જ્વાલા ગુટ્ટાએ બ્રેસ્ટ મિલ્ક દાન કર્યું, બાળકો માટે દૂધ કોણ આપી શકે, શું છે નિયમો?

"માતાનું દૂધ જીવન બચાવે છે. માતાનું દૂધ પ્રિમેચ્યોર અને બીમાર બાળકો માટે ડોનર મિલ્ક જીવનરક્ષક બની શકે છે. જો તમે ડોનેટ કરી શકો છો, તો તમે જરૂરિયાતમંદ પરિવાર માટે હીરો બની શકો છો. વધુ જાણો અને મિલ્ક બૅન્કોને ટેકો આપવામાં મદદ કરો."

ભારતનાં પ્રખ્યાત બૅડમિન્ટન ખેલાડી જ્વાલા ગુટ્ટા બીજી વખત માતા બન્યાં છે, તેમણે તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પર બ્રેસ્ટ મિલ્ક ડોનેટ કરવા અંગે લખ્યું છે.

અહેવાલો અનુસાર, જ્વાલા ગુટ્ટાએ બૅન્કને લગભગ ત્રીસ લિટર બ્રેસ્ટ મિલ્કનું દાન કર્યું છે.

તેમણે મિલ્ક ડોનેટ કરવાના ફોટો પણ શૅર કર્યા છે અને અન્ય મહિલાઓને પણ આવું કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યાં છે.

ડોનેટ કરાયેલ માતાનું દૂધ એવાં નવજાત શિશુ માટે જરૂરી છે જે અકાળે જન્મે છે અથવા જન્મ સમયે ઓછું વજન ધરાવે છે. તે એવાં નવજાત શિશુઓ માટે પણ જરૂરી છે જેમણે જન્મ સમયે પોતાની માતા ગુમાવી દીધી છે.

દાન કરાયેલ માતાના દૂધને મિલ્ક બૅન્કમાં ચોક્કસ તાપમાને સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે જેથી જરૂર પડ્યે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.

સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ આવી ડોનેટ બૅન્કોમાં વધારાનું બ્રેસ્ટ મિલ્ક દાન કરી શકે છે. વધુમાં સ્થાપિત નિયમોનું પાલન કરીને, તેને સંગ્રહ માટે બ્રેસ્ટ મિલ્ક બૅન્કમાં મોકલી શકાય છે.

ડોનેટ કરાયેલું બ્રેસ્ટ મિલ્ક કેવી રીતે ઉપયોગમાં આવે છે?

બ્રેસ્ટ મિલ્ક ફક્ત સ્વેચ્છાએ અને ફક્ત તે સ્ત્રીઓ દ્વારા જ દાન કરી શકાય છે જે તેમના સ્વસ્થ બાળકની જરૂરિયાત કરતાં વધુ દૂધ ઉત્પન્ન કરે છે.

માતાઓ તેમનાં બાળકોની જરૂરિયાતો માટે વધારાનું બ્રેસ્ટ મિલ્ક બૅન્કમાં સંગ્રહિત કરી શકે છે અને જરૂર પડ્યે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

દિલ્હીની લેડી હાર્ડિંજ મેડિકલ કૉલેજના નિયોનેટોલૉજી વિભાગનાં વડાં ડૉ. પ્રોફેસર સુષમા નાંગિયા કહે છે, "માતાનું દૂધ બાળકો માટે પોષણનો શ્રેષ્ઠ સ્રોત છે. જો કોઈ કારણસર માતાનું દૂધ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો બાળકોને ડોનેટ કરાયેલું માતાનું દૂધ આપવામાં આવે છે."

ભારતમાં બ્રેસ્ટ મિલ્ક ડોનેટ અંગે રાષ્ટ્રીય સ્તરનો કોઈ ડેટા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ કેટલીક મિલ્ક બૅન્કોમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનમાંથી કેટલીક માહિતી મળે છે.

ઇન્ટરનૅશનલ બ્રેસ્ટફીડિંગ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક લેખ મુજબ, ભારતમાં કોવિડ રોગચાળા દરમિયાન દાન કરાયેલા બ્રેસ્ટ મિલ્કના સંગ્રહમાં ઘટાડો થયો હતો જ્યારે પેશ્ચરાઇઝ્ડ ડોનર હ્યુમન મિલ્ક (પીએચડીએમ)ની માગ વધી હતી.

આ લેખ મુજબ , 80 બેડવાળા એનઆઇસીયુ (નિયોનેટલ ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ)ને દર મહિને સરેરાશ પંદર લિટર પીએચડીએમ (દૂધ)ની જરૂર પડે છે.

અન્ય એક અહેવાલ મુજબ , જુલાઈ 2025માં 639 સ્તનપાન કરાવતી માતાઓએ ત્રિચીમાં મહાત્મા ગાંધી મેમોરિયલ હૉસ્પિટલ (HGMGH)માં કુલ 192 લિટર મિલ્ક ડોનેટ કર્યું હતું, જેનાથી એનઆઇસીયુમાં દાખલ 634 નવજાત શિશુઓને ફાયદો થયો હતો.

