«معمار خدا» و الهام از طاق کسری؛ راز ساخت بلندترین کلیسای جهان چه بود؟

در ژوئن ۱۹۲۶، مردی سالخورده با لباس‌هایی ژولیده هنگام عبور از خیابان در مسیر رفتن به کلیسا، با یک تراموا برخورد کرد. چند روز بعد، او در بیمارستانی مخصوص فقرا جان باخت.

آن مرد آنتونی گائودی بود؛ کسی که بعدها به «معمار خدا» شهرت یافت.

گائودی ماموریتی عظیم را ناتمام گذاشت. او در میانه ساخت کلیسای «ساگرادا فامیلیا»، بنای نمادین و سر به فلک کشیده بارسلون در شمال شرق اسپانیا، درگذشت.

از دور، کلیسا همچون غولی عظیم و زنده بر فراز افق بارسلون سر برآورده است. هرچه به آن نزدیک‌تر می‌شوید، بیشتر به موجودی زنده شباهت پیدا می‌کند. نماهای شگفت‌انگیز و سرشار از جزئیات آن که صحنه‌هایی از کتاب مقدس را به تصویر می‌کشند، چنان به نظر می‌رسند که گویی از دل سنگ روییده‌اند.

از همان ابتدا قرار بود ساخت ساگرادا فامیلیا مدت‌ها پس از مرگ گائودی ادامه پیدا کند، اما این پروژه برای کسانی که راه او را دنبال کردند چالش‌هایی فوق‌العاده دشوار به همراه داشت.

طرح‌ها و ماکت‌های گائودی در جریان جنگ داخلی اسپانیا در سال ۱۹۳۶ نابود شد و تنها مقدار اندکی از مواد و اسناد لازم برای جانشینان او باقی ماند. زمانی تصور می‌شد برج‌های سر به فلک کشیده کلیسا برای پی‌های آن بیش از حد سنگین و بلند هستند و در برابر باد نیز آسیب‌پذیر خواهند بود.

با این حال، یک قرن پس از مرگ او، مناره مرکزی کلیسا، یعنی «برج عیسی مسیح»، با ارتفاع ۱۷۲/۵ متر تکمیل شده است. همین امر باعث شده ساگرادا فامیلیا عنوان بلندترین کلیسای جهان را به دست آورد.

الهام از گذشته‌های دور

کیس فان هنسبرگن، تاریخ‌نگار هنر و زندگی‌نامه‌نویس گائودی، می‌گوید این معمار جوان، بسیار جاه‌طلب و کاتولیک معتقد، دو هدف اصلی داشت.

او می‌گوید: «نخست می‌خواست کتاب مقدس را در قالب سنگ مجسم کند؛ همان چیزی که در ساگرادا فامیلیا می‌بینیم. اما هدف دیگرش اصلاح همه خطاهای سبک‌های معماری پیش از خود بود.»

برای رسیدن به این هدف، او باید به یکی از شگفتی‌های جهان باستان نگاه می‌کرد: طاق کسری در شهر باستانی تیسفون در عراق امروزی؛ نمونه‌ای چشمگیر و اولیه از سازه‌ای بسیار پایدار که به آن طاق زنجیری گفته می‌شود.

گائودی متقاعد شده بود که طاق زنجیری به او امکان می‌دهد آنچه را که از نظرش عنصری آزاردهنده در کلیساهای جامع هم‌دوره‌اش بود، اصلاح کند.

کلیساهای بزرگ نئوگوتیک برای تحمل وزن طاق‌های قوس‌دار خود به پشت‌بندهای معلق متکی بودند؛ بازوهای سنگی‌ که از بخش‌های بالایی دیوارها بیرون می‌آمدند و تا سطوح پایین‌تر امتداد می‌یافتند. گائودی این سازه‌ها را «عصای» ساختمانی می‌دانست که توان ایستادن بر پای خود را ندارد.

گائودی به جای این روش، طراحی ۱۸ برج کلیسا را بر پایه طاق زنجیری بنا کرد. با الهام از این شیوه، برج‌ها می‌توانستند خود به‌تنهایی بار و وزن خود را تحمل کنند.

