Ўзбекистонда ёшларнинг олий таълимга қизиқиши камайдими? Бунга сабаб нима?

Ўзбекистондаги аксарият давлат олий таълим ташкилотларида янги ўқув йили бошланди. 1-курсга ўқишга кирган талабалар ҳам янги ўқув даргоҳларига етиб келмоқда. Талабалар қайтиши билан яна тураржой топиш масаласи ҳар доимгидек кун тартибига чиқади. Аммо яна бир масала борки, бу айниқса сўнгги йилларда ёшлар орасида оммалашиб бормоқда. Бу – талаба бўлиш хоҳишининг пасайиб бораётгани. Давлат олий таълим ташкилотларига ҳужжат топшираётган абитуриентларнинг сони йилдан-йилга камаймоқда:

2020 йил – 1,4 млн

2021 йил – 948 минг

2022 йил – 1,2 млн

2023 йил – 1 млн

2024 йил – 894 минг

2025 йил – 732 минг

2026 йил – 678 минг

Шунингдек, дипломсиз ҳам яхши даромадли касбларда ишлаш мумкин, деб ҳисобловчилари кўпайиб бормоқда. Бу олий таълимга бўлган иштиёқ пасайганини англатадими? BBC Ўзбек билан гаплашган ўзбекистонликлар бу борада турлича фикр билдирди.

Олийгоҳда ўқиш қанчалик муҳим?

"Ўқишга хоҳиши йўқ инсон бўладиган бўлса, ҳозирги замон талабига жавоб берадиган сунъий интеллект ёки ижтимоий тармоқлар орқали ҳар хил соҳаларни ўрганиб ҳам даромадга чиқса бўлади, деб ўйлайман. Ўзим институтга топширганман, лекин кира олмаганман. Шу билан турмушга чиққанман, 10 йил давомида уйда ўтирганман, лекин ҳозирги кунда мобилография соҳасида иш юритиб бораман", деди суҳбатдошларимиздан бири.

"IT соҳасини олайлик, одамлар IT, хусусан дастурлашни мустақил равишда ўрганиб, кейинчалик бирор компанияга жойлашади. Масалан, стажор сифатида ишга кириб, ўз соҳасининг профессионалига айланиши мумкин. Шунчаки қайси ҳолатларда олий маълумот зарурлиги ва қайси ҳолатларда у "муҳим эмаслиги"ни ҳисобга олиш керак", деди психолог дипломига эга бўлган суҳбатдошимиз.

"Университетда таълим жуда муҳим, сабаби университет фақат таълим бермайди. Университетда network бўлади, таниш-билиш орттириш мумкин. Бундан ташқари, яхши вақт ўтказилади", деди жорий йилда бакалавр дипломини олган суҳбатдошимиз.

Таълим соҳаси бўйича эксперт Улугбек Пўлатов эса олий таълим тизимида муаммолар борлигини тан олса-да, барибир университетларда ўқиш керак деб ҳисоблайди.

"Университет бир яхши муҳитда у. Масалан, абитуриент юридик йўналишда ўқимоқчи ва юридик йўналишга топширгандан кейин ўзига ўхшаган, яъни қизиқишлари бир хил бўлган, дунёқараши деярли бир бирига яқин бўлган жамоага бориб қўшилади. У ерда ривожланади, у ерда таниш орттиради, яъни networking зўр шакллантириб берадиган жой бу, албатта, олийгоҳ", дейди у.

Улуғбек Пўлатовнинг фикрича, барибир олий таълим дипломи меҳнат бозорида иш топишни кафолатлайдиган муҳим бир ҳужжат бўлиб турибди.

"Бизда битта қўрқув бор-да, яъни олийгоҳлар кўпайиб кетса, дипломли ишсизлар кўпайиб кетади, деган бир қараш бор. Бу қарашдан воз кечишимиз керак. Дипломсиз ишсиздан кўра, дипломли ишсиз бўлгани яхшироқ. Тасаввур қилинг, қўлингизда ҳеч қандай диплом йўқ, лекин сиз ишсизсиз, мени қўлимда диплом бор ва мен ҳам ишсизман. Сизга қараганда мени иш топиш имкониятим юқорироқ бўлади. Барибир ҳам ўша ишсизлар, ўша ишсизлар қолади. Улар ҳеч қаерга йўқ бўлиб учиб кетмайди. Уларни олий таълим билан қамраб олсак, уларга диплом берсак, маълум бир жойда, қайсидир жараёнда улар барибир ўз йўлини топиб кетиши мумкин бўлади", деди эксперт.

Ўқишда бошқа, ишда бошқа?

Айни пайтда олий таълим даргоҳларида ўқитилаётган билимлар ва меҳнат бозорида талаб қилинаётган кўникмалар ўртасида ҳам фарқ бордек.

