نخستین داربی زنان استقلال و پرسپولیس؛ دیداری تاریخی با تماشاگران انگشت‌شمار

در هفته پنجم نوزدهمین دوره رقابت‌های لیگ برتر فوتبال زنان ایران یک اتفاق تاریخی در ورزش زنان روی داد و دو تیم استقلال و پرسپولیس برای اولین‌بار رودرروی هم قرار گرفتند. این مسابقه با وجود پیروزی ۲ بر یک پرسپولیسی‌ها، بار دیگر فراز و نشیب‌های ورزش زنان در جمهوری اسلامی ایران را برجسته کرد.

دو ماه پس از صد و هفتمین داربی یا شهرآورد دو تیم تهرانی استقلال و پرسپولیس در فوتبال مردان که با نتیجه یک بر یک پایان یافته بود، این بار نوبت به فوتبال زنان این دو تیم رسید تا چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵ ساعت ۱۵ در ورزشگاه شهر قدس برابر یکدیگر صف‌آرایی کنند.

به گزارش رسانه‌های ورزشی، قرار بود داربی لیگ برتر زنان بین استقلال و پرسپولیس روز اول آبان برگزار شود، اما با تصمیم شورای تأمین این مسابقه به ششم آبان موکول شد.

یک روز مانده به مسابقه تاریخی، در پنجم آبان‌، علی صالحی، دادستان تهران، با ارسال نامه‌های جداگانه به وزیر ورزش و جوانان و رئیس فدراسیون فوتبال نسبت به «انتشار تصاویر حضور تماشاگران خانم بدون حجاب اسلامی و عدم رعایت هنجارها و موازین شرعی» و همچنین «حضور آقایان در جمع تماشاگران مسابقات بانوان» هشدار داد و تهدید کرد که با «متخلفان برخورد لازم و قانونی» صورت خواهد گرفت. این هشدار حتی حضور مردان به‌عنوان عوامل اجرایی و رسانه‌ای در مسابقات زنان را نیز دربرمی‌گرفت.

در پی این هشدار، بلیت‌فروشی مسابقه متوقف شد و با وجود تردیدها درباره برگزاری آن، درهای ورزشگاه شهر قدس سرانجام به روی شمار انگشت‌شماری از زنان باز شد. با این حال، بسیاری از زنان علاقه‌مند به فوتبال از تماشای مسابقه در ورزشگاه محروم ماندند. در عین حال در میان تماشاگران زن، چهره‌هایی از جمله سخنگوی دولت و معاون رئیس‌جمهور در امور زنان دیده شدند.

این مسابقه از آن جهت اهمیت تاریخی داشت که برای نخستین بار پس از انقلاب ۱۳۵۷ تیم‌های فوتبال زنان استقلال و پرسپولیس در یک رقابت رسمی مقابل یکدیگر قرار می‌گرفتند. این در حالی است که تیم‌های مردان دو باشگاه از سال ۱۳۴۷ تاکنون، نزدیک به شش دهه است که در حساس‌ترین و پرتماشاگرترین مسابقه فوتبال ایران به مصاف هم می‌روند.

تیم‌های زنان استقلال و پرسپولیس برخلاف تیم‌های مردان سرنوشت متفاوتی داشته‌اند و فعالیت آنها برای دهه‌ها متوقف بود. از سال ۱۴۰۰، با مطرح شدن الزامات جدید کنفدراسیون فوتبال آسیا برای صدور مجوز حرفه‌ای، داشتن تیم زنان به یکی از معیارهای ارزیابی باشگاه‌ها تبدیل شد. این موضوع باشگاه‌هایی مانند استقلال و پرسپولیس را به سمت تشکیل دوباره تیم‌های زنان و رفع نواقص مربوط به مجوز حرفه‌ای سوق داد.

فوتبال زنان در جمهوری اسلامی ایران مسیر پر فراز و نشیبی را در سال‌های گذشته سپری کرده است و سایه فشارها و هشدارهای نهادهای قضایی و امنیتی و حتی مراجع تقلید و مقام‌های مذهبی همچنان روی ورزش زنان احساس می‌شود.

