Россияни Туркий давлатлар ташкилотига қўшиш таклифи: Қозоғистон Туркия таъсирини чекламоқчими?

BBC Янгиликлар бўлими

Қозоғистон президенти Россияни Туркий давлатлар ташкилотига аъзоликка таклиф этиш ташаббусини илгари сурди. Унинг айтишича, бу ташкилотнинг халқаро нуфузини оширади.

Таҳлилчилар фикрича, Остона бу орқали Туркиянинг ташкилотдаги таъсирини чеклаш ва ташкилотнинг сиёсий ёки ҳарбий блокка айланишига йўл қўймасликни кўзлаётган бўлиши мумкин.

Уларнинг баҳолашича, Россиянинг иштироки ташкилотдаги кучлар мувозанатини Марказий Осиё фойдасига ўзгартириши ва қўшни давлатларнинг хавотирларини камайтириши мумкин. Шунингдек, бу ташкилотнинг геосиёсий мақсадлардан кўра маданий ҳамкорликка кўпроқ урғу беришига хизмат қилиши мумкин.

Кремл бу ғояни маъқуллади. Унинг матбуот котиби Дмитрий Песков Россиянинг ташкилотдаги иштироки "тушунарли, мақсадга мувофиқ ва табиий" бўлишини айтди. Бироқ ҳозирча Россияга расмий таклиф юборилмаган.

Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаевнинг Россияни Туркий давлатлар ташкилотига таклиф этиш ташаббуси Марказий Осиё, айниқса, Қозоғистон матбуотида кенг муҳокамага сабаб бўлди. Нашрларда бу қадамнинг эҳтимолий сабаблари ҳақида турли фикрлар билдирилди.

Қозоғистоннинг хусусий Kursiv.media нашри 30 октябр куни хабар беришича, Тўқаев ўша куни Анқарада ўтган ташкилотнинг 13-саммитида Россияни аъзо ёки кузатувчи сифатида ҳамкорликка таклиф этиш "тўғри ва адолатли қадам" бўлишини айтган. Унинг таъкидлашича, бу ташкилотнинг халқаро нуфузини ошириши мумкин.

"Россия йирик давлат сифатида асрлар давомида туркий дунё билан яқин алоқаларни сақлаб келган", дея қўшимча қилган у.

Қозоғистондаги Кремлга хайрихоҳ Baraeva Телеграм канали Тўқаевнинг саммитда ўз таклифини изоҳлаб айтган қуйидаги сўзларини келтирган:

"Кўплаб туркий халқлар тарихан шу мамлакат ҳудудида яшаб келган. Ҳозир Россия "Олтой — туркий цивилизация бешиги" лойиҳасини илгари сурмоқда. Қозоғистон бу лойиҳани қўллаб-қувватлайди. Рус тилидаги кўплаб сўзлар туркий тиллардан кириб келган. Умуман олганда, Россия туркий давлатлар сафига, яъни ташкилотимизга қўшилса, бу барча давлатларимиз учун фойдали бўлар эди".

Қозоғистоннинг мақсадлари

Қозоғистонлик сиёсатшунос Ғазиз Абишев Телеграмда ёзишича, Россиянинг қўшилиши Туркий давлатлар ташкилотида Марказий Осиё, аввало, Қозоғистон таъсирини кучайтириши мумкин. Унинг фикрича, бу қадам қўшни давлатларнинг шубҳаларини ҳам камайтиради.

"Туркий давлатлар ташкилоти ҳарбий тузилма эмас ва Хитой ёки Россияга қарши қаратилмаган. У туркий халқларнинг маданий тикланиши ва бирлигига қаратилган лойиҳадир", деди Абишев. Унинг қўшимча қилишича, кузатувчиларнинг иштироки пайдо бўлаётган тарангликни юмшатишга ёрдам беради.

Марказий Осиё демократияни ривожлантириш жамғармаси сиёсатшуноси Тўлғаной Умбеталиева эса Politik Central Asia Телеграм каналига берган интервюсида Остананинг мақсадини Туркия таъсирини мувозанатлаш билан изоҳлади.

Унинг айтишича, Анқара баъзан минтақа манфаатларига мос келмайдиган масалаларни, жумладан, Шимолий Қибрисни тан олиш ғоясини илгари суради. Қозоғистон эса бундай масалаларга аралашишдан манфаатдор эмас ва қисман тан олинган ёки тан олинмаган давлат тузилмаларини тан олмаслик борасида қатъий позицияга эга.

"Марказий Осиё давлатлари Туркия таъсири остида қолишни унчалик истамайди. Улар халқаро майдонда ўз мустақил қиёфасини мустаҳкамлашга интилмоқда. Хусусан, Қозоғистон "ўрта қудратли давлат" мақомини кучайтиришни кўзламоқда. ТДТда Туркиянинг янада устун мавқега эга бўлиши бу мақсадга тўла мос келмайди. Россиянинг иштироки эса мувозанатни сақлашга ёрдам беради", деди сиёсатшунос.

Kyrgyz Resident Телеграм канали бошқача нуқтаи назарни илгари сурди. Унинг ёзишича, Россия билан ҳамкорлик қилиш зарур, аммо бу уни ташкилотнинг асосий тузилмаларига қўшиш кераклигини англатмайди. Канал ТДТ, аввало, аъзо мамлакатлар манфаатларини мувофиқлаштириш, ўзаро алоқаларни ривожлантириш ва умумий стратегик мақсадларни белгилаш майдони бўлиб қолиши кераклигини таъкидлади.

Россия Фанлар академияси вакили Станислав Притчин эса Қозоғистоннинг ташкилотга Россияни кузатувчи давлат сифатида жалб қилиш таклифи ҳамкор мамлакатлар томонидан очиқ қўллаб-қувватланмаганига эътибор қаратди.

"Россия билан яқин алоқадаги давлатларнинг ҳеч бири бу ташаббусни очиқ қўллаб-қувватламади. На Ўзбекистон, на Евроосиё иқтисодий иттифоқи ва Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилотига аъзо Қирғизистон. Ҳозирча бу кенг муҳокама қилинган кўплаб таклифлардан бири бўлиб қолмоқда", деди у.

Кремл таклифни хуш қаршилади

Россия давлати молиялаштирадиган Sputnik Kazakhstan нашри 2 ноябрь куни Москванинг бу масаладаги расмий позициясини ёритди.

Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков журналистларга Россиянинг Туркий давлатлар ташкилотидаги иштироки «мутлақо тушунарли, мақсадга мувофиқ ва табиий» бўлишини айтди.

"Ҳозирча расмий таклиф билдирилмаган. Шунга қарамай, бу масала мулоқотларимизда, жумладан, Остонадаги дўстларимиз билан суҳбатларимизда кун тартибида бўлади", деди у.

Песков Россиянинг кўплаб ҳудудларида туркий халқлар тарихан яшаб келганини таъкидлаб, ташкилотга "Россия Федерацияси яхлит ҳолда" қўшилиши кераклигини айтди.