"Энди университетлар ўзида бор илмни беради, лекин уни ўзи етарли бўлмайди. Талабанинг ўзи ҳам мустақил ўрганиши зарур. Кўпроқ маълумотлар йиғиш керак. Бундан ташқари, ўша ўзини мутахассислигини чуқур ўрганмаса, уни фойдаси йўқ", дейди талаба суҳбатдошимиз.

"50-50 мос келади, яъни мутахассислик сал бошқачароқ бўляпти ва университетда сал бошқачароқ таълим бериляпти. Ҳозирги пайтда ўзимнинг бошимдан ўтгани шунақа бўляпти. Университет билимлари билан чекланиб қолмаслик керак. Бундан ташқари, амалий билимлар ҳам муҳим, амалиётда ўрганиш керак, қўшимча репетиторларга бориш керак", деди битирувчи суҳбатдошимиз.

"Бошқа соҳа вакиллари ҳақида тўлиқ ўзимдан келиб чиқиб гапира олмайман, лекин, масалан, айнан педагогикада (мен хорижий тили ва адабиётда инглиз тили йўналиши бўйича таҳсил олдим) бизнинг университетда профессорларимиз кучли билим беришади. Айнан ўзимнинг устозларим берган билим билан эртага мен бемалол талабаларга ўша билимим билан яна ҳам актуаллаштириб, яна ҳам ўзимни устимда ишлаб ва ҳозирги талабга тўғрилаган ҳолатда эртага мен бемалол дарс жараёнида олган назарий билимларимни амалиётда қўллай олишим мумкин", деди магистатура босқичини тамомлаган битирувчи.

Улуғбек Пўлатов эса таълим ва амалиёт орасида катта тафовут борлигини айтади.

"Бизда ўқув дастурлари умумлаштирилиб, марказлашган ҳолда тузилади. Камдан-кам кўраман қайсидир бир олийгоҳ ўзи меҳнат бозорини таҳлил қилиб, иш берувчилар ўртасида сўровномалар ўтказганини. Шу сабабли ҳам ўйлайманки, ҳозирги олийгоҳларда берилаётган билимлар, яъни ўқув дастурлари меҳнат бозори талабларига 100 фоиз мос тушмайди".

У бунинг учун тадқиқотлар ўтказилиши, таҳлиллар олиб борилиши кераклигини таъкидлайди.

"Ҳозирги кунда таҳлиллар ҳам энди бошланди, мана университетларда Карера марказлари фаолияти йўлга қўйиляпти. Ўтган йилдан бошлаб бу қадам қўйилишни бошлади ва Таълим сифатини таъминлаш миллий агентлиги томонидан ҳозирги кунда иш берувчилар ўртасида сўровнома ўтказиляпти. Таҳлиллар эълон қилинса керак. Мана шу таҳлилларни олиб, ўқув дастурларига мослаштиришимиз керак. Ана шундагина бизни битирувчиларимиз меҳнат бозори талабларига мос мутахассислар бўлиб етишади, деб ўйлайман", дейди Пўлтов.

Талаба бўлиш энди улкан ютуқ эмас. Нега?

Кўзга ташланадиган жиҳатлардан бири шундаки, олдинлари улкан ютуқ сифатида қабул қилинган талаба бўлиш, эндиликда унчалик катта натижа сифатида кўрилмаяпти. Бунинг сабаби нимада бўлиши мумкин?

"Абитуриентларни олдида танлов кам эди ва ундан ташқари имтиҳон фақат бир кун эди. Бир кун ҳаммасини ҳал қилган. Масалан, 1 августда телефонлар ўчарди, ҳамма нарса узиларди, алоқалар йўқ бўларди, жудаям бир хавотирли кун эди ва абитуриентларни олдида танлов ҳам кам эди. Яъни бир марта йиқилса бўлди – у яна бир йил умрини тайёргарликда ўтказиши керак эди. Энди эса нима бўлди? Энди эса мана юқорида таъкидлаганимдек, йўналишлар сони, танлов сони ошди. Бештагача, олтитагача йўналишни танлаш мумкин", дейди Улуғбек Пўлатов.

У олий таълимга хусусий секторнинг кириб келганини ҳам мазкур ҳолатга туртки бўлганини айтади.

"Олийгоҳга кириш у даражадаги бир ҳайратланарли воқеа эмаслигини кўпчилик тушуниб етди. Абитуриентлар ҳам, умумий жамиятдаги одамлар шу нарсани тушуниб етдики, олий маълумотсиз ҳам иш топиш мумкин, қанақадир курсларда ўқиб, мана масалан, IT йўналишида мана ҳозир ривожланиб кетди. Мана шунақа йўналишларда ўқиб ҳам олий маълумот олмасдан ҳам ишли бўлиш мумкинлигини кўпчилик тушуниб етди", дейди эксперт.

