I nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, mae Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC yn cynnal dau gyngerdd arbennig.

Yn rhan o'r cyngherddau mae gwaith newydd From Darkness into Light gan Paul Mealor.

"Mae'n cynnig gobaith, gyda geiriau Grahame Davies yn dod â Mark Lewis Jones, Corau Ysgolion Aberfan, Côr Meibion Ynysowen, a Chorws Cenedlaethol Cymreig y BBC at ei gilydd," meddai llefarydd.

"Mae’r canolbwynt hwn yn cael ei fframio gan gerddoriaeth sy’n symud o frys i obaith.

"Mae “This Moment” gan Anna Clyne yn fflachio gydag egni aflonydd; mae Symffoni “Mourning” (Rhif 44) yn E leiaf Haydn yn gyrru ymlaen gyda dwyster ffyrnig; mae Mozart yn cynnig pwysau a thawelwch llachar yng nghantabile “Andante” o “Jupiter”; ac mae “Toward the Unknown Region” gan Vaughan Williams, wedi ei ysbrydoli gan Whitman, yn cychwyn ar daith chwilio tuag at y gorwel."

Ffynhonnell y llun, bbc

Ddydd Sadwrn 24 Hydref, bydd Aberfan: From Darkness to Light yn cael ei gynnal yng Nghanolfan Gymunedol Aberfan, ac yna Aberfan 60 ddydd Sul 25 Hydref yn Neuadd Hoddinott, Caerdydd.

Mae rhai adroddiadau wedi bod yn cyfeirio at wasanaeth yn Ysgol Pantglas ar fore'r drychineb.

Ond mae un athrawes a oedd yno yn cofio'n iawn ddigwyddiadau'r bore.

"Doedd dim gwasanaeth i'r plant y bore hynny," meddai Mair Morgan a oedd yn 25 ar y pryd.

"Petaem i gyd wedi bod yn y neuadd ar gyfer y gwasanaeth, fyddai neb wedi goroesi."

Roedd gwasanaeth i fod yn y prynhawn, er mwyn i'r brifathrawes rybuddio'r plant am beryglon yn y gymuned wrth iddyn nhw baratoi i fwynhau y gwyliau hanner tymor a fyddai wedi dechrau y diwrnod canlynol.

Fyddai'r pennaeth, Miss Jennings, wedi dweud wrth y plant i "beidio â mynd yn agos at y rheilffordd, i fod yn ofalus o'r afon ac i osgoi'r pwll glo," meddai Mair.

"Gallai hi fod wedi ymddeol y flwyddyn flaenorol," ychwanegodd Mair gan gyfeirio at Miss Jennings. Bu farw yn y drychineb.

Ffynhonnell y llun, bbc

Mae Mair yn cofio hefyd am athro arall, Michael Davies, oedd ar ddechrau ei yrfa.

"Dyma oedd ei swydd gyntaf fel athro. Fuodd e ond yn dysgu am fis a hanner. Mae'n drasig," meddai Mair.

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Mae nifer o'r goroeswyr wedi treulio eu bywydau'n ceisio helpu eraill.

Roedd Janett Bickley yn wyth oed pan ddigwyddodd y trychineb.

Cafodd ei thynnu'n fyw o weddillion yr ysgol, a hi oedd yr unig blentyn o'i stryd i ddychwelyd adref.

"Rydw i wastad wedi bod eisiau gwneud rhywbeth i roi 'nôl i'r gymuned, oherwydd fy mod i wedi goroesi," meddai.

Ffynhonnell y llun, Llun teulu

Am flynyddoedd lawer, anaml y byddai goroeswyr yn trafod yr hyn ddigwyddodd.

"Roedden ni'n ffodus. 'Fe wnaethoch chi fyw, peidiwch byth â siarad amdano eto'," meddai Janett, gan gofio'r neges a gafodd llawer o blant ar y pryd.

Dim ond pan ddechreuodd cyn-ddisgyblion rannu eu profiadau yn oedolion y daeth rhywfaint o ryddhad.

Mae torri'r tawelwch "wedi ein gwella ni mewn ffordd", meddai Janett.

Mae'r orymdaith o’r ganolfan gymunedol i fyny at yr ardd goffa wedi cychwyn.

Ers 60 mlynedd bron mae nifer o'r plant a fu farw yn Aberfan wedi aros yn rhan o'r aelwyd mewn portreadau olew.

Roedd rhai o'r paentiadau yn seiliedig ar hen ffotograffau ysgol, ac eraill wedi'u llunio wrth glywed atgofion rhieni oedd yn galaru. Bu rhai yn anfon llythyrau yn disgrifio'u plant – lliw eu llygaid, eu hoff ddillad, ac agweddau unigryw o'u personoliaeth.

