lạc trên chiến trường. Họ cũng phụ thuộc vào Starshield, do chính phủ Mỹ kiểm soát, để phục vụ mục đích quân sự như chiến tranh bằng drone.

Mạng lưới này có khả năng cung cấp kết nối tốc độ cao theo thời gian thực, yếu tố có ý nghĩa sống còn đối với phòng thủ và đánh chặn các cuộc tấn công của Nga.

"Không thể tiến hành chiến tranh bằng drone nếu không có loại kết nối internet tốc độ cao này," Vincent Tourret, nhà nghiên cứu tại Viện Quan hệ Quốc tế Pháp, cho biết.

Việc dịch vụ bị chậm lại vào tuần trước, hiện mới chỉ vừa được khôi phục, đã làm nổi bật những rủi ro của việc phụ thuộc vào một nhà cung cấp của Mỹ trong bối cảnh căng thẳng giữa Kyiv và Washington tiếp tục gia tăng.

"Nền quốc phòng của Ukraine không thể phụ thuộc vào tâm trạng thất thường của Trump hay Musk," nghị sĩ Nghị viện châu Âu người Pháp Christophe Grudler viết trên X.

Hiện vẫn chưa rõ ai là người cho phép áp đặt các hạn chế đối với Starlink, khi một cuộc đổ lỗi lẫn nhau đầy mơ hồ vẫn đang diễn ra giữa Lầu Năm Góc, Tổng thống Mỹ Donald Trump và tỷ phú Elon Musk.

Theo Kari Bingen, giám đốc Dự án An ninh Hàng không Vũ trụ tại CSIS, dù Starlink là một trong những tài sản quan trọng nhất của Ukraine trong cuộc xung đột này, "mặt trái của sự phụ thuộc đó" giờ đây đã bị phơi bày.

"Đây là một năng lực quân sự mang tính sống còn mà Ukraine dựa vào nhưng lại không kiểm soát được."

Starlink không phải là mạng lưới vệ tinh duy nhất mà Ukraine có thể tiếp cận, vì vậy nếu hệ thống này ngừng hoạt động thì vẫn còn những lựa chọn khác.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng các giải pháp đó không nhanh bằng. Những binh sĩ BBC phỏng vấn cũng đồng tình với đánh giá này.

"Mạng Starlink mang lại cho chúng tôi ưu thế khi truyền đạt mệnh lệnh. Chỉ một hoặc hai giây cũng là cực kỳ quan trọng khi chúng tôi có thể chuyển dữ liệu và chỉ thị nhanh hơn và bạn thực sự cảm nhận được lợi thế đó trên chiến trường," một binh sĩ cho biết.

Các thiết bị đầu cuối dùng để kết nối với vệ tinh cũng là một yếu tố quan trọng.

Thiết bị của Starlink tương đối nhỏ và nhẹ, vì vậy có thể gắn lên hầu hết mọi loại phương tiện hoặc drone.

"Các thiết bị đầu cuối của Eutelsat lớn hơn đôi chút, vì vậy có thể lắp trên nóc ô tô hoặc xe tăng, nhưng không nhất thiết phù hợp với các thiết bị bay không người lái cỡ nhỏ," Eva Berneke, cựu giám đốc điều hành của công ty vệ tinh Pháp, cho biết.

Bà cũngnói thêm rằng loại này đắt hơn khoảng năm lần.

EU hiện có thể cung cấp điều gì?

Theo Berneke, những phát biểu từ Nhà Trắng như việc ông Trump chỉ trích gay gắt NATO và các lời đe doạ nhằm vào Greenland đã gióng lên "những hồi chuông cảnh báo khá khắc nghiệt" cho EU.

Bà mới chỉ làm việc tại Eutelsat được một tháng khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện Ukraine vào năm 2022, và cho biết bà nhận thấy sự thay đổi rõ rệt về mức độ khẩn trương từ giới chức châu Âu khi họ tìm đến công ty của bà để lấp những khoảng trống mà Starlink có thể để lại nếu không còn đáng tin cậy.

Những bình luận của ông Musk càng làm gia tăng nhu cầu về một giải pháp thay thế.

