ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ካብ ክሊማዊ ጭንቀታት ክሳብ ፋይናንሳዊ ጉዳያት ከምኡ’ውን ጥዕናዊ ሕልኽላኻት ዘለው ስግኣታት ምኽንያት ብደረጃ ዓለም፡ ቁጽሪ ቈልዓ ክወልዳ ዘይደልያ ደቂ ኣንስትዮ ይወስኽ ኣሎ፤ ዓለማዊ መጠን ወሊድ ክኣ ይንኪ።

ጥንስን ኣደነትን ነጀው ዝብላ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ

ካብ ነዊሕ ግዜ ኣትሒዙ ብዛዕባ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት እምነት ዘለዎም ሰባት ሒደት ኣይኰኑን። ኣብዚ መበል 21 ክፍለ ዘመን እውን እንተዀነ፡ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት ከምዘጋጠሞም ዝዛረቡ ኣለዉ። ከምዚ ዝበሉ እምነታት ግን ስለምንታይ ክሳዕ ሕዚ ጸኒሖም? ገለ ረብሓ ክህልዎም ይኽእል’ዶ ይዀን?

ሳይንስ ብዛዕባ መናፍስቲ ምውታን እንታይ ይብል?

ኣብ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ እተጣየሸት ጉጅለ ሓኾርቲ ሽረ እንዳስላሴ፡ ቀዳም ቀዳም ናብ ዝተፈላለዩ በረኽትን ታሪኻውን እንብታት እትድይብ ኮይና ኣእምሮውን ኣካላውን ጥዕና ኣባላታ ንምርግጋጽ ዓሊማ ትንቀሳቐስ ከምዘላ ወዳቢ ናይታ ጉጅለ ኣቶ ይርጋ ገብረመድህን ገሊጹ።

ቀዳም ቀዳም እምባታት ትድይብ ዘላ ጕጅለ ሓኾርቲ ሽረ እንዳስላሰ

"እዚ መሳርሒ ሰብ ሰርሖ ብልሒ ዝህቦ መልስታት ብቐንዱ ርትዓዊ፡ ሓፈሻዊ ምኽሪ ብዛዕባ ጥዕናን ጽቡቕ ሂወትን፡ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ ምስ ዝተረጋገጸ ሓበሬታ ዘተኣሳስር፡ ብዛዕባ ኣገደስቲ ኣገባባት ርእሰ-ሓልዮት ዝምዕድ፡ ከምኡ'ውን ሰባት ዝዀነ ስክፍታታት ምስ ዝህልዎም መዓስ ምስ ሓኪሞም ክራኸቡ ከም ዘለዎም ዝሕብር ይመስል፡"

ሰብ ሰርሖ ብልሒ ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባት እንታይ ኣበርክቶ ኣለዎ?

የማናዊ ስነ-ሓሳባዊ ምንቅስቓስ ዝዀነ ኪውኣኖን፡ ምስ ፕረዚደንታዊ መረጻ እታ ሃገር ብዝተኣሳሰር ሓደስቲ ስግኣታት ንኽፍጠሩ ምኽንያት ክኸውን ተኽእሎ ከምዘሎ ድማ ይንገር ኣሎ።

ኣሜሪካ፡ ብሓቂ ብኣመንቲ ሰይጣንን ገሃስቲ ህጻናትን ድያ ትምራሕ?

ገለ ሰባት ድራር ኣዝዩ ባህ ዝብሎም ልዕሊ ዓቐን ኢልካ ክግለጽ ዝከኣል ድራር በሊዖም ክንሶም ንገሆ ብብርቱዕ ጥምየት ከምዝበራበሩ ይዛረቡ።
እዚ ናይ ጥሜት ስምዒት ካብቲ ንቡር ዝብሃል ዓይነት ጥምየት ዝተፈለየ ምዃኑ’ዩ እቲ ዝያዳ ኣዛራቢ ዝገብሮ።
እንተኾነ እቲ ስምዒት ካብ ሰብ ናብ ሰብ ስለ ዝፈላለ፡ ከምኡ ተሰሚዕዎም ዘይፈልጥ ብዙሓት ሰባት ኣለዉ።


ድራር ፍጊዕ ክሳብ ዝብለና በሊዕና ንምንታይ ኢና ንግሆ ኣዚና ንጠሚ?

ካብ ወልፍን ግዳም ሓደርን ወጺኡ ኣብ ሻምፒዮንሺፕ ዓለም ዝበጽሐ ተቐዳዳማይ ፌሊፔ ኒስትሮም

ዓው ዝበለ ምሕርናኽ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ‘obstructive sleep apnoea (OSA)’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ምዝባዕ ድቃስ ዝተሓሓዝ ኰይኑ፡ ኣብዚ ግዜ ምስትንፋስ ጠጠው ከም ዝብልን እዚ ድማ ኣብ እዋን ድቃስ ከም ዘጋጥምን ሰብ ሞያ ይገልጹ።

ምሕርናኽ፡ ስሒቕካ ዘይትሓልፎ ጥዕናዊ ጸገም ድዩ? 