Cyrhaeddodd y portreadau yn ystod y blynyddoedd wedi'r trychineb gan artist o Landudno - William Richardson. Roedd dinistr Aberfan wedi'i gyffwrdd.

Mewn rhaglen ddogfen arbennig BBC Cymru, Unseen: The Aberfan Portraits, mae rhai teuluoedd wedi dewis sôn am y portreadau.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mae arddangosfa newydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan, gan ddod ag archifau, ffotograffau a dogfennau ynghyd sy’n cofnodi’r drychineb a’i heffaith ar y gymuned.

Wrth siarad ar raglen Llwyfan ar BBC Radio Cymru, dywedodd Nia Daniel, pennaeth Adran Casgliadau Unigryw y Llyfrgell Genedlaethol, fod y ffotograffau a dynnwyd yn Aberfan yn y dyddiau a’r wythnosau ar ôl y drychineb yn parhau i fod yn gofnod pwerus o’r hyn a ddigwyddodd.

“Maen nhw’n ffotograffau mor bwerus achos er bod nhw ddim yn uniongyrchol o’r drychineb ei hun, mae’r plant yma ar eu pen eu hunain a mae jyst eu presenoldeb nhw yn cario gymaint am eu bod nhw yn blant Aberfan.”

Yn ôl Nia, mae’r delweddau’n bwysig nid yn unig am eu bod yn cofnodi’r drychineb ei hun, ond hefyd am eu bod yn helpu i ail-greu awyrgylch y cyfnod a dangos sut roedd pobl yn byw ac yn edrych ar y pryd.

“Dwi’n credu jyst o ran cyfleu y cyfnod, o ran beth mae pobl yn wisgo, ffordd maen nhw’n edrych, jyst dogfennu’r stori o awr i awr fel oedd y stori yn torri,” meddai.

Ffynhonnell y llun, Philip Townsend

Wrth ddewis y deunydd ar gyfer yr arddangosfa, dywedodd Nia fod angen ystyried natur sensitif y ffotograffau a’r effaith y gallent eu cael ar ymwelwyr, yn enwedig wrth i’r arddangosfa nodi pen-blwydd mor arwyddocaol.

“Maen nhw’n drawiadol iawn, maen nhw’n drist iawn wrth gwrs, ac eto ni wedi trio dewis detholiad sydd yn mynd i fod yn addas i’w dangos mewn gofod cyhoeddus.”

Mae'r disgyblion Ysgol Gyfun Rhydywaun i gyd yn pwysleisio pa mor bwysig oedd y cofio pan oedden nhw yn Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug, sydd ym mhentref Aberfan.

"O'dd e'n peth enfawr i'r ysgol", meddai Evan sy'n byw ym Mynwent y Crynwyr, sydd â chysylltiad teuluol.

"Roedden ni'n mynd lan bob blwyddyn i le mae'r beddau, ac oedd e'n beth mawr.

"Rwy'n credu oherwydd roedd yr ysgol yn Aberfan, 'oedden ni'n dysgu llawer yn y dosbarth am beth ddigwyddodd.

"Oherwydd y gymuned agos sydd yn y lleoliad yna, rwy'n credu roedd yn meddwl mwy i ni."

"I fi dwi'n credu ei fod yn hynod o bwysig ein bod ni'n cofio beth oedd wedi digwydd yn y trychineb, a sut mae'n dal i effeithio ar deuluoedd sy'n byw yn y pentre fel fi," meddai Oliver sydd hefyd yn ddisgybl yn Ysgol Rhydywaun.

"Doedd e ddim yn cael ei drafod yn aml rhwng teulu fi, oherwydd roedd mor ofnadwy."

"Mae angen i ni gofio'r pethau yma," meddai un arall o'r disgyblion, Elis.

"Mae wedi siapio ni fel y bobl rydyn ni heddiw."

Mae Cadi yn cytuno, gan bwysleisio'r hyn wnaeth pobl Aberfan i godi'r gymuned ar ôl y digwyddiad.

"Mae'r gwaith maen nhw wedi gwneud i dyfu fe nôl lan yn arbennig, ac mae pawb angen deall beth oedd wedi digwydd."

Yn ôl Nellie, mae angen addysgu pobl ifanc yn fwy: "Mae llawer o blant oedran ni sy' dal ddim yn gwybod... neu'n deall beth oedd wedi digwydd.

"Mae'n drychineb allai fod wedi digwydd i unrhyw un ohonon ni. Mae'n bwysig iawn ein bod ni i gyd yn deall pa mor ofnadwy oedd e."

Dros Ginio
BBC Radio Cymru

Ar raglen Dros Ginio brynhawn Mercher bu'r panel yn trafod rywfaint ar ymateb Ysgrifennydd Cymru ar y pryd, George Thomas, wedi'r drychineb.

