«Энди кунига атиги бир марта овқатланяпмиз». Башар Асад режими қулаганидан бери нега сурияликлар тобора қашшоқлашмоқда?

Сентябр ойида Сурия шаҳарларида норозилик намойишлари авж олди. Намойишчилар майдонлар ва кўчаларда автомобил шиналарини ёқиб, йўлларни тўсди ва ҳукуматнинг ёқилғи нархларини яна ошириш ҳақидаги қарорига қарши шиорлар айтди. Бу икки йил аввал Аҳмад аш-Шаръа мамлакатда ҳокимият тепасига келганидан бери ҳукумат қарорларига нисбатан кузатилган энг йирик норозилик бўлди.

Намойиш иштирокчиларидан бири Сурия телеканали эфирида ҳали ҳам ҳукуматни қўллаб-қувватлашини, аммо аҳволи шу қадар оғирлашганидан энди ҳатто нон сотиб олишга ҳам пули қолмаганини айтди.

«Очиғини айтсам, эртага тонгда ҳукумат яна қандай янги қарор чиқаришидан қўрқиб қолдик», — деди намойишнинг бошқа бир иштирокчиси.

Ёқилғи нархларининг навбатдаги оширилиши — ҳукуматнинг аҳолини тобора қашшоқлаштираётган қарорлари занжиридаги яна бир ҳалқа.

Аш-Шаръа бошчилигидаги исёнчилар Башар Асад режимини ағдариб, Асадлар оиласининг эллик йиллик шафқатсиз ҳукмронлигига ва мамлакатни вайрон қилган ўн уч йиллик фуқаролар урушига барҳам берганидан сўнг, кўплаб сурияликларнинг турмуш даражаси сезиларли даражада ёмонлашди.

Президент лавозимини эгаллаган аш-Шаръа узоқ йиллик уруш ва санкциялардан қаттиқ зарар кўрган иқтисодиётни тиклашга киришди.

Бу ўта мураккаб вазифа эканига ҳеч ким шубҳа қилмасди. Бироқ Асад режимининг қулаганини нишонлаган сурияликлар, эҳтимол, ҳаддан ташқари катта умид билан ҳаёт тез орада яхши томонга ўзгаришини кутган эди.

Аммо янги ҳукумат ҳокимиятга келганидан кейинги икки йил давомида аҳолининг турмуши яхшиланмади. Аксинча, аҳолининг катта қисмининг моддий аҳволи ёмонлашишда давом этмоқда, ҳукуматнинг иқтисодий сиёсати эса кўпчиликнинг ҳафсаласини пир қилмоқда.

Деярли ҳамма нарсанинг, жумладан, коммунал хизматлар ва кундалик эҳтиёж молларининг нархи ошди. Ёқилғи нархининг кутилмаганда яна қимматлашишини эса кўпчилик ҳукумат халқнинг ҳақиқий аҳволидан бехабар эканининг белгиси сифатида қабул қилди.

«Бизга айланма чорраҳалар керак эмас! Ҳар куни янги чорраҳа қуриляпти. Халқ сизни қўллаб-қувватлади ва ҳозир ҳам сизнинг тарафингизда», — деди намойишчилардан яна бири аш-Шаръага мурожаат қилиб. «Аммо бундай ҳаракатлар халқнинг сабр косасини тўлдириб, катта норозилик портлашига олиб келиши мумкин».

Бир неча кундан сўнг, янги норозилик намойишларига чақириқлар кучайган бир пайтда, нархларни ошириш ҳақидаги қарор бекор қилинди.

Дамашқ шаҳри атрофидаги ҳудудлардан бирида мен Фотима Солиҳ Эйд билан учрашдим. У бир ҳафталик озиқ-овқат харид қилиш учун бозорга келган экан. Фотима 50 ёшда. Оиласини боқишга ёрдам бериш учун фаррош бўлиб ишлайди.

«Жуда оғир кунларни бошимиздан кечирдик», — дейди у.

Унинг эри яқинда керамика заводига ишга кирган. Бунгача бир йил давомида ишсиз юрган. Ҳали унинг омади келган — танишларининг кўпчилиги анчадан бери иш тополмайди. Айрим кўчаларда эркаклар бирор кунлик иш чиқиб қолишидан умид қилиб тўпланади. Аммо кўпинча уларнинг кутиши беҳуда кетади.

Аш-Шаръа ҳукумати тежамкорлик сиёсати доирасида Асад даврида кўп йиллар давомида амал қилиб келган давлат субсидияларини кескин қисқартирди. Натижада Сурия аҳолисининг асосий озиқ-овқат маҳсулоти бўлган нон нархи ўн баравар ошди.