حضور زنان در ورزشگاه‌ها برای تماشای مسابقات فوتبال مردان همچنان با محدودیت‌های فراوانی روبه‌روست؛ آن هم بیش از ۲۰ سال پس از دستور محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت ایران، در چهارم اردیبهشت ۱۳۸۵ برای باز شدن درهای ورزشگاه‌ها به روی زنان؛ دستوری که با مخالفت شماری از مراجع تقلید و نمایندگان اصولگرای مجلس روبه‌رو شد و سرانجام، به گفته سخنگوی وقت دولت، با درخواست علی خامنه‌ای برای تجدیدنظر در این تصمیم، به اجرا درنیامد.

در این سال‌ها، زنان بسیاری برای ورود به ورزشگاه‌ها تلاش کرده‌اند، اما این تلاش‌ها گاه با برخوردهای قضایی و امنیتی همراه بوده است؛ از جمله ماجرای سحر خدایاری، معروف به «دختر آبی»، که در شهریور ۱۳۹۸ در پی پیگرد قضایی به دلیل تلاش برای ورود به ورزشگاه آزادی، خودسوزی کرد و جان باخت. با گذشت بیش از دو دهه، دولت مسعود پزشکیان نیز همچنان با چالش حضور زنان در ورزشگاه‌ها روبه‌روست.

فوتبال زنان از کجا شروع شد؟

بسیاری از روزنامه‌های ورزشی روز پنج‌شنبه عکس نخست خود را به مسابقه فوتبال زنان استقلال و پرسپولیس اختصاص دادند؛ بازتابی از اهمیت این دیدار که فراتر از نتیجه آن بود. این توجه رسانه‌ای یادآور تیتر روزنامه اطلاعات در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۰ است؛ زمانی که تیم زنان تاج (استقلال) در تهران به مصاف تیم دختران ایتالیا رفت. مسابقه‌ای که به‌عنوان نخستین دیدار بین‌المللی فوتبال زنان در ایران ثبت شد و از حرکت فوتبال زنان ایران به سوی عرصه بین‌المللی و چشم‌اندازی متفاوت برای آینده آن حکایت داشت.

از میانه دهه ۱۳۱۰، نشریاتی مانند روزنامه اطلاعات به‌طور مستمر بر اهمیت ورزش برای زنان و دختران تأکید می‌کردند و خانواده‌ها را به توجه بیشتر به فعالیت بدنی و سلامت جسمی آنان تشویق می‌کردند. در سال‌های پایانی این دهه، به‌ویژه حوالی سال ۱۳۱۸، گزارش‌های متعددی از حضور زنان در رشته‌هایی مانند تنیس، دوومیدانی، بسکتبال و ورزش‌های همگانی منتشر می‌شد. هرچند فوتبال هنوز جایی در میان فعالیت‌های ورزشی زنان ایران نداشت، اما همین حضور تدریجی در رشته‌های دیگر، زمینه را برای شکل‌گیری ورزش سازمان‌یافته زنان در ایران فراهم کرد.

در چنین بستری، رویارویی زنان استقلال و پرسپولیس در پاییز ۱۴۰۵ را می‌توان نتیجه مسیری حدود صدساله دانست که از تشویق زنان به ورزش در دهه ۱۳۱۰ آغاز شد، در دهه ۱۳۴۰ به تشکیل تیم‌های فوتبال زنان انجامید، پس از انقلاب با وقفه‌ای طولانی روبه‌رو شد و سرانجام در دهه ۱۴۰۰ بار دیگر به نقطه‌ای رسید که دو رقیب سنتی فوتبال ایران، این بار در بخش زنان نیز تاریخ‌سازی کنند.

داربی استقلال و پرسپولیس پس از چند دهه

پس از انقلاب ۱۳۵۷، فوتبال زنان در ایران مانند بسیاری از ورزش‌های دیگر از صحنه ورزش رسمی کشور حذف شد. تیم‌های زنان که پیش از انقلاب در باشگاه‌هایی مانند تاج، پرسپولیس، عقاب و دیهیم فعالیت می‌کردند، منحل شدند و برای سال‌ها هیچ مسابقه رسمی در این رشته برگزار نشد. در شرایطی که فوتبال مردان به فعالیت خود ادامه می‌داد، زنان از حضور در زمین‌های فوتبال محروم بودند و این رشته ورزشی برای بیش از یک دهه به حاشیه رانده شد.

در سال ۱۳۶۹ فدراسیون اسلامی ورزش زنان راه اندازی شد و در سال ۱۳۷۱ و پس از ۱۴ سال وقفه، نخستین جرقه‌های بازگشت فوتبال زنان زده شد.

