حذف مونالیزا و افزودن روسری به تصاویر؛ جنجال تازه بر سر کتاب‌های درسی جدید سوریه

کتاب‌های درسی بازنگری‌شده در سوریه با موجی از انتقادها روبه‌رو شده‌اند؛ انتقادهایی که بر تغییر تصاویر و نحوه نمایش زنان و میراث فرهنگی این کشور متمرکز است.

رسانه‌ها و فعالان گفته‌اند برخی تصاویر تغییر داده شده‌اند تا زنان را با روسری و لباس‌های بلند نشان دهند، در حالی که تصاویر آثار هنری، از جمله مونالیزا، حذف شده‌اند.

این تغییرات گزارش‌شده پرسش‌هایی را درباره نحوه بازنمایی زنان در برنامه درسی، بازتاب تنوع فرهنگی سوریه و شیوه حفظ میراث تاریخی و هنری این کشور مطرح کرده است.

وزارت آموزش سوریه اعلام کرد هدف از این بازنگری‌ها، حذف نمادهای مرتبط با حکومت برکنارشده بشار اسد و بازتاب دادن تنوع موجود در جامعه سوریه بوده است.

از زمانی که مقام‌های اسلام‌گرا در دسامبر ۲۰۲۴ قدرت را به دست گرفتند، بحث بر سر نقش اسلام در سیاست و زندگی روزمره شدت گرفته و محافظه‌کاران مذهبی برای اجرای هنجارهای اجتماعی محافظه‌کارانه‌تر فشار آورده‌اند.

رسانه‌ها و فعالان درباره کتاب‌های درسی جدید چه می‌گویند؟

این جنجال توجه قابل توجهی را در سراسر طیف رسانه‌ای سوریه جلب کرده است.

شبکه طرفدار دولت «سوریا تی‌وی» گزارش داد که تغییرات در نسخه‌های سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ کتاب‌های مطالعات اجتماعی، آموزش دینی و تاریخ برای پایه‌های اول تا هفتم، عمدتا دوره ابتدایی، اعمال شده‌اند.

این شبکه گفت برخی از این کتاب‌ها نخستین بار در سال‌های ۲۰۱۲-۲۰۱۳، در دوران اسد، منتشر شده بودند.

فعالان و روزنامه‌نگاران سوری، که بسیاری از آن‌ها مخالف مقام‌های دمشق هستند، نمونه‌هایی را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کردند که به گفته آن‌ها تصاویر دستکاری‌شده و حذف‌شده را نشان می‌داد.

محمد سلوم، روزنامه‌نگار، گفت چندین تغییر را مستند کرده است؛ از جمله حذف مونالیزا از بخشی درباره رنسانس اروپا.

او همچنین به «حذف مکرر» مجسمه باستانی بین‌النهرینی اور-نینا و حذف مطالب مربوط به بلندی‌های جولان و مشارکت سیاسی زنان اشاره کرد.

سلوم همچنین تصاویری را به اشتراک گذاشت که ظاهرا از یک کتاب مطالعات اسلامی پایه چهارم بازنگری شده بودند و دو زن را نشان می‌دادند که از سر تا پا در پوشش سیاه بودند و در کنار دو مرد ریش‌دار با لباس‌های بلند ایستاده بودند؛ پوششی که به‌طور سنتی با مسلمانان مذهبی محافظه‌کارتر مرتبط دانسته می‌شود.

در مقابل، گفته می‌شود تصاویر نسخه‌ای مربوط به دوران اسد، دختری بدون روسری را در کنار دختری دیگر با روسری و شلوار نشان می‌داد؛ تصویری که سبک‌های متفاوت پوشش و تنوع اجتماعی را بازتاب می‌داد.

سلوم گفت این بازنگری‌ها از یک «سیاست یکسان که در همه برنامه‌های درسی اجرا شده باشد» پیروی نمی‌کنند و «نامنسجم» و «آشفته» به نظر می‌رسند.

او به یک کتاب پایه اول اشاره کرد که به گفته او، در یک تصویر پزشک زن را با روسری نشان می‌دهد، اما در صفحه قبل همان کتاب بدون روسری است.

او استدلال کرد که اگر هدف بازتاب تنوع اجتماعی بوده، ویراستاران باید از تصاویر ویژه‌ای که از ابتدا زنان محجبه را نشان می‌دادند استفاده می‌کردند، نه این‌که «تغییرات غیرحرفه‌ای» روی تصاویر موجود اعمال کنند.