ડોનેશન માટે જાગૃતિની જરૂર

ભારતમાં પ્રથમ હ્યુમન મિલ્ક બૅન્કની સ્થાપના 1989માં મુંબઈની લોકમાન્ય તિલક હૉસ્પિટલમાં થઈ હતી.

વર્ષ 2019 સુધી ભારતમાં ફક્ત 22 માનવદૂધ બૅન્કો કાર્યરત્ હતી, જ્યારે વર્ષ 2021 સુધીમાં આ આંકડો 90ની આસપાસ હતો.

એવો અંદાજ છે કે હાલમાં ભારતના વિવિધ ભાગોમાં લગભગ સો મિલ્ક બૅન્કો છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે આ મિલ્ક બૅન્કોને પૂરતું બ્રેસ્ટ મિલ્ક એકત્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

દિલ્હીમાં ફક્ત બે સરકારી મિલ્ક બૅન્કો છે: એક લેડી હાર્ડિંગ હૉસ્પિટલમાં અને એક એઇમ્સમાં. આ સિવાય સફદરજંગ હૉસ્પિટલમાં લેક્ટેશન મૅનેજમૅન્ટ યુનિટ પણ છે.

દિલ્હીમાં બિન-સરકારી અમારા મિલ્ક બૅન્કોના વડા ડૉ. રઘુરામ મલાયાના જણાવ્યા અનુસાર, "દર મહિને લગભગ ચાલીસ લિટર દૂધ તેમની મિલ્ક બૅન્કોમાં દાન કરવામાં આવે છે, જે માગ કરતાં ઘણું ઓછું છે."

ડૉ. રઘુરામ કહે છે, "અમે એક બિન-સરકારી સંસ્થા છીએ અને જરૂર મુજબ દિલ્હી એનસીઆરની લગભગ 100 હૉસ્પિટલોમાં બ્રેસ્ટ મિલ્ક પૂરું પાડીએ છીએ. આ ફક્ત પ્રિસ્ક્રિપ્શનના આધારે આપવામાં આવે છે. એનઆઇસીયુમાં દાખલ બાળકો માટે માતાના દૂધની ખૂબ માગ છે અને અમે ફક્ત મર્યાદિત બ્રેસ્ટ મિલ્કનું જ પ્રોસેસિંગ કરી શકીએ છીએ."

અમરા મિલ્ક બૅન્કો પણ કિટ્સ દ્વારા ઘરેથી માતાનું દૂધ એકત્રિત કરે છે.

ડૉ. મલય કહે છે, "સ્તન દૂધ દાન વિશે જાગૃતિ હોવી જોઈએ, કારણ કે તે ઘણાં બાળકોનાં જીવન બચાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થાય છે."

દરમિયાન ડૉ. સુષમા નાંગિયા કહે છે, "મિલ્ક બૅન્કોને પૂરતું મિલ્ક મળતું નથી. આપણે મિલ્ક દાન વિશે જાગૃતિ લાવવાની જરૂર છે, પરંતુ આપણે એ પણ સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર છે કે તે સ્વૈચ્છિક હોય અને ફક્ત એવી માતાઓ દ્વારા દાન કરવામાં આવે જે તેમનાં બાળકોની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે અને જે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ હોય."

નબળાં બાળકો માટે જીવનરક્ષક

ભારતમાં બ્રેસ્ટ મિલ્ક દાન અંગેના નિયમો સ્પષ્ટ છે. વધુમાં વર્તમાન નિયમો બ્રેસ્ટ મિલ્કના વેચાણ અને ખરીદી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

એક અંદાજ પ્રમાણે એનઆઇસીયુમાં દાખલ થયેલાં બાળકોની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે દાન કરાયેલું બ્રેસ્ટ મિલ્ક પૂરતું નથી.

ડૉ. સુષમા કહે છે, "નિયોનેટલ કેર યુનિટ (એનઆઇસીયુ)માં દાખલ થયેલાં બાળકોને માતાનું દૂધ આપવામાં આવે છે જે માતાનું દૂધ મેળવી શકતાં નથી, જેનું વજન ઓછું હોય છે. આ જરૂરિયાત હ્યુમન મિલ્ક બૅન્ક દ્વારા પૂરી કરવામાં આવે છે."

જો બાળકનો જન્મ ગર્ભાવસ્થાનાં 37 અઠવાડિયાં પહેલાં થાય તો તેને પ્રીમેચ્યોર બાળક માનવામાં આવે છે. ભારતમાં જન્મેલાં બધાં બાળકોમાંથી એક ટકા કરતાં ઓછાં બાળકોને એનઆઇસીયુમાં દાખલ કરવાની જરૂર પડે છે.

આ એવાં બાળકો છે જેમને ડોનેટ કરાયેલા માતાના દૂધની જરૂર છે.

ડૉ. સુષમા નાંગિયા કહે છે, "એનઆઇસીયુમાં દાખલ બાળકો માટે સ્તનપાન જીવનરક્ષક છે. ડોનર મિલ્કનો ઉપયોગ ખાસ કરીને એવાં બાળકો માટે થાય છે જે પ્રીમેચ્યોર અથવા જટિલ મેડિકલ પરિસ્થિતિઓ ધરાવતાં હોય."