"Hãy im lặng đi, đồ nhỏ con... không có gì thay thế được Starlink đâu," trích đoạn bài viết trên X của ông Musk gửi tới ngoại trưởng Ba Lan năm ngoái. Ông Musk phát biểu như trên sau khi vị chính trị gia này nói rằng ông sẽ "tìm kiếm các nhà cung cấp khác" nếu SpaceX trở nên không đáng tin cậy.

Châu Âu đã nhận ra rằng an ninh của mình phụ thuộc vào không gian và phải "khẩn cấp tăng cường năng lực vệ tinh", một phát ngôn viên của Ủy ban châu Âu nói với BBC.

Hiện tại, EU có Govsatcom, một mạng lưới được thành lập vào tháng Một nhằm chia sẻ các vệ tinh hiện có giữa các quốc gia thành viên.

Ukraine, chưa hoàn toàn là thành viên của EU dù đang nỗ lực gia nhập nhóm, nhưng Ủy ban châu Âu đang thảo luận với Kyiv để nước này gia nhập Govsatcom.

Tuy nhiên, ngay cả khi Ukraine có thể kết nối từ ngày mai, mạng lưới này cũng không thể được sử dụng cho các hoạt động tác chiến như điều khiển drone, điều mà Starshield hiện đang đảm nhiệm.

Tình hình đó có thể thay đổi từ đầu năm tới, khi Ủy ban châu Âu hy vọng các công ty thương mại như OneWeb của Eutelsat sẽ tham gia chương trình.

Điều này sẽ đáp ứng một phần, nhưng không phải toàn bộ, nhu cầu về mạng lưới quân sự của Ukraine.

Eva Berneke nói với BBC rằng bà tin tưởng công ty sẽ có thể "đáp ứng khá nhiều nhu cầu quân sự then chốt của Ukraine".

Tuy nhiên, đáp ứng nhu cầu liên lạc của nước này lại là một vấn đề khác bởi, giống như hầu hết các quốc gia, các nhu cầu đó rất đa dạng và đồ sộ.

Eutelsat không bình luận về Govsatcom nhưng nói với BBC rằng: "Là nhà khai thác châu Âu duy nhất sở hữu một chòm sao vệ tinh quỹ đạo Trái Đất thấp đang hoạt động hoàn chỉnh, chúng tôi cam kết cung cấp kết nối bền vững cho các doanh nghiệp, chính phủ và cộng đồng mà chúng tôi phục vụ."

Hiện chưa có mốc thời gian nào được công bố về việc khi nào Ukraine có thể gia nhập mạng lưới Govsatcom.

Khi điều đó xảy ra, hệ thống này nhiều khả năng sẽ đóng vai trò là phương án dự phòng đáng tin cậy cho Starlink và Starshield.

Như vậy vẫn còn tốt hơn là không có gì, theo ông Vincent Tourret.

"Nếu Starlink bị tắt, việc có một cách khác để duy trì kết nối là điều tốt, nhưng ở giai đoạn này nó sẽ không đủ cho các cuộc tấn công hay đánh chặn."

Iris² - Mạng lưới tương lai của EU

Govsatcom được xem là giải pháp bảo vệ ngắn hạn cho tới khi mạng lưới mạnh hơn và an toàn hơn là Iris² đi vào hoạt động vào năm 2029.

Dự án đầy tham vọng này, được đọc là "Iris bình phương", là câu trả lời của châu Âu đối với Starlink và Starshield.

Theo Ủy ban châu Âu, đây sẽ là một chương trình đặt quốc phòng lên hàng đầu, tập trung vào chính phủ, quân đội và lực lượng ứng cứu khẩn cấp.

Ukraine đã được bảo đảm quyền tiếp cận hệ thống này ngay từ ngày đầu tiên.

Thuộc chương trình không gian của EU, các công ty vệ tinh châu Âu Eutelsat, SES và Hispasat đang dẫn dắt dự án trong một liên danh mang tên SpaceRISE.

Hệ thống vẫn sẽ có ít vệ tinh hơn rất nhiều so với Starlink, với 348 vệ tinh trên quỹ đạo thấp và trung bình của Trái Đất, nhưng điều đó không nên bị xem là một điểm bất lợi, theo bà Kari Bingen.

"Hãy hình dung một chùm sáng đèn pin được chiếu xuống. Những vệ tinh đó sẽ có thể bao phủ diện tích lớn hơn của Trái Đất, vì vậy bạn cần ít vệ tinh hơn," bà giải thích.

