Er bod ei disgyblion ifanc wedi llwyddo i ddianc nid oedd rhai o'r teuluoedd yn y tai cyfagos mor ffodus, ychwanegodd Mair Morgan oedd yn athrawes 25 oed yn yr ysgol ar y pryd.

"Collodd bachgen bach yn fy nosbarth ei fam a'i chwaer," meddai Mair Morgan. .

Mae Mair yn cofio hefyd am athro o ysgol arall, Bill Evans, a oedd yn byw drws nesaf i Ysgol Gynradd Pantglas.

"Collodd ei wraig, ei fabi, a'i fab – fe ddylai fod yn yr ysgol, ond roedd ganddo tonsilitis felly roedd e gartref. Felly collodd y teulu cyfan."

Dim ond wedyn y daeth gwir faint y drychineb yn amlwg. O'r staff i gyd, dim ond pedwar oroesodd.

Cafodd yr athro addysg gorfforol, Howell Williams, ei gasglu yn sydyn gan ei deulu. Ond fe arhosodd Mair Morgan ynghyd â'r ddwy athrawes arall i oroesi, Hetty Williams a Reenee Williams.

"Roedden ni'n teimlo ein bod ni gorfod bod yno," meddai. "Roedd angen gwneud rhywbeth."

Ffynhonnell y llun, Getty Images

Yn ystod y diwrnodau yn syth ar ôl y drychineb, gyda'r pentref dan reolaeth yr heddlu a'r gwasanaethau brys, aeth y tair athrawes yn ôl ac ymlaen i Aberfan.

Doedd neb wedi cynnig cwnsela neu gymorth ffurfiol i'r rhai wnaeth oroesi. I'r gwrthwyneb, roedd galw ar yr athrawon i berfformio'r dasg anodd a thrasig.

Yn yr iard, o dan cwt bach oedd yn cadw plant rhag y glaw, cafodd y cyrff cyntaf a gafodd eu tynnu o'r ysgol eu gosod.

"Gofynnon nhw i ni adnabod y plant cyn eu glanhau nhw er mwyn i'r rhieni eu gweld.

"Roeddwn i'n ei chael hi'n anodd iawn delio â hynny," meddai Mair.

"Rwy'n cofio un ferch fach, dwi dal yn gallu gweld ei hwyneb - ei gwallt du a'i chyrls hardd."

Daeth yn amlwg bod maint y golled yn rhy fawr i'r athrawon barhau â'r dasg o adnabod y cyrff. Ond fe wnaeth Mair, yng nghwmni Hettie a Reenie, barhau i gynnig cysur a chefnogaeth.

"Fe aethom i ymweld â rhieni'r plant fu farw, ac roedd hynny'n hynod o drist, ond roedd angen i ni wneud pethau felly," meddai Mair.

Mae hi'n credu bod y tair athrawes, heb unrhyw gefnogaeth ffurfiol ar eu cyfer, wedi rhoi cefnogaeth emosiynol i'w gilydd.

Fe gadwodd yr athrawon gysylltiad agos gydol eu hoes.

"Er bod pawb yn dweud ei bod hi'n bwrw glaw, beth rwy'n ei gofio yw rhyw law mân niwlog," meddai Mair Morgan.

Ar 21 Hydref 1966, hi oedd ar ddyletswydd canu'r gloch i alw plant Aberfan i mewn i'r ysgol gynradd.

"Roeddwn i wrth fy modd yno. Roedd yr ysgol yn un hapus iawn," meddai.

Mewn cymuned lle mae'r cof yn aml yn brifo mae Mair ymhlith y rhai olaf i allu tystio'n uniongyrchol i'r hyn a ddigwyddodd.

Yn 1966 pan lithrodd tomen o wastraff lo i lawr ochr y bryn athrawes ifanc 25 oed oedd hi - roedd hi wedi bod yn dysgu yn Aberfan ers blwyddyn.

Wrth i'r plant ddechrau ar eu gwersi, daeth y domen i darfu ar y tawelwch.

"Clywais sŵn ofnadwy," meddai Mair Morgan.

Plant iau oedd yng ngofal Mair mewn dosbarth wedi'i leoli mewn adeilad ar wahân.

Pan edrychodd allan drwy'r ffenest gwelodd fod wal rhwng y maes chwarae a'r prif adeilad wedi syrthio.

Heb oedi, casglodd ei phlant bach ac aeth â nhw i lawr y grisiau o flaen yr ysgol.

Fe lwyddodd ei disgyblion i ddianc.

Fe wnaeth y Brenin a'r Frenhines osod torchau yn yr ardd goffa yng nghwmni Mair Morgan.