او نتیجه گرفت که به نظر می‌رسد بازنگری‌ها «به‌صورت پراکنده و بدون برنامه‌ای روشن» انجام شده‌اند.

وزارت آموزش: کتاب‌های درسی «تنوع» جامعه را بازتاب می‌دهند

وزارت آموزش به‌سرعت این انتقادها را رد کرد و گفت اطلاعات نادرستی در شبکه‌های اجتماعی در حال انتشار است.

این وزارتخانه در بیانیه خود گفت پس از به قدرت رسیدن مقام‌های جدید، «فقط یک مرحله بازنگری» در سال ۲۰۲۵ انجام شده است.

وزارتخانه افزود هدف از این تغییرات، بازتاب «خواسته‌های سوری‌ها، حفظ تنوع اجتماعی و تقویت شهروندی و احترام به دیگران» بوده است.

این نهاد گفت بازنگری‌ها شامل حذف نمادها و محتوای ایدئولوژیک مرتبط با مقام‌های پیشین حکومت اسد و اصلاح تصاویر و مطالب مربوط به آن‌ها، به‌ویژه در برنامه‌های مطالعات اجتماعی و آموزش اسلامی، بوده است.

وزارت آموزش سوریه همچنین گفت چارچوب ملی برنامه درسی را برای توسعه «تفکر انتقادی و حل مسئله»، معرفی «مهارت‌های خلاقانه و دیجیتال» و تقویت «ارزش‌های ملی و انسانی و حاکمیت قانون» تکمیل کرده است.

این وزارتخانه همچنین نمونه‌هایی از تصاویر کتاب‌های درسی را منتشر کرد و گفت آن‌ها «تنوع» موجود در برنامه درسی را نشان می‌دهند و از مردم خواست به جای «شایعات» به منابع رسمی اتکا کنند.

این تصاویر شامل طراحی‌ها و عکس‌هایی بود که در برخی از آن‌ها زنان با روسری و در برخی بدون روسری دیده می‌شدند.

راستی‌آزمایی نشان می‌دهد تصاویر زنان در کتاب‌های درسی پوشانده شده‌اند

پلتفرم راستی‌آزمایی سوری «Verify Sy» گفت نسخه‌های مربوط به کتاب‌های درسی را بررسی و مقایسه‌های محمد سلوم را با محتوای آن‌ها تطبیق داده است.

این پلتفرم گفت وزارت آموزش کتاب مطالعات اجتماعی پایه ششم را که نخستین بار برای سال تحصیلی ۲۰۱۲-۲۰۱۳ منتشر شده بود، با اصلاحاتی دوباره منتشر کرده است؛ اصلاحاتی که شامل حذف محتوای مرتبط با مقام‌های برکنارشده و درس‌هایی درباره حکومت محلی، زندگی سیاسی، شهروندی، رسانه‌ها و مشارکت دموکراتیک می‌شود.

این نهاد گفت تغییرات دیگر شامل پوشاندن برخی تصاویر زنان و کودکان، افزودن روسری به تصاویر شخصیت‌های زن، پوشاندن تصاویر مجسمه‌ها و جایگزین کردن آثار هنری بوده است.

جنجالی مشابه در ژانویه ۲۰۲۵، بلافاصله پس از به قدرت رسیدن مقام‌های جدید، بر سر برنامه درسی پیشنهادی‌ شکل گرفت که به نظر می‌رسید گرایشی اسلامی داشته باشد.

این طرح، که دولت در آن زمان اهمیت آن را کم‌رنگ جلوه داد، بنا بر گزارش‌ها شامل حذف نظریه تکامل از کلاس‌های علوم و حذف اشاره به خدایان باستانی‌ بود که زمانی در سوریه پرستش می‌شدند، همراه با تصاویر مجسمه‌های آن‌ها.

از زمان به قدرت رسیدن رهبری جدید سوریه در دسامبر ۲۰۲۰۴، این رهبری تلاش کرده است در برابر حامیان بین‌المللی خود تصویری میانه‌رو ارائه کند و در عین حال اقداماتی را پیش ببرد که از نگاه برخی نشانه‌ای از افزایش محافظه‌کاری مذهبی است.

به نظر می‌رسد این پیام‌های دوگانه برای جلب نظر اقلیت‌ها، چهره‌های میانه‌رو و جامعه بین‌المللی، و در عین حال اسلام‌گرایانی که این رهبری را به قدرت رساندند، طراحی شده باشند.