Сурияда ёқилғи нархлари энди жаҳондаги ўртача нархлар даражасига етган. Ёқилғининг кескин қимматлашиши фермерларга қаттиқ зарба берди. Барча турдаги транспорт харажатлари ҳам ошди, кўплаб корхоналар учун электр энергияси тарифлари эса бир неча юз фоизга кўтарилди.

Ҳукумат давлат сектори ходимларининг маошлари ва пенсияларни ошириш орқали ижтимоий кескинликни юмшатишга уринди. Аммо нархлар тинимсиз ошиб бораётгани сабабли маош ва пенсияларга қўшилган пул деярли сезилмаяпти.

«Энди анча камтарона овқатланяпмиз. Товуқ гўшти ҳам, бошқа гўшт ҳам сотиб олишга қурбимиз етмайди. Фақат сабзавот еймиз, лекин улар ҳам қиммат, — дейди Фотима. — Худо хоҳласа, бир кун келиб нархлар тушар».

Биз суҳбатлашаётганимизда атрофимизга турли ёшдаги ўн икки нафарга яқин одам тўпланди. Уларнинг ҳеч бири Фотиманинг гапларига эътироз билдирмади.

Кекса бир киши ҳам энди гўшт сотиб олмай қўйганини тан олди. Йигирма ёшлар атрофидаги бошқа бир йигит эса оиласи юрак хасталигига чалинган отаси учун дори-дармон сотиб олишга қурби етмай қолганини айтди.

Ёш аёллардан бири эса ўзи ва тўрт нафар фарзанди фақат икки кунда бир марта тўйиб овқатланишга имкони етишини айтди.

«Электр энергияси учун келадиган тўлов ҳисобидан қўрқаман»

68 ёшли нафақахўр Марвон Башурнинг айтишича, унинг ойлик даромади тахминан 90 долларни ташкил этади. Бу давлат секторидаги энг кам иш ҳақига тенг.

«Бу пул мутлақо етмайди», — дейди у.

БМТ Тараққиёт дастури маълумотларига кўра, 2025 йилда сурияликларнинг 90 фоизи қашшоқликда яшаган.

Марвон Башур менга ойига 90 доллар билан қандай қилиб кун кечираётганини сўзлаб берди.

«Баъзан қарз оламан, баъзан уйдаги буюмларни сотаман. Масалан, эски қозонни, ҳеч қачон ишлатмаган ликопчаларимизни ёки қачонлардир бизга совға қилинган буюмларни. Ҳатто уй жиҳозларини ҳам сотишга тўғри келди», — дейди у.

Бошқа қийинчиликлар ҳам бор. Кўплаб сурияликлар қатори Марвон ҳам илгари инсонпарварлик ёрдами кўрсатувчи ташкилотлар кўмагига таяниб яшарди. Аммо энди бу ёрдам тўхтаган. Маблағлар қисқаргани сабабли ташкилотлар кўрсатилаётган ёрдам ҳажмини камайтиришга мажбур бўлган.

Сурия АҚШ ва Эрон ўртасидаги қарама-қаршилик оқибатларини ҳам ўз бошидан кечирди. Ҳукумат баёнотига кўра, норозилик намойишларига сабаб бўлган ёқилғи нархларининг ошишига қисман ушбу можаро туфайли энергетика бозорларида юзага келган босим ҳам сабаб бўлган.

Мен яна бир нафақахўр — 63 ёшли Набил ал-Ремхейн билан учрашдим. Унинг вояга етган тўрт нафар фарзандидан бирортаси ҳам иш топа олмаган.

«Энди кунига атиги бир марта овқатланяпмиз. Бу ҳақиқий фожиа. Фақат мен эмас, бутун халқ шундай яшаяпти. Ҳаммамиз очликдан қийналяпмиз... Ошиб бораётган нархлар бизни бўғиб қўйяпти», — дейди у.

Унинг юзидан чарчоқ аломатлари яққол сезилади.

Набил мени ўз уйига бошлаб борди. У тор кўчалар ва оддийгина уйлардан иборат камбағал маҳаллада яшайди. Биз борганимизда хотини уй ишлари билан банд эди. Уй ичи қоронғи бўлса-да, аёл чироқни ёқмаганди.

«Электр энергияси учун келадиган ҳисобдан қўрқаман, — дейди Набил. — Уйда чироқни камроқ ёқадиган бўлдик. Музлаткични эса кунига тахминан беш соатга ўчириб қўямиз».