"Đó đều là những sự đánh đổi. Tôi sẽ không coi việc Iris² có ít vệ tinh hơn là điều tiêu cực."

Ông Tourret lại hoài nghi hơn: "Tôi e rằng đây không phải là yếu tố làm thay đổi cuộc chơi và cũng không phải cứu tinh lớn lao."

Một đoạn video được sản xuất công phu trên trang web Chính sách Không gian của EU tuyên bố:

"Với Iris², châu Âu sẽ không còn phụ thuộc vào người khác về kết nối vệ tinh."

Vậy điều đó có nghĩa Ukraine có thể tắt Starlink hay không?

Không, đó sẽ không phải là một ý hay.

"Người sử dụng cần nghĩ đến khả năng phục hồi của hệ thống liên lạc," bà Bingen nói.

"Vì vậy nếu có điều gì xảy ra với một hệ thống, bạn vẫn có những cách khác để duy trì kết nối."

Bà Berneke giải thích rằng điều này tương tự như cách điện thoại di động hoạt động:

"Nếu bạn không có 5G, bạn quay về 4G. Và nếu không có 4G, bạn có thể dùng 3G, vì vậy bạn có nhiều mạng lưới để tăng khả năng chống chịu. Trong chiến tranh cũng vậy."

Tuy nhiên, trong khi một chiếc điện thoại có thể chỉ tải ảnh chậm hơn khi dùng 3G, đối với một người điều khiển drone, điều đó có thể gây chết người.

"Đó không phải là tình huống dễ dàng khi bạn đang tham gia một cuộc chiến."

Iris² không phải là lựa chọn duy nhất.

Tuần này, hai công ty Phần Lan là Nokia và ICEYE thông báo sẽ xem xét phát triển hệ thống liên lạc vệ tinh cho năng lực phòng thủ quân sự của Ukraine.

Một liên doanh giữa các nhà sản xuất vệ tinh châu Âu Airbus, Leonardo và Thales có tên Project Bromo cũng được kỳ vọng sẽ trở thành đối thủ của SpaceX, nhưng hiện vẫn đang ở giai đoạn rất sơ khai.

Berneke cho biết các dự án không gian cần rất nhiều thời gian và cần "rất nhiều tiền".

Việc thiết kế chương trình, chế tạo vệ tinh, phóng chúng và sau đó có đủ số lượng vệ tinh trên quỹ đạo để bảo đảm vùng phủ sóng đầy đủ phải mất nhiều năm.

"Ngay cả khi có ai đó đưa cho tôi 8 tỷ euro lúc này, tôi cũng không nghĩ mình có thể đưa bất cứ thứ gì lên đó trước giai đoạn 2032-2033," bà giải thích.

Vì sao không gian là mặt trận quốc phòng mới

Hoạt động quân sự trong không gian không phải là điều mới mẻ và đã tồn tại từ những ngày đầu của kỷ nguyên không gian vào thập niên 1950.

Tuy nhiên, cuộc xung đột ở Ukraine đã cho thấy nó có vai trò quan trọng đến mức nào đối với chiến tranh hiện đại.

"Thông tin liên lạc là vô cùng quan trọng và các nền tảng liên lạc trên mặt đất, dù là 5G hay cáp quang, đều có thể bị tấn công," bà Berneke nói.

"Việc bắn hạ toàn bộ một mạng lưới vệ tinh khó hơn rất nhiều. Hiện tại chưa có quân đội nào có thể làm được điều đó."

Tuy nhiên, trong khi chúng ta nhìn lên bầu trời, phần lớn thông tin liên lạc của thế giới lại đang truyền qua các tuyến cáp ngầm dưới biển, thực tế là khoảng 99%.

Nhưng các tuyến cáp này dễ bị tấn công. Trong tuần này, chính phủ Anh đã công bố các biện pháp mới nhằm bảo vệ hệ thống cáp của mình sau khi xuất hiện ngày càng nhiều hoạt động đáng ngờ của các tàu Nga.

"Trong một cuộc khủng hoảng hay xung đột, có những lo ngại nghiêm trọng rằng các tuyến cáp ngầm sẽ bị cắt đứt... vì vậy nếu điều đó xảy ra thì việc có liên lạc vệ tinh làm phương án dự phòng là điều tốt," bà Kari Bingen đánh giá.

Anastasiia Levchenko tường thuật bổ sung