"Mi gafodd George Thomas gyfnod llwyddiannus fel gwleidydd, fe ddaeth yn llefarydd y tŷ ac yn ffrindiau mawr gyda'r teulu brenhinol.

"Mi oedd o'n gymeriad mor gymhleth. Mi oedd o'n bregethwr lleyg ond eto mae'n anodd ofnadwy derbyn bod pregethwr yn gallu gweithredu fel y gwnaeth o," meddai Arwel Ellis Owen.

"Roedd ei benderfyniad o am Aberfan fod yn rhaid i drigolion gyfrannu £150,000... yn anghredadwy ac yn gwbl annerbyniol ac mae o'n haeddu cael ei feirniadu."

Hefyd ar Dros Ginio bu Arwel Ellis Owen yn cofio fel yr aeth criw ohonyn nhw o fyfyrwyr Aberystwyth mewn bws i geisio helpu yn Aberfan ond cael eu troi nôl gan yr heddlu ar Fannau Brycheiniog am mai glowyr oedd eu hangen.

Yn ddiweddarch fe gafodd e, a oedd yn llywydd undeb y myfyrwyr, lythyr gan Cledwyn Hughes AS, yn diolch am eu hymdrechion.

Cartref Dave Evans oedd un o'r ychydig dai yn Aberfan oedd â ffôn ar adeg y trychineb, a'r gred yw mai ef wnaeth yr alwad gyntaf i'r gwasanaeth tân.

Fel rhan o ddigwyddiadau i nodi'r 60 blynedd eleni, fe ddychwelodd cerbyd gwreiddiol y gwasanaeth tân i Aberfan i ymweld â'r tŷ lle mae Evans yn dal i fyw heddiw.

"Rwy'n ei gofio'n glir iawn. Fel pe bai wedi digwydd ddoe."

O garreg ddrws cartref y teulu, gwelodd ddryswch yn troi'n arswyd yn Aberfan.

"Rwy'n cofio'r dyn a atebodd y ffôn yn y gwasanaeth tân. Rwy'n cofio ein sgwrs."

Yn fwy na dim, mae'n cofio'r fenyw yn gweiddi yn y stryd: "Mae wedi'i blanu'n ddwfn yn fy meddwl."

Yn ddiweddar fe ddaeth Dave Evans wyneb yn wyneb â darn o hanes y diwrnod hwnnw.

Wedi'i barcio y tu allan i'w dŷ roedd hen beiriant tân. Y gred yw mai hwn oedd y cerbyd brys cyntaf i gyrraedd Aberfan yn dilyn ei alwad.

Roedd y cerbyd, sydd bellach yn eiddo i Amgueddfa Dân Norfolk, yn arfer gwasanaethu yng ngorsaf dân Merthyr Tudful yn y 1960au.

Treuliodd Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru fisoedd yn helpu i olrhain y cerbyd a'i ddychwelyd i'r pentref cyn y digwyddiadau coffáu.

Dywedodd Beci Newton, a helpodd i arwain y prosiect, fod diffoddwyr tân yn awyddus i gydnabod y rôl a chwaraeodd Mr Evans y bore hwnnw.

"Oherwydd bod Dave wedi gwneud yr alwad honno mor gyflym, sicrhaodd fod y gwasanaethau brys yn cyrraedd cyn gynted â phosibl, a bod y gwaith achub yn gallu dechrau bron ar unwaith," meddai.

Mae’r Tywysog William nawr wedi gadael y ganolfan gymunedol ar ôl bod yn siarad â phobl leol yno, gan gynnwys goroeswyr Aberfan.

Mi fydd nawr yn mynd i’r ysgol leol lle fydd yn dadorchuddio cerflun coffa.

Roedd y Brenin a’r Frenhines wedi gadael eisoes.

Roedd Sian Davies yn Aberfan yn gynharach ar gyfer y munud o dawelwch, ac fe arhosodd hi ar ôl deall bod y teulu brenhinol ar y ffordd hefyd, gan gael gair sydyn gyda’r Tywysog William.

Catrin Haf Jones
Gohebydd Gwleidyddol BBC Cymru

Mae Prif Weinidog y DU wedi ymddiheuro am yr anghyfiawnder ddilynodd y drasiedi.

Wrth agor sesiwn gwestiynau'r Prif Weinidog brynhawn Mercher, dywedodd Andy Burnham fod ei feddyliau gyda theuluoedd a chymuned Aberfan 60 mlynedd wedi'r drychineb.

Dywedodd ei bod hi'n amser "cydnabod" a dweud "sori" am yr anghyfiawnder a ddioddefwyd gan bobl Aberfan ar y pryd ac wedi'r diwrnod hwnnw, dan law'r wladwriaeth Brydeinig.