Шунга қарамай, электр энергияси учун охирги ҳисоб оиланинг ойлик даромадининг қарийб учдан бирига тенг бўлган. Набил бу пулни ҳали ҳам тўлай олмаган.

Суриялик публицист ва Лондондаги Chatham House таҳлил марказининг таклиф этилган эксперти Ҳаид Ҳаиднинг таъкидлашича, «аҳолининг катта қисми»нинг аҳволи Асад режими қулаганидан олдинги даврга нисбатан ёмонлашган.

Унинг сўзларига кўра, иқтисодий инқироз ҳукумат олдида турган «энг хавфли муаммолардан бири» бўлиб, бу вазиятнинг юзага келишига қисман ҳукуматнинг ўзи ҳам сабабчи.

«Инқироз қисман молиявий маблағлар етишмаслиги ва аввалги режимдан қолган мерос билан боғлиқ, — дея тушунтирди у. — Аммо бу, шунингдек, Сурияни эркин бозор иқтисодиётига ўтказишга қаратилган янги сиёсатнинг бевосита оқибатидир. Бу сиёсат ислоҳотлар одамлар ҳаётига қандай таъсир кўрсатишини мутлақо ҳисобга олмайди».

Сурия Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги вакили менга вазирлик ходимларидан ҳеч ким вазият юзасидан изоҳ беролмаслиги ёки интервю бера олмаслигини маълум қилди.

Албатта, Сурия раҳбарияти муайян муҳим натижаларга эришганини ҳам эътироф этиш керак.

Башар Асад даврида жорий этилган халқаро санкциялар бекор қилинди, АҚШ эса Сурияни терроризмга ҳомийлик қилувчи давлатлар рўйхатидан чиқарди.

Мамлакатда хавфсизлик билан боғлиқ вазият ҳали ҳам беқарор ва хавотирли бўлиб қолаётганига қарамай, умумий аҳвол нисбатан тинчланган.

Президент ўз ҳокимиятини мустаҳкамлашда давом этмоқда. Хусусан, жорий йил бошида у табиий бойликларга бой шимоли-шарқий ҳудудларни курд қуролли тузилмаларини сиқиб чиқариш орқали яна ўз назоратига олди.

Шу билан бирга, друзлар мамлакат жанубидаги айрим ҳудудларни ҳали ҳам ўз назоратида сақлаб, у ерда мухтор тузилма ташкил этишга интилмоқда. Исроил эса Суриянинг жануби-ғарбидаги айрим ҳудудларни босиб олган.

Бироқ иқтисодиётнинг ҳақиқий тикланиши ҳақида гапиришга ҳали эрта.

Ярим миллион одамнинг ҳаётига зомин бўлган ва мамлакат аҳолисининг ярмини ўз уйларини ташлаб кетишга мажбур қилган урушдан кейин Суриянинг катта қисми ҳамон вайрона ҳолида ётибди.

Кўплаб оилалар уй ижарасига пул тополмагани сабабли қисман вайрон бўлган биноларда яшашга мажбур.

Жаҳон банки ҳисоб-китобларига кўра, мамлакатни қайта тиклаш учун 216 миллиард доллар талаб этилади. Хорижий ёрдам ва сармояларсиз сурияликлар ўз мамлакатини қайта қуролмайди.

Парижда жойлашган «Араб иқтисодчилари доираси» таҳлил маркази эксперти, суриялик иқтисодчи Самир Айта ҳозирги инқирозни ҳукумат юритаётган сиёсат натижаси деб баҳолади.

Унинг фикрича, ҳукумат жамиятда реал вазиятга мос кутилмаларни шакллантира олмаган ва бу одамларда амалга ошмайдиган умидларни пайдо қилган.

Мен ундан мамлакат келажагини қандай баҳолашини сўрадим.

«Вазият беқарор. Агар сиёсат ўзгармаса, қўрқаманки, бизни тартибсизлик ва бошбошдоқлик кутмоқда», — деди Айта.

Кўп йиллик урушдан толиққан ва деярли бошқа танлови қолмаган сурияликлар шунга қарамай, ҳамон яхши кунлар келишидан умидвор.

Такси ҳайдовчиси Абу Маҳмуд менга шундай деди:

«Уларга мамлакат аллақачон банкрот аҳволда мерос қолган. Шунинг учун одамлар сабр қилиши керак. Бундай ишлар бир кечада битмайди».

Лана Антаки, Саманта Гранвилл ва Неҳа Шарма иштирокида тайёрланди.