"Ҳозир йиқилганларни олдида танлов кўп. Масалан, абитуриент йиқилди, қанақадир бали камроқ бўлди, унинг бали қайсидир олийгоҳга етади. У ўша ерга йўналтирилиши мумкин. Бундан ташқари, унинг олдида яна бошқа танловлар бор. Мана октябргача қабул жараёнларида жараёнлари давом этадиган бўлса, у давлат олийгоҳига кира олмаган бўлса, хусусий олийгоҳларда ташкил этилган имтиҳонларда қатнашиб, бемалол хусусий олийгоҳга ҳам кириши мумкин. Яъни унинг олдида танлов кўп, бемалол ҳаракат қилиб, ўқишга кирса бўлади. У даражадаги бир қийин жараён эмас", дейди Пўлатов.

Хусусий университетларда таълим даражаси пастми?

Олий таълим ҳақида гап кетганда, албатта, хусусий университетлар масаласи ҳам кўтарилади. Ўтган ўқув йили давомида мамлакатда 215 та олий таълим ташкилоти фаолият юритган бўлса, шундан 97 таси хусусий университет эди. Ўзбекистонда 2017-2018 йилларда хусусий университетлар сони кескин кўпая бошлаганди. 2025 йилда ҳукумат нодавлат олий таълим ташкилотлари учун қатъий лицензия талабларини жорий қилди. Олий таълим, фан ва инновациялар вазири Қўнғиротбой Шарипов эса айни бугунги кунда яна янги университетлар очиш учун эҳтиёж йўқлигини айтмоқда.

"Ҳозирги кундаги бор университетларимизни агар кўрадиган бўлсак, мана меҳнат бозоридаги барча қўйилган эҳтиёжни қоплайдиган даражада квотамиз бор. Энди уни номига ортиқча университетларни очаверган билан бўлмайди. Мана 56,7 дан юқори балл олганларнинг ҳаммаси олий таълимга киряпти ҳозир, тўғрими? Мана бугунги кундаги 256 мингдан кўпроқ ёшларимиз (ОТМга) кириб келяпти. Бугунги кунда яна университет очишга эҳтиёж йўқ деб ҳисоблайман. Чунки у энди сифатсиз таълим берадиган университетлар бўлиб қолиши мумкин. 56,7 дан паст балл олган ёшларни мажбурлаб ўқитиш учун бизга университет керак эмас", деди вазир.

Бироқ Улуғбек Пўлатов вазирнинг фикрига қўшилмайди. Унинг айтишича, янги университетларни очавериш керак, токи уларни ёпилишини бозорнинг ўзи ҳал қилсин, вазир ёки бошқа шахс эмас.

"Ҳали очилмаган университетни қай даражада сифатли ёки сифатсизлигини очилмасдан туриб айта олмаймиз", дейди у.

"Сифатсиз таълим бераётган бўлса, уни исботи қани? Асослари қани? Биз қанақадир тадқиқот ўтказиб кўрдикми, қанақадир рақамларни таҳлил қилдикми ёки умумий бир таҳлил натижалари олдикми, қўлимизда борми? Биз шунчаки, ҳозирги кунда кўпчилик узун-юлуғ гаплардан, қанақадир изоҳларда ёзилган фикрлар, қайсидир абитуриент, талабаларнинг фикрлари ёки бўлмасам айтайлик, давлат олийгоҳида фаолият юритаётган айримларнинг фикрларини олиб туриб, хусусий сектор, хусусий олийгоҳ сифатсиз таълим беради деган фикрни айтяпмиз-да. Лекин ҳамма фикримиз шунчаки субъектив фикр бўлиши мумкин. Шу ўринда, вазирнинг фикрини ҳам ўзининг шахсий субъектив фикри деб қабул қилдим. Чунки хусусий олийгоҳлар орасида сифатли таълим бераётганлари кўп", деди эксперт.

Шунингдек, у баъзи хусусий олийгоҳларда камчиликлар борлигини инкор этмади ва бу ҳолат энди фаолиятини бошлаётган ҳар қандай ташкилотд бўлиши мумкинлигини айтди.

"Ҳозирги кунда битта тенденцияни кузатяпманки, давлат олийгоҳларидаги профессор-ўқитувчилар хусусий олийгоҳларга ўтиб кетиш ҳолати кўпаймоқда. Чунки хусусий секторда имтиёзлар, ойлик маошлари бир мунча юқори, бюрократия йўқ, қоғозбозлик камроқ, нисбатан эркинроқ бўлади. Шу омилларни ҳисобига давлат олийгоҳларидаги энг кучли кучли мутахассислар хусусий олийгоҳларга ўтиб кетиш ҳолати кузатиляпти".

Улуғбек Пўлатовга кўра, бу ўз-ўзидан хусусий секторда таълим сифатини ошишига ҳисса қўшади.

"Давлат олийгоҳларини керак бўлса хусусийлаштириш бўйича ишлар олиб боришимиз керак. Давлат олийгоҳлари ҳам хусусийлашса, рақобат ўз-ўзидан кучайиб борган бўларди", дейди у.