Hi yw'r unig athrawes, a oedd yn yr ysgol yn 1966, sydd yn parhau yn fyw.

Roedd hi'n 25 adeg y drychineb.

Ffynhonnell y llun, PA Media

Mae'r artist ifanc o Ferthyr Tudful, Jack Lewis wedi cyhoeddi nofel graffeg yn y Gymraeg a'r Saesneg o'r enw Aberfan: Stori un teulu.

Esboniodd fod sawl aelod o'i deulu wedi bod yn dyst i'r trychineb a bod y cynnwys yn seiliedig ar brofiadau personol y perthnasau hynny.

"Mae'r llyfr yn sôn am beth ddigwyddodd ym mywyd fy hen ewythr Wyndham, sydd wedi marw nawr. Roedd o'n un o'r glowyr ac yn un o'r bobl gyntaf i weld y trychineb," meddai ar raglen Llwyfan BBC Radio Cymru.

"Wedyn mae fy modryb Alisson sy'n un o'r bobl sydd wedi goroesi'r trychineb - un o'r plant yn Ysgol Pantglas wnaeth dod mas.

"Ac yna mae fy modryb Ann, chwaer hynaf y teulu sy'n gallu cofio bob dim ddigwyddodd y diwrnod hwnnw. Mae hi'n cofio beth oedd e fel i edrych ar ôl Alisson, achos roedd hi'n byw gyda'r guilt o'r trychineb ac roedd yn meddwl am e bob dydd, roedd e'n rhywbeth rili galed i'r teulu mynd trwy."

Ychwanegodd ei fod wedi cael ei ysbrydoli i greu'r nofel ar ôl gweld llun o'i fodryb rai dyddiau wedi'r trychineb.

"Doedd pobl ddim rili yn siarad am y trychineb, roedd pobl yn gwybod bod e wedi digwydd, sut, pam a phryd, ond doedd neb yn sôn am be oedd y teulu wedi mynd trwy, y stori llawn.

"Ges i lun o fy modryb Ann ac roedd hi gyda'r Brenin a'r Frenhines... nes i weld y llun 'ma a meddwl mae 'na stori yma, raid i mi weld lle mae'n mynd' a 'naeth e just mynd a mynd o fan'na.

"O'n i'n meddwl bod rhaid i bobl glywed am hyn." Soniodd hefyd bod ei deulu wedi bod yn gefnogol iawn drwy'r broses: "Roedden nhw eisiau siarad am e, ond doedd neb wedi gofyn o'r blaen, a dyna oedd y broblem.

"Roedden nhw eisiau i bobl wybod fel bod e ddim yn digwydd eto."

Y Prif Weinidog a'r Brenin yn cyfarch y dorf

Ffynhonnell y llun, bbc

Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru Fyw yn Aberfan

Fe stopiodd y Tywysog William i siarad â nifer o aelodau’r cyhoedd oedd wedi ymgynnull y tu allan.

Yn eu plith roedd disgyblion o Ysgol Rhydywaun, a ddywedodd wrth y Tywysog eu bod nhw wedi dysgu am y trychineb yn yr ysgol.

Fe wnaeth un ddynes hefyd bwyso draw i gywiro William ar ei ynganiad o Aberfan - ‘f’ galed, nid ‘ff’!

Roedd 21 Hydref yn ddiwrnod olaf cyn gwyliau hanner tymor.

Ychydig cyn 09:15 y bore, ar ôl dyddiau o law trwm, dymchwelodd tomen lo rhif 7 oedd wedi ei lleoli ar lethrau'r mynydd uwchben Aberfan.

Llithrodd mwy na 100,000 tunnell o wastraff glo, mwd a dŵr lawr y rhiw yn gyflym.

Nododd tribiwnlys, o dan gadeiryddiaeth yr Arglwydd Ustus Edmund Davies, bod y Bwrdd Glo ar fai a chafodd orchymyn i dalu iawndal o £500 am bob plentyn i deuluoedd y meirw.

Darganfuwyd fod y domen lo wedi bod yn suddo ers misoedd ond ni wnaethwyd dim am y mater.

Roedd rheolwyr y pwll glo wedi cael rhybuddion am y peryglon cyn Hydref 1966.

Roedd y cyn-farnwr, Bodfan Jenkins, yn ddisgybl chweched dosbarth mewn ysgol gerllaw pan sylweddolodd fod rhywbeth difrifol wedi digwydd.

Aeth yno i helpu.

