Gweinidog wedi dweud wrth ymgyrchydd na fyddai Plaid yn cefnu ar ymchwiliad Covid

Rhoddodd AS Plaid Cymru sicrwydd preifat i ymgyrchydd nad oedd y blaid wedi tynnu'n ôl o'i hymrwymiad i gynnal ymchwiliad i Covid, cyn etholiad y Senedd fis Mai diwethaf.

Roedd y blaid wedi cefnogi ymchwiliad cyhoeddus ar gyfer Cymru yn unig ers etholiad y Senedd yn 2021, ond ym mis Mawrth diwethaf newidiodd ei safbwynt i gefnogi adolygiad.

Cyhoeddodd gweinidogion y cynlluniau yn ffurfiol ddydd Mawrth.

Dywedodd Sam Smith-Higgins, cyd-arweinydd y grŵp 'Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru', fod y neges a gafodd gan Heledd Fychan – sydd bellach yn weinidog – wedi ei harwain i amddiffyn y blaid yn gyhoeddus ar y pryd.

Dywedodd y prif weinidog wrth y podlediad BBC Walescast fod y blaid wedi gwneud yr hyn yr oedd wedi addo ei wneud yn ei maniffesto etholiadol ym mis Mai.

Dywedodd Smith-Higgins fod ei grŵp wedi cael eu twyllo dro ar ôl tro, a bod ganddi deimlad ei bod yn "gyfrifol yn bersonol" am gamarwain teuluoedd a gollodd anwyliaid oherwydd Covid, yn dilyn y sicrwydd a roddwyd.

Bydd yr adolygiad, a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru ddydd Mawrth, yn cyflwyno adroddiad erbyn mis Mawrth 2029.

Yn wahanol i Ymchwiliad Covid y DU, ni fydd ganddo bwerau cyfreithiol i orfodi tystion i siarad – roedd y gweinidog iechyd, Mabon ap Gwynfor, wedi dweud fis Mawrth diwethaf y byddai'r broses yn gallu gorfodi tystion i siarad.

Roedd llywodraeth Lafur flaenorol Cymru hefyd wedi gwrthod cynnal ymchwiliad penodol i Gymru.

Mae'r grŵp teuluoedd, sydd wedi bod yn galw am ymchwiliad cyhoeddus yng Nghymru ers peth amser ac sydd wedi cyfrannu at broses y DU, wedi gwrthod ymgysylltu â'r adolygiad.

Dywedodd Heledd Fychan wrth BBC Cymru ym mis Mawrth na fyddai'r blaid yn cynnig "ymchwiliad llawn".

Y diwrnod wedyn, dywedodd Heledd Fychan wrth Sam Smith-Higgins, drwy neges breifat ar y cyfryngau cymdeithasol: "Mae'n ddrwg gen i eich bod wedi gorfod treulio'r diwrnod yn egluro pethau – wnes i ddim egluro'n dda iawn pa fath o ymchwiliad roeddem yn mynd i'w sefydlu.

"Roeddwn i'n ceisio egluro na fyddai'n rhywbeth a fyddai'n para blynyddoedd ac yn un heb derfyn amser.

"Rwy'n gwybod bod Mabon a chi wedi gweithio'n agos ar yr hyn sydd ei angen, ac nid oes unrhyw fwriad i dynnu'n ôl o'r ymrwymiad hwnnw."

Ar X, ar yr un diwrnod, gofynnodd Smith-Higgins a oedd Plaid Cymru yn mynd i "fradychu" y grŵp; dywedodd Mabon ap Gwynfor o Blaid Cymru na fyddai'n gwneud hynny.

Ar y pryd, roedd y grŵp yn pwyso am ymchwiliad a oedd â phwerau ymchwiliad cyhoeddus – pwerau na fydd gan yr adolygiad hwn.

Dywedodd ap Gwynfor, sydd bellach yn weinidog iechyd, ar X ar y pryd: "Mae'r ddealltwriaeth gyffredin o 'ymchwiliad cyhoeddus' yn arwain pobl i feddwl am broses sy'n para degawdau ac yn costio cannoedd o filiynau o bunnoedd.

"Rydym yn cynnig ymchwiliad sy'n canolbwyntio ar bwnc penodol, gyda chylch gorchwyl clir a chryno."

Ar y pryd, dywedodd y grŵp nad oeddent yn gweld "unrhyw reswm" i gredu y byddai Plaid Cymru yn "tynnu'n ôl" o'i hymrwymiad i gynnal ymchwiliad.

Yn dilyn y cyhoeddiad am adolygiad ddydd Mawrth, dywedodd Sam Smith-Higgins wrth BBC Cymru: "Maen nhw wedi dweud celwydd wrthym yn gyson, nid yn unig ar ôl yr etholiad, ond cyn yr etholiad hefyd."

"Yn y bôn, rhoddais yr holl sicrwydd hynny i'n teuluoedd. Rwy'n teimlo'n bersonol gyfrifol am eu camarwain hefyd, ac mae hynny'n faich trwm i un person ei gario – rwy'n ddig."

Gofynnwyd i Lywodraeth Cymru am ymateb i'r negeseuon testun a sylwadau Sam Smith-Higgins, ond gwrthodasant wneud hynny.

Dywedodd cyd-arweinydd y grŵp, Catherine Griffiths, wrth y BBC hefyd fod Heledd Fychan wedi rhoi sicrwydd iddynt yn breifat "mai mater o eiriau yn unig oedd hi. Ei bod hi wedi defnyddio'r gair anghywir. Felly, yn gynharach eleni, roeddent yn dal i addo ymchwiliad."

Mewn sgwrs ar raglen BBC Walescast, cyfaddefodd Rhun ap Iorwerth ei fod wedi newid ei safbwynt ar y mater.

"Yn sicr, ni fu unrhyw ymgais i gamarwain pobl," meddai.

"Dywedasom yn bendant iawn yn y maniffesto beth roeddem yn bwriadu ei wneud.

"Adolygiad ydyw. Buom yn trafod hyn. O ran Heledd Fychan – roeddwn i'n darllen eto yr wythnos hon beth oedd hi'n ei ddweud, sef nad oedd yn ymwneud â phwerau statudol, ond yn hytrach ei fod yn adolygiad."

Dywedodd ei fod yn cydnabod na fydd y grŵp "yn cael y math o broses yr oeddent yn chwilio amdani.

"Mae teuluoedd eraill sydd wedi colli anwyliaid yn cael y math o broses yr oeddent yn chwilio amdani."

Pan ofynnwyd iddo pam y dewiswyd adolygiad yn hytrach nag ymchwiliad, ychwanegodd Rhun ap Iorwerth: "Mae llawer o dystiolaeth wedi'i chasglu gan ymchwiliad Covid y DU.

"Credaf ei fod wedi gwneud gwaith eithaf da wrth gasglu'r dystiolaeth honno.

"Yr hyn sydd heb ddigwydd yw archwilio'r dystiolaeth honno... o safbwynt Cymreig."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.