ስለምንታይ እዮም ሰባት ‘መናፍስቲ ምዉታን’ ዝረአዩዎም?

ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ንሰባት ኣየናይ ዓይነት ዲጂታላዊ ወልፊ ከምዘለዎም ብልክዕ ምፍላጥ ኣጸጋሚ እዩ፤ እንተዀነ መብዛሕትኦም ሓካይም ይዅኑ ሓካይም ስነ-ልቦናን ስነ-ኣእምሮን ዝዀነ ሰብ ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ጸገም ኣለዎ’ዶ የብሉን ዝብል ምፍላይ ኣይመጸገመን።

'ዲጂታላዊ ወልፊ' ኣሎና ዶ? እንታይነቱን መፍትሒኡን

ከም ቪያግራ ዝኣመሰሉ መድሃኒታት ፈለማ ንልዑል ጸቕጢ ደምን ኣንጅናን [ኣብ ከባቢ ኣፍልቢ ዝፍጠር ቃንዛ]  ንምፍዋስ ዝተዳለዉ እዮም። 

ቪያግራ ዝጥቀሙ ሰብኡት ንረሲዕነት ናይ ምቅላዕ ተኽእሎኦም ትሑት ምዃኑ መጽናዕቲ ይእምት

"ንግሆ ንግሆ ጽቡቕ እየ፤ ድሕሪ ቀትሪ ግን እቲ ድኻም ብሓቂ ይብርትዕ'ሞ ኣብ ኣእምሮይ ብቋንቋ ጀርመን ምሕሳብ ይጅምር" ብምባል ካብ ድሕሪ ቀትሪ ጀሚሩ ሓንጎላ ናብ ቋንቋ ጀርመን ከምዘዘንብል ትዛረብ።

ንግሆ እንግሊዝኛ ምሸት ጀርመንኛ፡ ‘ድሕሪ ሓደጋ ብሽክለታ ቋንቋይ ጠፊኡኒ’

ኢሊ ጐልድስታይን ኣብ ታሕሳስ 2001 ኣብ ዝተወልደትሉ እዋን፡ ብሰንኪ ሕማም ዳውንዝ ሲንድሮም ብእግራ ክትከይድ ወይ ክትዛረብ ፈጺማ ከምዘይትኽእል ሓካይም ገሊጾም ነይሮም። ነዊሕ ከይጸንሐት እቶም ሓካይም ተጋግዮም ከምዝነበሩ ኣረጋጊጻ። ኢሊ ዳውንዝ ሲንድሮም ዘለዋ ኣብ ቅድሚት ገጽ ቮግ ዝወጸት ፈላመይቲ ሞዴል ብምዃን ታሪኽ ክሳብ ምስራሕ በጺሓ።

'ሓካይም ብእግርኺ ክትከድን ክትዛረቢን ኣይትኽእልን ኢኺ ኢሎምኒ ነይሮም'

ሕማም ዲመንሽያ ወይ ረሲዕነት ዘለዎ ሰብ ንመዓልታዊ ህይወቱን ንጥፈታቱን ብዘዕንቅፍ ደረጃ ናይ ምሕሳብ፡ ምዝካርን ምምዝዛን ክእለቱ ዝሰኣነ’ዩ።

ኵሎም ነበርታ ሕማም ረሲዕ ዘለዎም ፍልይቲ ቁሸት

ኣብ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ቋንቋ ምልክት ዘሎ ርድኢት ኣዝዩ ትሑት’ዩ። ንምስማዕ ዝጽገሙ ሰባት ቋንቋ ዘይብሎም፡ ነንሓድሕድ ዘይረዳድኡ ከምኡ'ውን ክማሃሩን ክሰርሑን ዘይኽእሉ ተገይሮም ይሕሰቡ።

ኢትዮጵያ፡ 'ብቋንቋ ምልክት ዝረዳድኡ ሰባት ርእዮም ዝሃድሙ ብዙሓት ኣለዉ'

ኣብዚ እዋን መብዛሕትኡ ዝኽርታትና ብኤለክትሮኒካዊ መሳርሒታት እዩ ዝጸሓፍ። ይዅን እምበር እቲ ብኢድ እንጽሕፎ ዕለታዊ ዝኽሪ ናይ ብሓቂ ድዩ ንጥዕና ኣእምሮና ዝሕግዝ ዝብል ሕቶ ይለዓል እዩ።

'ዳየሪ' ምጽሓፍ ንጥዕና ኣእምሮ ክሕግዝ ይኽእል ድዩ?