Ddydd Sul ar raglen Bwrw Golwg dywedodd bod agwedd y Bwrdd Glo a sut y deliodd y llywodraeth ar y pryd gyda'r gronfa a gasglwyd er budd y teuluoedd yn gwbl warthus.

Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru Fyw yn Aberfan

Mae’r Brenin Charles a’r Frenhines Camilla bellach wedi cyrraedd hefyd.

Fe arhosodd y Tywysog William amdanynt y tu allan i’r ardd goffa, cyn cerdded i mewn gyda nhw ar gyfer y digwyddiad cofio.

Yn yr ardd, mae’r Tywysog yn stopio i gael gair bach ag ambell un, gan gynnwys Rhun ap Iorwerth a Stephen Kinnock.

Bydd y teulu brenhinol yn gosod torch ac yn dweud gweddi.

Mae'r dorch y mae'r Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth, yn gosod yn Aberfan heddiw wedi'i chynllunio gan athrawes sydd wedi rhoi sylw penodol i gymuned alarus Aberfan yn 1966.

Ymhith y blodau mae blodau y byddai plant Ysgol Pantglas yn gyfarwydd â nhw sef botwm (scabious), grug, dahlias, carnasiwns a phlanhigion 'hebe' - roedd Hebe yn dduwies ieuenctid ym mytholeg Groeg.

Mae 144 o fonynnau (stems) yn y dorch sy'n cynrychioli'r 144 o fywydau a gollwyd.

Mae'r dail a'r blodau wedi dod o ddwy fferm gyfagos sef Fferm Flodau Coalfield yn Nhonyrefail - menter gymdeithasol sy'n canolbwyntio ar iechyd meddwl yn y cymoedd a Fferm Flodau Riverview yng Ngwenfô - fferm sy'n cael ei rhedeg gan athrawes.

Ffynhonnell y llun, Athena

Yn dilyn y drychineb dangosodd y cyhoedd eu cydymdeimlad drwy gyfrannu'n ariannol, heb wybod i ble y byddai'r arian yn mynd.

O fewn ychydig fisoedd roedd yna'n agos at 90,000 o gyfraniadau ac roedd y swm terfynol yn £1,606,929.

Mae'r modd y cafodd y swm hwn ei reoli wedi bod yn destun dadlau dros y blynyddoedd.

Cafodd yr arian ei ddefnyddio i glirio'r difrod a achoswyd gan y drychineb. Roedd yna deimladau cryfion mai'r Bwrdd Glo Cenedlaethol ddylai fod wedi gwneud hyn.

Ad-dalodd llywodraeth y Blaid Lafur £150,000 i'r gronfa yn 1997 ac ym mis Chwefror 2007 cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad (yr enw ar y pryd) gyfraniad o £2 filiwn i Gronfa Goffa Trychineb Aberfan.

I nodi 60 mlynedd ers y trychineb, mae rhaglen Aberfan: The Village That Fought Back yn datgelu stori’r ymgyrch eithriadol a ddatblygodd yn dilyn y trychineb: sut y cododd pentref drylliedig o alar na ellir ei ddychmygu i fynnu cyfiawnder, herio’r sefydliadau mwyaf pwerus ym Mhrydain, a gorfodi cael gwared ar y tomenni glo a oedd yn dal i lechu uwch ben eu cartrefi.

Yn eu geiriau eu hunain, mae goroeswyr a pherthnasau’r rhai sydd ar flaen y gad yn yr ymgyrch i gael gwared ar domenni, rhai ohonynt yn siarad yn agored am y tro cyntaf erioed, yn cofio sut, yn ystod eu hawr dywyllaf, y bu pobl Aberfan yn brwydro yn erbyn y Bwrdd Glo Cenedlaethol a llywodraeth y cyfnod.

Mae’n stori am anghyfiawnder cymdeithasol, brad sefydliadol, a thrawma sy’n parhau’n fyw yn y pentref heddiw, medd y cynhyrchwyr.

Mae Aberfan: The Village That Fought Back wedi ei gynhyrchu gan Gynyrchiadau Ffeithiol Arbenigol BBC Studios.

Cafodd ei darlledu nos Lun 19 Hydref ar BBC Two, BBC One Wales ac mae i'w gweld ar BBC iPlayer.

Tywysog Cymru yw'r cyntaf o'r teulu brenhinol i'w weld yn cyrraedd Aberfan.

Cyngor Merthyr Tudful

Mae Llyfr Cofio ar-lein ar gael ar wefan Cyngor Merthyr Tudful - er cof am bawb a gollodd eu bywydau ar 21 Hydref 1966.