فان هنسبرگن می‌گوید: «او بی‌تردید شیفته ریاضیات بود، اما این شیفتگی را همواره در ارتباط با آفرینش الهی می‌دید.» گائودی معتقد بود نیروی گرانش و طاق زنجیری ابداعاتی الهی هستند. «از نگاه او، این می‌توانست به درون‌مایه‌ای محوری و بسیار زیبا در اثرش تبدیل شود؛ اشاره‌ای ظریف به خداوند به‌عنوان معمار بزرگ جهان.»

با گسترش دانش او درباره سازه‌ها و نیروهای فیزیکی، اعتماد به نفس بیشتری پیدا کرد تا طاق‌ها و عناصر معماری را که از نظر سازه‌ای ضروری نبودند از طرح کلیسا حذف کند.

لیام داف، مهندس سازه و سرپرست یکی از تیم‌های فعال در پروژه ساگرادا فامیلیا در شرکت مهندسی جهانی آروپ، می‌گوید: «او سه بار طرح این معبد را بازطراحی کرد.»

گائودی در فضای اصلی کلیسا، یعنی شبستان، از ستون‌های شاخه‌شاخه‌ استفاده کرد. این ستون‌ها با الهام از طبیعت به‌گونه‌ای ساخته شده بودند که شبیه درخت به نظر برسند و شاخه‌هایشان رو به بالا کشیده شود تا وزن سقف و برج‌های بالای آن را تحمل کنند.

وقتی در شبستان کلیسا می‌ایستید و نور نارنجی و سرخ از پنجره‌های شیشه‌رنگی غربی به درون می‌تابد، این ستون‌های درخت‌مانند حسی از بی‌وزنی را القا می‌کنند.

برج‌های سنگین

با وجود طراحی ساده و بهینه برج‌ها، هنگام ساخت یکی از بلندترین آن‌ها مشکلی بزرگ پدید آمد: وزن آن بیش از حد زیاد بود.

برج مریم مقدس ۱۳۸ متر ارتفاع دارد و پس از برج مرکزی عیسی مسیح با ارتفاع ۱۷۲/۵ متر، دومین برج بلند مجموعه است.

هنگامی که ساخت برج مریم مقدس در جریان بود، مشخص شد اگر از روش‌های سنتی سنگ‌چینی یا بتن مسلح با روکش سنگی استفاده شود، ستون‌های زیر برج توان تحمل وزن آن را نخواهند داشت.

یکی از راه‌حل‌های پیشنهادی، استفاده از یک اسکلت فولادی در داخل برج بود که با صفحات نازک‌تر بتنی پوشانده می‌شد تا بار وارد بر سازه کاهش یابد. برای اجرای این طرح، مسئولان ساگرادا فامیلیا در سال ۲۰۱۴ از گروهی از مهندسان سازه شرکت بریتانیایی آروپ دعوت به همکاری کردند.

استیو مک‌کچنی، مهندس سازه آروپ که از مراحل اولیه در این پروژه حضور داشت، می‌گوید: «ساگرادا فامیلیا یک بنای افسانه‌ای است. مشارکت در چنین پروژه‌ای چیزی است که آدم در رویاهایش تصور می‌کند و ناگهان این فرصت نصیب ما شد.»

مهندسان آروپ برای حل مشکل وزن برج ایده‌ای جسورانه مطرح کردند.

آن‌ها پیشنهاد دادند اسکلت فولادی و بتن مسلح به طور کامل کنار گذاشته شود. در عوض، استفاده از لایه‌ای نازک‌تر از سنگ را پیشنهاد کردند که با کابل‌های فولادی تعبیه‌شده در داخل آن تحت کشش و فشار قرار می‌گرفت. این شیوه فاصله زیادی با طرح اولیه داشت.

مک‌کچنی می‌گوید: «این تغییر بسیار بزرگی بود. حتی مدتی تصور می‌کردیم دیگر به خدمات ما نیازی نخواهد بود و پروژه تقریبا در سکوت فرو رفت.»

اما مک‌کچنی می‌گوید خوشبختانه این وضعیت تغییر کرد.

مبنای نظری استفاده از صفحات سنگی پیش‌تنیده این است که سنگ هنگام فشرده شدن بسیار مقاوم می‌شود، اما اگر برعکس عمل کنید و بخواهید آن را بکشید، تحت تنش به راحتی ترک می‌خورد و استحکام خود را از دست می‌دهد.