در دانشگاه الزهرای تهران، مسابقات فوتبال داخل سالن زنان برگزار شد. این رقابت‌ها، هرچند در قالب فوتسال بود، به احیای تدریجی فوتبال زنان در ایران کمک کرد. شماری از بازیکنان و مربیانی که بعدها در فوتبال و فوتسال زنان ایران نقش‌آفرین شدند، فعالیت خود را از همین مسابقات آغاز کردند.

اواخر دهه ۱۳۷۰ را می‌توان نقطه عطف دیگری در تاریخ فوتبال زنان ایران دانست. با روی کار آمدن دولت محمد خاتمی و بازتر شدن نسبی فضای سیاسی و اجتماعی، برخی محدودیت‌های ورزشی زنان کاهش یافت و به‌تدریج امکان تمرین و برگزاری مسابقات فوتبال در فضای باز فراهم شد. هم‌زمان، صعود تیم ملی فوتبال مردان ایران به جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه نیز به افزایش علاقه زنان به فوتبال کمک کرد.

در آغاز دهه ۱۳۸۰، فدراسیون فوتبال گام‌های تازه‌ای برای توسعه فوتبال زنان برداشت. مسابقات استانی برگزار شد، دوره‌های آموزشی مربیگری و داوری شکل گرفت و تلاش‌ها برای تشکیل تیم ملی فوتبال زنان جدیت بیشتری یافت. این روند سرانجام در سال ۱۳۸۴ به تشکیل نخستین تیم ملی فوتبال زنان ایران پس از انقلاب و حضور آن در رقابت‌های غرب آسیا انجامید.

چند سال بعد نوبت به مهم‌ترین گام برای حرفه‌ای شدن فوتبال زنان رسید. در فاصله سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷، نخستین دوره لیگ برتر فوتبال زنان ایران برگزار شد. البته پیش از آن یک دوره مسابقات متمرکز و یک دوره لیگ دسته اول برگزار شده بود تا تیم‌های واجد شرایط حضور در سطح نخست فوتبال زنان مشخص شوند.

با وجود شکل‌گیری لیگ، فوتبال زنان همچنان با مشکلات فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. از کمبود امکانات و بودجه گرفته تا دسترسی محدود به زمین‌های تمرین و پوشش ضعیف رسانه‌ای از جمله محدودیت‌هایی بوده و هست که تیم‌های فوتبال زنان با آنها دست به گریبان هستند. با این حال لیگ زنان به فعالیت خود ادامه داد و به تدریج باشگاه‌هایی مانند ملوان بندرانزلی، شهرداری بم، شهرداری سیرجان، سپاهان و خاتون بم به قطب‌های اصلی این رشته تبدیل شدند.

در دهه ۱۳۹۰، فوتبال زنان ایران وارد مرحله تازه‌ای شد. موفقیت‌های تیم ملی فوتسال زنان در رقابت‌های آسیایی توجه بیشتری را به ورزش زنان جلب کرد و هم‌زمان، تیم ملی فوتبال زنان نیز حضور پررنگ‌تری در رقابت‌های قاره‌ای پیدا کرد. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره، صعود تاریخی تیم ملی فوتبال زنان ایران به جام ملت‌های آسیا در سال ۱۴۰۰ بود. این موفقیت در تیرماه ۱۴۰۴ نیز تکرار شد و تیم ملی زنان ایران برای دومین بار جواز حضور در جام ملت‌های آسیا را به دست آورد.

در همین سال‌ها، مقررات جدید کنفدراسیون فوتبال آسیا نیز به گسترش فوتبال زنان در ایران کمک کرد. بر اساس الزامات صدور مجوز حرفه‌ای، باشگاه‌های متقاضی حضور در رقابت‌های باشگاهی آسیا موظف شدند در بخش فوتبال زنان نیز فعالیت کنند. این الزام، باشگاه‌های بزرگی مانند استقلال و پرسپولیس را پس از دهه‌ها دوری از فوتبال زنان، به تشکیل تیم‌های زنان سوق داد.

اکنون و در پاییز ۱۴۰۵، نخستین تقابل رسمی زنان استقلال و پرسپولیس را می‌توان حاصل بیش از سه دهه تلاش برای احیای فوتبال زنان در ایران دانست. هرچند این مسابقه در ورزشگاهی تقریبا بدون تماشاگر برگزار شد، اما در تاریخ فوتبال زنان ایران به عنوان یکی از مهمترین نقاط عطف ثبت خواهد شد.