Mae'r cyngor yn gwahodd pobl i adael neges, atgof neu fyfyrdod personol "er cof am y rhai a gollwyd, achubodd fywydau neu'r rhai y newidiwyd eu bywydau am byth".

Ffynhonnell y llun, Cyngor Merthyr Tudful

Ar Dros Frecwast bu Sioned Williams, Dirprwy Brif Weinidog Cymru, yn trafod ei chysylltiad personol â'r drychineb.

"Mae'n ddiwrnod pwysig o gofio i'r genedl gyfan, ond mae gen i reswm person mewn gwirionedd o ran meddwl am arwyddocâd y diwrnod," esboniodd.

"Roedd fy modryb, bodo Hettie, yn athrawes ifanc 23 oed yn Ysgol Pantglas. Roedd hi'n ffodus bod y dosbarth lle roedd hi gyda'i phlant bach, 'nath y wal ddal yn ddigon hir fel bod hi wedi gallu arwain nhw allan.

"Doedd dim modd mynd allan o'r drws ond roedd 'na ddigon o le i fynd mas o'r dosbarth cyn i bethau ddymchwel.

"Fe arweiniodd hi ei phlant mas a gweud wrthyn nhw gyd i fynd adref... yna fe arhosodd Hettie i helpu gydag adnabod cyrff ei chyd-aelodau staff... roedd hi'n un o bedwar athro wnaeth oroesi, wnaeth pump golli eu bywydau."

Ychwanegodd fod ei modryb yn barod iawn i drafod y digwyddiad, er mor boenus oedd hynny.

"O'dd hi'n mynd bob blwyddyn i Aberfan ac yn gosod blodau yn yr ardd goffa... o'dd hi'n dweud bod hynny'n helpu hi gofio am y plant.

"Roedd hi wastad yn dweud ei bod hi'n ysgol mor hapus. O'dd ganddi atgofion hapus iawn o'r ysgol - y gymuned, y teuluoedd a'r plant.

"Roedd hi'n dweud hefyd ei bod hi angen siarad am yr hyn ddigwyddodd gan fod hynny, mewn ffordd, yn arbed teuluoedd y plant a'r plant eu hunain rhag gorfod siarad.

"...o'dd e'n anodd iddi, ac roedd hi'n cofio bob dydd am y drychineb."

Ffynhonnell y llun, Llun cyfrannydd

"Roedd hi mor ifanc, a beth sydd wastad yn taro fi yw bod un arall o'r athrawon, Michael Davies, ond yn 21 oed - newydd ddod mas o'r coleg. Gafodd hi lifft ganddo fe o Rymni lle'r oedd y ddau yn byw y bore hwnnw," ychwanegodd Ms Williams.

"Ond ar ôl i hi fedru cadw trefn a gwneud yn siŵr bod y plant yn ddiogel, un o'r bobl yr oedd rhaid i hi adnabod oedd Michael.

"Dwi methu dirnad, mewn ffordd, pa mor ifanc oedden nhw, ac wedyn gorfod mynd nôl yn syth i'r gwaith. Fe ailagorwyd yr ysgol wedyn mewn canolfan ac yna mewn adeilad newydd.

"O'dd hi mor benderfynol i wneud pethau mor normal â phosib i'r plant yna, ac yn dweud pa mor bwysig oedd e i'r plant allu siarad gyda'r athrawon wnaeth oroesi oedd yn cofio'r hen ysgol a'r plant fuodd farw.

"Roedd hi'n gofalu am ei phlant, nid yn unig y diwrnod hwnnw, ond am y misoedd a'r blynyddoedd i ddod. Roedd hi'n deall pwysigrwydd ei rôl hi."

Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru Fyw yn Aberfan

Mae’r Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth ac Ysgrifennydd Cymru, Stephen Kinnock ymhlith y rheiny sydd newydd gerdded i fyny at yr ardd goffa yn Aberfan, cyn i’r teulu brenhinol gyrraedd.

Yno hefyd yr Aelod Seneddol lleol, Gerald Jones.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Roedd y domen lo a gwympodd ar Ysgol Pantglas wedi'i lleoli ar ben nant a gyfrannodd at y llithriad.

Roedd y nant i’w gweld ar fapiau OS a oedd ar gael cyn i’r domen gael ei chreu.

Bu hyn yn help i’r tribiwnlys ddod i’r casgliad y gellid fod wedi osgoi'r drychineb - ac yn enghraifft, medd arbenigwyr, o anwybyddu mapio amgylcheddol yn arwain at effaith drychinebus.

I goffáu'r digwyddiad, comisiynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru y bardd Grug Muse i ysgrifennu ymateb i fapiau Aberfan.

‘Triptych Mapiau Aberfan’ yw enw cerdd Grug.

Darn o gelf yw triptych wedi’i rannu’n dri, ac mae’r tair rhan yn cydweithio i adrodd un stori neu gwmpasu un thema.

Yr hyn a drawodd Grug gyntaf wrth iddi weld y mapiau, dolen allanol oedd eu maint enfawr, a’r ffaith bod na dair taflen wahanol yn rhannu’r mapiau’n dair stori.

Ffynhonnell y llun, PA Media

Mae'r teulu brenhinol wedi ymweld yn gyson ag Aberfan.

Ni ddaeth y Frenhines - y ddiweddar Elizabeth II - i Aberfan yn 1966 tan wyth diwrnod wedi'r digwyddiad.

Dywedodd ei chyn-ysgrifennydd, y diweddar Arglwydd Charteris, ei fod yn teimlo ei fod wedi rhoi cyngor gwael iddi ac roedd yn benderfyniad yr oedd ganddi gywilydd ohono gydol ei theyrnasiad.

Fe ymwelodd hi bedair gwaith ag Aberfan tra'n frenhines - yn 2012 fe ddaeth hi i agor Ysgol Gynradd Gymunedol Ynysowen.

Fe wnaeth y Tywysog Philip, yr Arglwydd Snowdon a Phrif Weinidog y DU ar y pryd, Harold Wilson, ymweld ag Aberfan ddydd Sadwrn 22 Hydref 1966 - drannoeth y drychineb.

Ffynhonnell y llun, Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru

Yn 1966 bu'r Parchedig D Ben Rees yn helpu i groesawu teuluoedd oedd wedi colli eu plant i Gapel Bethania.

Doeddwn i ddim yn gwybod beth oedden ni'n ei wneud," meddai'r Parchedig Ben Rees, wrth gofio cyrraedd Aberfan a chael rhaw gan löwr i helpu i chwilio drwy'r rwbel gwlyb.

"O fewn ryw awr ges i fy ngalw i fynd i Gapel Bethania i groesawu teuluoedd a chyfeillion y rhai oedd wedi colli bywydau rhieni - yno hefyd yr athrawon.

"Roedd Bethania fel tŷ galar go iawn.

"Yno weles i sefyllfa na weles i erioed o'r blaen, a dwi'm yn meddwl welai e byth eto, gweld yr holl deuluoedd yn dod a wedyn yn dweud, 'Dyma mhlentyn i a dyma'm mhlentyn i'."

Disgrifiodd y profiad fel "bedydd tân mewn gwirionedd, bedydd sydd wedi aros gyda fi ar hyd fy oes".

Dywed y Parchedig Ben Rees fod y profiad wedi newid ei agwedd at bobl sy'n wynebu sefyllfaoedd enbyd.

"Mae'n gwneud i fi deimlo bod yna nerth i gael a bod yna obaith i gael, a bod yna bobl yn gwneud eu gorau glas i'ch helpu chi," meddai.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Ffynhonnell y llun, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi ail-greu Llyfr Cofio Aberfan i nodi 60 mlynedd ers y drychineb, gan sicrhau bod holl enwau’r plant a’r staff a fu farw yn cael eu cofnodi ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Yn ôl Dilwyn Williams, Rheolwr Cadwraeth y Llyfrgell Genedlaethol, roedd angen gofal mawr wrth baratoi’r gyfrol, gan fod y gwaith yn cynnwys crefftau arbenigol fel caligraffeg a rhwymo llyfrau.

Ffynhonnell y llun, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cafodd fersiwn gynharach o’r llyfr ei chreu yn y 1990au, ond darganfuwyd yn ddiweddarach fod rhai enwau wedi’u camsillafu a bod enwau eraill ar goll. O ganlyniad, roedd yn hanfodol gwirio’r holl fanylion wrth greu’r fersiwn newydd.

“Oedd hi’n 60 mlynedd 'leni, felly oedd rhaid neud yn siŵr tro hyn bo’ pob enw a phob dyddiad a phopeth yn gywir.”

Wrth drafod arwyddocâd y gwaith i deuluoedd y rhai a fu farw ac i gymuned Aberfan, dywedodd Dilwyn fod y gyfrol yn llawer mwy na chasgliad o enwau ar dudalennau.

“Ma’ hwn yn llawer mwy na llyfr, dydi?”

Ychwanegodd fod gweithio ar y gyfrol wedi bod yn brofiad personol iddo yntau, gan iddo gael ei eni ym mis Ebrill 1966 sef blwyddyn y drychineb.