Wnaeth e ddim manylu ar yr "anghyfiawnder" hynny, ond mae cwestiynau a siom hyd heddiw am benderfyniad Llywodraeth Harold Wilson i ddefnyddio arian o gronfa cefnogi teuluoedd Aberfan i glirio'r tomenni glo, a'r ffaith na chafodd neb o'r Bwrdd Glo eu dal i gyfrif na'u herlyn am y driasiedi.

Cadw ei ddatganiad yn gyffredinol wnaeth Andy Burnham, yn hytrach nag ymhelaethu tu hwnt i hynny, ond 60 mlynedd yn ddiweddarach roedd Andy Burnham yn amlwg eisiau sicrhau bod ymddiheuriad i deuluoedd Aberfan ar gof a chadw yng nghofnodion Tŷ'r Cyffredin.

Ffynhonnell y llun, PA Media

"Mae wedi bod yn ddigwyddiad arbennig iawn i'r Frenhines, Tywysog Cymru a minnau fod yn ôl gyda chi yma yn Aberfan," meddai'r Brenin wrth drigolion y pentref.

Mewn anerchiad i'r rhai yn y ganolfan gymunedol, dywedodd ei fod "wedi bod, ac y bydd bob amser, yn ddiwrnod mor drist a thrasig".

Ychwanegodd y Brenin: "Dros y blynyddoedd, ac eto heddiw, mae wedi bod yn brofiad sy'n peri gostyngeiddrwydd dwys - clywed tystiolaethau gan oroeswyr, gan berthnasau a gollodd eu hanwyliaid, a chan y rhai a ymdrechodd mor galed i achub eraill yn ystod y drychineb ofnadwy hon."

Roedd y dorch a gafodd ei gosod gan y Brenin Charles yn llawn pabi coch ac arni y geiriau yn Saesneg "in special remembrance".

Ar dorch y Tywysog William roedd yna neges ddwyieithog.

Fe osododd y Frenhines Camilla dusw o flodau ger torch y Brenin.

Ffynhonnell y llun, PA Media

Ffynhonnell y llun, PA Media

Ffynhonnell y llun, PA Media

Dywedodd Irene Hollet - oedd yn ddisgybl yn Ysgol Pantglas pan ddigwyddodd y trychineb - ei bod hi'n anodd trafod yr hanes, ond ei bod yn deall pwysigrwydd sicrhau nad yw'n mynd yn angof.

"Mae llwyth o bethau'n dod 'nol. Chi'n falch eich bod chi dal o gwmpas, ond wedyn chi'n methu'r ffrindiau a theulu gafodd eu colli," meddai wrth drafod y sylw sy'n cael ei roi i'r digwyddiad yr wythnos hon.

"Mae'n hawdd teimlo'n euog eich bod chi dal yma weithiau.

"Mae'n amser anodd, ond mae'n gorfod digwydd. Mae'n gorfod digwydd fel nad yw'n cael ei anghofio."

Roedd côr Ysgol Rhyd y Grug yn y ganolfan gymunedol i ganu wrth i’r Brenin a’r Frenhines ddod i mewn er mwyn cyfarfod pobl leol.

Fe berfformion nhw ran o requiem sydd wedi ei chyfansoddi’n arbennig ar gyfer cofio’r 60 mlwyddiant eleni.

Roedd Val Hopkin yn byw yr ochr draw i'r cwm yn Ynysowen ac yn ddisgybl yn Ysgol Gynradd Merthyr Vale.

Roedd hi i fod yn Ysgol Pantglas ar 21 Hydref 1966 gan bod ei mam, oedd yn feichiog, ar fin rhoi genedigaeth i'w chwaer.

"Ro'dd Mam i fod yn yr ysbyty, ac ro'n i fod i fynd i aros gyda'n Mam-gu" meddai, gan ychwanegu: "Roedd trefniadau wedi'u gneud i fi fod yn Ysgol Pantglas.

"Ond diolch i Dduw, roedd fy chwaer yn hwyr yn cael ei geni, felly yn Ysgol Merthyr Vale yr oeddwn i.

"Ond fe roedden ni'n clywed swn yr ambiwlansys ac fe ddes i i ddeall fy mod inne wedi colli ffrind annwyl iawn i mi, Annette druan."

Roedd Tania Merrick yn Aberfan gyda’i merch Samara a’i mab Dylan.

“Roedd e’n eitha cyffrous cyfarfod y teulu brenhinol, ond ar yr un pryd mae’n achlysur trist hefyd, felly mae e ychydig yn rhyfedd,” meddai.

Roedd Tilly Evans, 15, yn eistedd ar wal y tu allan i’w thŷ ar Moy Road i weld y teulu brenhinol yn dod heibio, a stopio i siarad gyda phobl tu allan.