وقتی باد به برج برخورد می‌کند و آن را به عقب می‌راند، سمت رو به باد برج تحت کشش قرار می‌گیرد. این کشش می‌تواند باعث ایجاد ترک و آسیب در سازه سنگی شود.

شکل طاق زنجیری با استفاده از جرم خود برج، سنگ را در حالت فشرده نگه می‌دارد. اما استفاده از صفحاتی که درون آن‌ها کابل‌های فولادی تعبیه شده و از پیش تحت تنش قرار گرفته‌اند، میزان این فشار را بیشتر کرده و استحکام سازه را افزایش می‌دهد.

در نتیجه این طراحی، هنگام وزش باد تنش بسیار اندکی در سمت رو به باد برج ایجاد می‌شود.

کابل‌های فولادی تعبیه‌شده در بالا و میان پنجره‌ها نیز به پیش‌تنیده کردن بخش‌هایی کمک کردند که در غیر این صورت مستعد ترک‌خوردگی بودند. این موضوع اهمیت زیادی داشت، زیرا طرح‌های گائودی مملو از پنجره‌هایی بود که نور را به فضای کلیسا در پایین منتقل می‌کردند.

برج مریم مقدس و پنج برج مرکزی دیگر، از جمله برج عیسی مسیح، با استفاده از همین صفحات سنگی پیش‌تنیده ساخته شدند.

فان هنسبرگن معتقد است: «گائودی از امکاناتی که این فناوری‌های جدید فراهم کرده‌اند، واقعا هیجان‌زده می‌شد.»

گائودی در زمان حیات خود نیز روش‌های مختلفی را در برج سن برنابا در نمای میلاد مسیح آزمایش کرده بود.

او ساخت برج را از پایین با ماسه‌سنگ استخراج‌شده از کوه مونت‌جوییک در نزدیکی بارسلون آغاز کرد؛ سنگی که رنگ آن به شکل ظریفی از خاکستری تا بژ، سبز، اخرایی، طلایی، بنفش و قرمز تغییر می‌کند. اما در بخش‌های بالایی برج، به استفاده از سیمان پرتلند روی آورد.

داف می‌گوید: «آن زمان این ماده در بارسلون کاملا جدید بود.»

این آزمایش‌ها نتیجه دادند. فرناندو ویا، مدیر فناوری و نوآوری ساگرادا فامیلیا، می‌گوید: «کیفیت ساخت‌وسازهایی که در دوران گائودی انجام شده‌اند واقعا شگفت‌انگیز است.»

کلیسایی که هنوز کامل نشده است

در حالی که شخصیت‌های برجسته‌ای از جمله پاپ لئون چهاردهم برای گرامی‌داشت صدمین سالگرد مرگ گائودی گرد هم آمده‌اند، ساخت کلیسا هنوز فاصله زیادی تا پایان دارد. از جمله بخش‌هایی که همچنان تکمیل نشده، نمای اصلی کلیسا موسوم به «نمای جلال» است.

حتی پس از اتمام ساخت کلیسا نیز فناوری‌های مدرن در نگهداری بنا نقش مهمی خواهند داشت. ویا می‌گوید تغییرات باد، دما و حرکت تدریجی ساختمان در طول زمان می‌تواند باعث گسترش ترک‌ها در داخل و خارج کلیسا شود.

در گذشته، ساگرادا فامیلیا برای بررسی ترک‌ها و آسیب‌های ساختمان به کوهنوردان متکی بود و بررسی کامل همه بخش‌های کلیسا دو سال زمان می‌برد. اما امروز برای شناسایی ترک‌هایی که نیاز به رسیدگی دارند، از پهپادها و هوش مصنوعی استفاده می‌شود.

ویا می‌گوید: «وقتی آموزش هوش مصنوعی کامل شود، می‌توانیم کل کلیسا را تنها در یک ماه اسکن کنیم.»

ساگرادا فامیلیا صرفا یک یادمان سنگی بی‌حرکت نیست؛ این بنا تقریبا همچون موجودی زنده به عناصر طبیعی واکنش نشان می‌دهد. ویا می‌گوید این دگرگونی و پویایی مداوم، بیانگر رویکرد طبیعت‌محور گائودی در طراحی کلیساست.

او می‌گوید: «طبیعت، آموزگار او بود.»