እዚ ከኒና ነፍሱ ዝኽኣለ ጎድናዊ ሳዕቤት ዘለዎ ኮይኑ ሕማም ርእሲ፡ ቀትሪ ትኽስ ምባል፡ ምስልቻው ከምኡ ከኣ ተምላስን ዕግርግርን ከስዕብ ዝኽእል ኮይኑ፡ ብዛዕባ ኣብ ነዊሕ ግዜ ዝህልዎ ሳዕቤናት ግን ብዙሕ ዝተፈለጠ ነገር የለን።
ኣመሪካን ኣካዳሚ፡ እዚ ከኒና ከም ኩሉ ከኒናታት ህጻናት ክረኽብዎ ካብ ዝኽእሉ ቦታ ርሒቐ ክቅመጥ ብምምዓድ “ናይ ድቃስ ጸገማት ኣብ ክንዲ ሜላቶኒን ብምውሳድ መደባት ብምስራዕን ባህሪ ብምትዕርራይን ክስተኻኸል ይኽእል’ዩ” ኢሉ።

ስለምንታይ’ዮም ኣስታት 20 ሚእታዊት ህጻናት ኣመሪካ ብመደቀሲ ከኒና ዝድቅሱ ዘለዉ?

ጭንቀት ክሊማ ብፍላይ ምስ ግንዛበ ለውጢ ክሊማ ዝተኣሳሰር ጭንቀት ኰይኑ፡ ‘Eco-anxiety’ ብቐንዱ ብኽለትን ምጥፋእ ብዝሃ-ህይወትን ሓዊሱ ምስ ግንዛበ ክሊማዊ ለውጢ ኣብ ጥዕና ከባቢ ክህልዎ ዝኽእል ሓደጋታት ዝተኣሳሰር ጭንቀት እዩ።

ክሊማዊ ለውጢ፡ መን'ዩ ዝያዳ ዝሻቐል ዘሎ፡ ደቂኣንስትዮዶ ደቂተባዕትዮ?

እዚ ጽሑፍ ኣብ መንጎ ብቕዓትን ጥዕና ኣእምሮን ዘሎ ምትእስሳር ይድህስስ። እቲ ብድሕሪኡ ዘሎ ሳይንስ እንታይ እዩ?

ምውስዋስ ኣካላት ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ዘስዕቦ ጸገም ኣሎ ድዩ?

ትራያትሎን ምሕንባስ፡ ብሽክለታን ጉያን ዘጠቓልል ውድድር እዩ፤ ኣብዚ ውድድር ዝሳተፉ ሰባት ድማ ትራያትለት ይበሃሉ። ሓደ ካብዚኦም ወዲ 30 ዓመት ሳም ሆልነስ እዩ። ሳም ግን ካብ ካልኦት ኣትለታት ዝፈልዮ ነገር ኣሎ፤ ንሱ ኦቲዝም ዝበሃል ኵነታት ኣለዎ።

ብኦቲዝምን ጸሊም ሕብሪ ቆርበቱን ከይተደረተ ታሪኽ ዝሰርሕ ዘሎ ኣትለት 

“ኣብቲ እዋን እቲ፡ ብዛዕባ ነብሰ ቅትለት ኣዝየ ይሓስብ ነይረ። ‘ትርጕም ህይወተይ እንታይ እዩ? 'ኣነ መን እየ?' ኢለ እሓትት። እዚ ድማ ብሰንኪ ኣብ ንእስነተይ ዝስምዓኒ ዝነበረ ሸለል ናይ ብምባልን ስምዒት ጽምዋን ዝመጸ’ዩ። [ስድራይ] ዝከናኸኑኒ ኣይመስለንን ነይሩ” ይብል። 

'ሓደ እዋን ዘሐጕሱኒ ዝነበሩ ትርጕም ስኢነሎም - ሰብ ጸሊአ' እቲ ጠንቂ ግን እንታይ'ዩ? 

ኣብ ፓሪስን ካልኦት ከተማታትን ፈረንሳ ለበዳ ባልዕ ትዃን ከም ዘጋጠመ ተገሊጹ። እታ ሃገር ኣብ ዝመጽእ ዓመት እተዳልዎ ውድድር ኦሎምፒክ ብዝምልከት ድማ ሕቶታት ጥዕናን ድሕነትን ኣበጊሱ ኣሎ። 

ንኦሎምፒክ 2024 ትዳሎ ዘላ ፈረንሳ ለበዳ ባልዕ ትዃን ኣጋጢምዋ

መካነ ጥበብ እሰኒ፡ ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ሰኣልቲ ስርሖም ንህዝቢ ከላልዩን ክሸጡን ዘኽእል ባይታ ካብ ምምችቻእ ብዝሰገረ ኣብቲ ክልል ሓደ ጠንካራ መካነ ጥበብ ክህሉ ንምግባር ዘኽእሉ መድረኻት ፍልስፍና ጥበብ ከምኡ’ውን ኣካዳሚ ጥበብ ብምኽፋት ተመሃሮ ይምህር ኣሎ።

መቐለ፡ 'ወይኒ ጓዕ እናበልኩም ድላይኩም ስኣሉ'

ዳርጋ ካብ ኣርባዕተ ሓደስቲ ኣቦታት ሓደ ድሕሪ ሕርሲ ኣብ ዘሎ ቀዳማይ ዓመት ብጭንቀትን ሻቕሎትን ይሳቐ። ንዓኣቶም ዝኸውን እንታይ ደገፍ ኣሎ?

ጥዕና ስነ ኣእምሮ