ડૉ. નાંગિયા કહે છે, "કોઈ પણ બાળક માટે તેની માતાનું દૂધ તે શ્રેષ્ઠ અને સૌથી યોગ્ય છે. આ ઑર્ગેનિક દૂધ એક ઢાલ તરીકે કામ કરે છે જે નવજાત શિશુઓને ઘણા રોગોથી રક્ષણ આપે છે. જ્યારે કોઈ કારણસર માતાનું દૂધ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યારે ડોનર મિલ્કનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જે માતાના દૂધને પૂરક બનાવે છે, તે રિપ્લેસમેન્ટ નથી, પરંતુ બ્રિજ અથવા ગેપ સપોર્ટ છે."

તે જરૂરિયાતમંદ બાળકોને મિલ્ક બૅન્કો દ્વારા વિતરણ કરવામાં આવે છે, જ્યાં દૂધનું પેશ્ચરાઇઝેશન કરવામાં આવે છે અને તેનું ટેસ્ટિંગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા અત્યંત કાળજી અને સ્વચ્છતા સાથે હાથ ધરવામાં આવે છે.

કોણ બ્રેસ્ટ મિલ્ક આપી શકે છે?

ડૉક્ટરો કહે છે કે જે મહિલાઓ પોતાના બાળકની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે છે અને વધારે દૂધ પેદા કરી રહી છે તેઓ જ માતાનું દૂધ દાન કરી શકે છે.

દાન પહેલાં સ્ત્રી દાતાની તબીબી તપાસ ફરજિયાત છે, જેમાં હેપેટાઇટિસ બી, સી, એચઆઇવી અને સિફિલિસની જેવા સંક્રમણની ચકાસણી માટે બ્લડટેસ્ટ પણ કરવામાં આવે છે.

જે મહિલાઓ તમાકુનો ઉપયોગ કરે છે અથવા વધુ પડતો દારૂ પીએ છે તેઓ દાન કરી શકતી નથી.

ડૉ. સુષમા નાંગિયા કહે છે, "માત્ર એવી મહિલાઓ જ બ્રેસ્ટ મિલ્ક દાન કરી શકે છે જે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ હોય અને કોઈ પણ ચેપ, તબીબી સ્થિતિ અથવા વ્યસનોથી મુક્ત હોય. વધુમાં દૂધ સ્થાપિત નિયમો અનુસાર ડોનેટ કરવું જોઈએ."

દૂધ દાન કરવા માગતી મહિલાઓ મિલ્ક બૅન્કોમાં જઈ શકે છે, તેમના દૂધનું પરીક્ષણ કરાવી શકે છે અને તેનું દાન કરી શકે છે. આ સિવાય મિલ્ક ડોનેશન માટે કીટ પણ ઉપલબ્ધ છે.

બ્રેસ્ટ મિલ્કને કેવી રીતે સાચવવામાં આવે છે?

સ્તન દૂધને સ્ટેરલાઇઝ્ડ પંપનો ઉપયોગ કરીને કાઢવામાં આવે છે અને માઇનસ 20°C તાપમાને બેચમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.

આ પછી એકત્રિત કરેલા બ્રેસ્ટ મિલ્કને એમાં રહેલા બૅક્ટેરિયા અને જીવાણુઓને દૂર કરવા માટે પેશ્ચરાઇઝ કરવામાં આવે છે.

આ પેશ્ચરાઇઝ્ડ દૂધને યોગ્ય તાપમાને સંગ્રહિત કરવામાં આવે તો તે લગભગ ત્રણ મહિના સુધી સંગ્રહિત રહે છે. ડોનેટમાં આપ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

ડૉ. સુષમા નાંગિયા કહે છે, "માતાનું દૂધ યોગ્ય રીતે બહાર કાઢવામાં આવે અને સુરક્ષિત તાપમાને સંગ્રહિત થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ ફક્ત અદ્યતન મિલ્ક બૅન્કોમાં જ શક્ય છે."

હ્યુમન મિલ્ક બૅન્કોની સંખ્યા મર્યાદિત છે. ઉદાહરણ તરીકે, દિલ્હી જેવા મોટા શહેરમાં ફક્ત બે જ મિલ્ક બૅન્કો છે.

પરંતુ લગભગ દરેક એનઆઇસીયુમાં આ જરૂરી છે. ડૉ. સુષમા કહે છે કે બ્રેસ્ટ મિલ્ક બૅન્કિંગમાં એક હબ-ઍન્ડ-સ્પૉક મૉડેલ આ જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરવામાં અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.

ડૉ. નાંગિયા કહે છે, "નજીકની હૉસ્પિટલોમાંથી બ્રેસ્ટ મિલ્ક એકત્રિત કરવા તેને પેશ્ચરાઇઝ કરવા અને તેનું વિતરણ કરવા માટે એક મોટી મિલ્ક બૅન્કો અથવા કેન્દ્ર સ્થાપિત કરવું જોઈએ. એક મિલ્ક બૅન્કો દસ કિલોમીટર સુધીની ત્રિજ્યામાં એનઆઇસીયુની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે છે."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન