અમેરિકામાં ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સી 'રો' પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કેમ થઈ રહી છે?

દર વર્ષે યુએસસીઆઈઆરએફ નામની એક યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સરકારી એજન્સી વિવિધ દેશોની પરિસ્થિતિ પર પોતાનો અહેવાલ પ્રકાશિત કરે છે.

આ વર્ષે બહાર પાડવામાં આવેલા એક અહેવાલમાં આ સંગઠને ફરી એકવાર ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અંગે ટિપ્પણી કરી છે. તેણે એવી પણ ભલામણ કરી છે કે અમેરિકાની સરકારે આ બાબતે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટપણે દાખવવું જોઈએ.

આ જ કારણ છે કે હવે અમેરિકામાં ભારતની ગુપ્તચર એજન્સી રિસર્ચ ઍન્ડ ઍનાલિસિસ વિંગ (RAW) પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ થઈ રહી છે.

ગત સપ્તાહે યુએસ કમિશન ઑન ઇન્ટરનેશનલ રિલિજિયસ ફ્રીડમ (USCIRF) એ તેનો 2025 વાર્ષિક અહેવાલ બહાર પાડ્યો. તેમાં 'RAW' પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગનો ઉલ્લેખ છે.

ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ સતત બગડી રહી છે. રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ એટલા માટે છે, કારણ કે ધાર્મિક લઘુમતીઓ સામે હુમલા અને ભેદભાવની ઘટનાઓ વધી રહી છે.

જોકે, ભારતે USCIRF રિપોર્ટને નકારી કાઢીને તેને 'પક્ષપાતી અને રાજકીય રીતે પ્રેરિત' ગણાવ્યો છે.

USCIRF એ 1998 ના આંતરરાષ્ટ્રીય ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અધિનિયમ દ્વારા બનાવવામાં આવેલું અમેરિકાનું સંઘીય કમિશન છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ધાર્મિક સ્વતંત્રતા મુદ્દાઓનું સંશોધન અને દેખરેખ રાખવાનું છે.

આ વર્ષના અહેવાલ પર ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયનો પ્રતિભાવ છેલ્લા કેટલાક વર્ષો જેવો જ હતો.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં USCIRF એ ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને લઘુમતીઓ પર થતા અત્યાચાર અંગે વારંવાર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને ભારતે સતત આ મુદ્દાને નકારી કાઢ્યો છે.

'રો' પર પ્રતિબંધ મૂકવાની વાત કેમ થઈ રહી છે?

96 પાનાના આ અહેવાલમાં ભારતને એવા 16 દેશોમાં સ્થાન આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે જ્યાં "સ્થિતિ ચિંતાજનક" છે. આ અંગે વિગતવાર માહિતી આ અહેવાલના પાના 22 અને 23 નંબરનાં પાના પર આપવામાં આવી છે.

અહેવાલમાં જણાવાયું છે, "ભારત સરકાર વિદેશમાં ધાર્મિક લઘુમતીઓ, ખાસ કરીને શીખ સમુદાયના સભ્યો અને તેમના વતી બોલતા લોકોને નિશાન બનાવવા માટે દમનનો આશરો લઈ રહી છે."

ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના ઉલ્લંઘનનું દસ્તાવેજીકરણ કરતા પત્રકારો, શિક્ષણવિદો અને નાગરિક સમાજ સંગઠનોને દૂતાવાસથી સેવા આપવાનો ઇન્કાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેમના ઓવરસીઝ સિટીઝન ઑફ ઇન્ડિયા (OCI) કાર્ડ રદ કરવામાં આવી રહ્યા છે. તેમને હિંસા અને જાસૂસીના ભયની ધમકીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.

રો વિશે રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, "આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અને કૅનેડિયન સરકારની ગુપ્ત માહિતી અનુસાર, આરોપોની પુષ્ટિ થઈ છે કે 2023 માં ન્યૂ યૉર્કમાં એક અમેરિકન શીખ કાર્યકર્તાની હત્યાના પ્રયાસમાં રિસર્ચ ઍન્ડ એનાલિસિસ વિંગ (RAW) ના એક અધિકારી અને છ રાજકીય રાજદ્વારીઓ સામેલ હતા."

આ સંગઠને અમેરિકન સરકારને 'RAW' પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી છે.

USCIRF એ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે, "વિકાસ યાદવ અને RAW જેવા ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું ગંભીર ઉલ્લંઘન કરનારા વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ પર 'લક્ષિત પ્રતિબંધો અથવા પ્રતિબંધો' લગાવવા જોઈએ. તેમની સંપત્તિઓ સ્થગિત કરવી જોઈએ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ."

17 ઑક્ટોબરના રોજ યુએસ જસ્ટિસ ડિપાર્ટમેન્ટે ભારતીય નાગરિક વિકાસ યાદવ સામે હત્યા અને મની લૉન્ડરિંગના આરોપો દાખલ કરવાની જાહેરાત કરી હતી.

યુએસ અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે વિકાસ યાદવે 2023 માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુરપતવંત સિંહ પન્નુની હત્યાનું કાવતરું ઘડવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

યુએસ જસ્ટિસ ડિપાર્ટમેન્ટે કહ્યું હતું કે યાદવ ભારત સરકારનો કર્મચારી હતો. ભારતે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે વિકાસ યાદવ હવે ભારત સરકારના કર્મચારી નથી.

લક્ષિત પ્રતિબંધો એક પ્રકારનો આર્થિક અથવા વેપાર પ્રતિબંધો છે. જે એક અથવા વધુ દેશો અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો દ્વારા સમગ્ર દેશ સામે નહીં, પરંતુ દેશના ચોક્કસ વ્યક્તિઓ, સંગઠનો અથવા પ્રદેશો પર લાદવામાં આવે છે.

રામમંદિર, વડા પ્રધાન મોદી અને ઉમર ખાલિદ વિશે શું કહેવામાં આવી રહ્યું છે?

રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે જૂનમાં લોકસભા ચૂંટણી પહેલા વડાપ્રધાન મોદી સહિત ભાજપના નેતાઓએ મુસ્લિમો અને અન્ય ધાર્મિક લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ નિવેદનો આપ્યા હતા અને ખોટી માહિતી ફેલાવી હતી.

આ નિવેદનોની અસર અંગે દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, "આવા નિવેદનોથી ધાર્મિક લઘુમતીઓ પર હુમલાઓને પ્રોત્સાહન મળ્યું. ચૂંટણી પછી પણ આવી ઘટનાઓ ચાલુ રહી છે."

રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે રામ મંદિરના નિર્માણ પછી લઘુમતીઓ પર હુમલા થઈ રહ્યા છે.

અહેવાલમાં જણાવાયું છે, "જાન્યુઆરીમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અયોધ્યામાં રામ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, જે બાબરી મસ્જિદના ખંડેર પર બનેલું છે, જેને 1992 માં હિન્દુ ભીડ દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યું હતું."

મંદિરનાં ઉદ્ઘાટન પછી છ રાજ્યોમાં ધાર્મિક લઘુમતીઓ પર હુમલા થયા. મુસ્લિમોની મિલકતોને બુલડોઝર ચલાવીને અધિકારીઓએ વારંવાર ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 295નું ઉલ્લંઘન કર્યું.

આ કલમ હેઠળ મસ્જિદો સહિત પૂજા સ્થાનોનો નાશ કરવા અથવા નુકસાન પહોંચાડવાને ફોજદારી ગુનો ઠેરવવામાં આવ્યો છે.

USCIRF રિપોર્ટમાં ભારતીય ફોજદારી કાયદા અને જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી ઉમર ખાલિદનો પણ ઉલ્લેખ છે.

એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે સરકારે તેના ફોજદારી સંહિતાને બદલવા માટે એક નવો કાયદો લાવ્યા છે. જો ધાર્મિક લઘુમતીઓને "ભારતની સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતા માટે ખતરો" માનવામાં આવે તો તેઓ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.

CAA વિશે તે લખે છે કે "માર્ચમાં સરકારે 2019 ના નાગરિકતા સુધારા કાયદા (CAA) ને લાગુ કરવા માટે નિયમો જારી કર્યા હતા. જે પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશથી ભાગી રહેલા બિન-મુસ્લિમ લઘુમતીઓને ઝડપથી નાગરિકતા પ્રદાન કરે છે.

2019 માં શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ વિરુદ્ધ UAPA હેઠળ ઘણા લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. આમાં ઉમર ખાલિદ, મીરા હૈદર અને શર્જિલ ઇમામનો સમાવેશ થાય છે.

USCIRF આયુક્ત ડેવિડ કરીએ કહ્યું છે કે ધાર્મિક લઘુમતીઓને ટેકો આપતા અને મનસ્વી રીતે અટકાયતમાં લેવામાં આવેલા તમામ માનવાધિકાર કાર્યકરોને મુક્ત કરવા માટે અમેરિકન સરકારે ભારતીય અધિકારીઓ સાથે કામ કરવું જોઈએ.

અહેવાલ પર ભારત સરકારનો પ્રતિભાવ

ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કમિશન ઑન ઇન્ટરનેશનલ રિલિજિયસ ફ્રીડમના 2025ના વાર્ષિક અહેવાલ પર મીડિયાના પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા છે.

ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે જણાવ્યું હતું કે, "અમે આંતરરાષ્ટ્રીય ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પરના યુએસ કમિશનનો તાજેતરમાં પ્રકાશિત 2025નો વાર્ષિક અહેવાલ જોયો છે. જે ફરી એકવાર પક્ષપાતી, પૂર્વગ્રહયુક્ત અને રાજકીય રીતે પ્રેરિત દેખાય છે."

USCIRF ઘણીવાર કેટલીક ઘટનાઓને અતિશયોક્તિપૂર્ણ રીતે રજૂ કરે છે અને ભારતના બહુસાંસ્કૃતિક સમાજને ખોટી રીતે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. રણધીર જયસ્વાલે કહ્યું, "આ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની ચિંતા કરતાં ઇરાદાપૂર્વકની રણનીતિનો ભાગ હોય તેવું લાગે છે."

વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે ભારત ૧.૪ અબજ લોકોનો દેશ છે, જ્યાં વિશ્વના લગભગ તમામ ધર્મોના લોકો સાથે રહે છે. અમે USCIRF પાસેથી ભારતના વૈવિધ્યસભર અને સહિષ્ણુ સમાજની વાસ્તવિકતાને સંપૂર્ણપણે સમજવા અથવા સ્વીકારવાની અપેક્ષા રાખતા નથી.

ભારતે પોતાના નિવેદનમાં કહ્યું, "ભારત એવો દેશ છે જે મજબૂત લોકશાહી અને સહિષ્ણુતા માટે ઊભો છે. તેને નબળા પાડવાના આ પ્રયાસો નિષ્ફળ જશે. હકીકતમાં, USCIRF પર જ શંકા થવી જોઈએ."

ભારતના પાડોશી દેશો વિશે શું કહેવામાં આવ્યું છે?

USCIRF એ વિવિધ દેશો અને સંગઠનોને ત્રણ શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કર્યા છે.

ભારતને 'ખાસ ચિંતાજનક દેશો' ની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. ભારત ઉપરાંત પડોશી દેશો અફઘાનિસ્તાન, ચીન અને પાકિસ્તાનને પણ આ શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. શ્રીલંકાને 'દેશો પર વિશેષ દેખરેખની જરૂર હોય એ યાદી'માં મૂકવામાં આવ્યું છે.

પાકિસ્તાન અંગેના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે 2024માં પાકિસ્તાનમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ હશે.

અહેવાલ મુજબ, "ધાર્મિક લઘુમતી સમુદાયો - ખાસ કરીને ખ્રિસ્તીઓ, હિન્દુઓ અને શિયા અને અહમદી મુસ્લિમો - ને પાકિસ્તાનના કઠોર ઇશનિંદા કાયદા હેઠળ અત્યાચારનો સામનો કરવો પડ્યો છે. જવાબદારોને ભાગ્યે જ કાનૂની કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડ્યો છે."

અફઘાનિસ્તાન અંગેના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે તાલિબાન શાસન સત્તામાં આવ્યા પછી મહિલાઓ અને છોકરીઓના જીવનને સૌથી વધુ અસર થઈ છે.

USCIRF એ ભલામણ કરી છે કે યુએસ સરકાર જવાબદાર તાલિબાન અધિકારીઓ પર 'લક્ષિત પ્રતિબંધો' લાદે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયામાં Facebook પર , Instagram પર, YouTube પર, Twitter પર અને WhatsApp પર ફૉલો કરી શકો છો.