ફ્રૅશર્સ પાસે નોકરીઓ નથી, અનુભવી કર્મચારીઓને નોકરી જવાનો ડર - ભારતમાં IT સેક્ટરમાં કેવી સ્થિતિ છે?

લાંબા સમયથી આઈટી મહાશક્તિ સ્વરૂપે રહેલા ભારતનું આઈટી ક્ષેત્ર અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહ્યું છે.

જે આઈટી ક્ષેત્ર ક્યારેક સારા રોજગાર અને ઉચ્ચ પગારનો પર્યાય હતું એ શું પતન તરફ અગ્રેસર છે? આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાક્રમ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના વધી રહેલા ઉપયોગને કારણે આઈટી ક્ષેત્ર પર શું ખરેખર પ્રભાવ પડી રહ્યો છે?

સેલ્સની નોકરી છોડીને નવી નોકરીની તલાશ કરી રહેલાં પ્રિયંકા ભાવસારને જ્યારે એક કંપનીમાં નોકરીની તક મળી ત્યારે તેમને પૂર્ણ ભરોસો હતો કે તેમની કારકિર્દી નવેસરથી શરૂ થશે.

પરંતુ તેમને તેના બદલે પોલીસસ્ટેશન જવું પડ્યું.

પ્રિયંકાને એક કન્સલ્ટન્સીના માધ્યમથી નોકરીનો પ્રસ્તાવ મળ્યો. તેમને નોકરીના બદલામાં કંપનીને એક નિશ્ચિત રકમ આપવી પડશે એવું કહેવામાં આવ્યું હતું. એ પછી તેમને ક્રિએટિવ વેબ સોલ્યુશન્સ નામની એક કંપનીમાં નિયુક્ત કરવામાં આવ્યાં.

તેમને પુણે સ્થિત ઔંધ વિસ્તારમાં ઑફિસે બોલાવાયાં અને એક લૅપટોપ આપવામાં આવ્યું. કામ સ્વરૂપે તેમને અલગ-અલગ પ્રેઝન્ટેશન તૈયાર કરવાનું કહેવામાં આવ્યું.

મહિનો પૂરો થઈ ગયો, પરંતુ પ્રિયંકાને તેમનો પગાર ન મળ્યો.

બીબીસી સાથે વાત કરતાં પ્રિયંકાએ કહ્યું, "મેં ફેબ્રુઆરીમાં 15 દિવસ અને માર્ચમાં આખો મહિનો કામ કર્યું હતું. પરંતુ મને બંને મહિનાનો પગાર ન મળ્યો. જ્યારે મેં પૂછવા માટે ફોન કર્યો તો મને કહેવામાં આવ્યું કે બંને મહિનાનો પગાર 12થી 15 તારીખ વચ્ચે આપવામાં આવશે. મેં તેમને કહ્યું કે 10 તારીખ સુધીમાં મળશે એવું લેટરમાં લખેલું છે. તો તેમણે કહ્યું કે આ સ્ટાર્ટઅપ કંપની છે એટલે થોડી મુશ્કેલી થઈ શકે છે."

જોકે, પ્રિયંકાને જ્યારે પગાર મળ્યો તો તેમને 17500 રૂપિયા જ મળ્યા. તેમના અનુસાર, 24 હજાર રૂપિયા મળવાની તેમને આશા હતી.

પછી તેમણે તપાસ કરી તો તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ પૈસા એટલા માટે કાપવામાં આવ્યા હતા કારણ કે તેઓ કોઈ પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યાં નહોતાં.

આવું બીજા લોકો સાથે પણ થયું છે.

ત્યારપછી પુણેનાં ચતુશ્રુંગી પોલીસસ્ટેશનમાં કુલ 38 લોકોએ ફરિયાદ દાખલ કરી હતી જેમની સાથે અંદાજે 75 લાખ રૂપિયાની છેતરપિંડી થઈ હતી.

પોલીસે આ મામલામાં કંપનીના સીઈઓ અંકુશ વાનખેડે અને અન્ય ચાર લોકો સામે ભારતીય દંડ સંહિતા 2023ની કલમ 318(4) અને 31(5) હેઠળ મામલો દાખલ કર્યો છે.

પ્રિયંકા ભાવસારનું કહેવું છે કે આ ફરિયાદ પછી તેમને તેમના કેટલાક પૈસા પાછા મળી ગયા છે પરંતુ અન્ય લોકોની છેતરપિંડીની ફરિયાદો હજુ એમની એમ છે.

અમે કંપનીના સીઈઓ અંકુશ વાનખેડે અને તેજશ્રી ખતાલ સાથે ફોન અને મૅસેજથી સંપર્ક કરવાની કોશિશ કરી હતી પરંતુ તેમનો કોઈ જવાબ મળ્યો નહોતો. ફરિયાદ કરનારા 38 લોકોમાંથી મોટા ભાગના ફ્રૅશર્સ છે. તેમને હવે નવી નોકરી શોધવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.

IT ક્ષેત્રમાં છેતરપિંડીના મામલા

આઈટી ક્ષેત્રમાં છેતરપિંડીનો આ પહેલો મામલો નથી. પુણેમાં જ આવા છ મામલા નોંધાયા છે.

આ તમામ કેસમાં ફ્રૅશર્સને નોકરી અપાવવાના બહાને કરવામાં આવેલી છેતરપિંડી જ છે. મોટા ભાગના લોકો સૉફ્ટવેર ઍન્જિનિયર તરીકે નોકરી મેળવવાનો સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા.

આઈટી ક્ષેત્રમાં કામ કરવાનું સ્વપ્ન જોઈ રહેલા ઘણા ફ્રૅશર્સને આવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. એ સિવાય મિડ-કરિયરવાળા લોકોની સ્થિતિ પણ ખાસ સારી નથી.

પુણેની ટીસીએસમાં કામ કરનારાં એક મહિલાને સમય પહેલાં જ મેટરનિટી લીવ પર મોકલી દેવામાં આવ્યાં હતાં. તેઓ ટીસીએસમાં 17 વર્ષથી કામ કરી રહ્યાં હતાં.

મેટરનિટી લીવ પછી તેમણે બાળકને પતિ પાસે મૂક્યું અને નોકરી પર પાછાં ફર્યાં, પરંતુ તેઓ ફરિયાદ કરે છે કે તેમને જબરદસ્તી રાજીનામું અપાવડાવી દેવાયું.

તેમણે તેમની ફરિયાદમાં કહ્યું છે કે કંપની તેમને રાજીનામા વગર જવા દેવા તૈયાર નહોતી. તેમણે લેબર કમિશનર પાસે ફરિયાદ દાખલ કરાવી છે.

તેમણે ફરિયાદમાં કહ્યું છે કે, "સાત મહિનાની દીકરીને પતિ સાચવતા હતા. મને તેને દૂધ પીવડાવવા માટે પણ જવાની રજા મળતી નહોતી. મને રાજીનામું આપી દેવાનું દબાણ કરાતું હતું. પછી વધુ દલીલબાજી કર્યા પછી મને બહાર જવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી."

બીબીસી સાથે વાત કરતી વખતે લેબર કમિશનર એમ.એ.મુજાવરે કહ્યું હતું કે, "તેમણે ખોટી રીતે તેમને હઠાવી દેવાયાં હોવાની ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. સુનાવણીમાં ટીસીએસના લોકો હાજર રહ્યા હતા. જોકે, કોઈ સમાધાન ન નીકળ્યું. હવે મામલો કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે."

આ મામલાની સુનાવણી લેબર કોર્ટમાં ચાલી રહી છે. જોકે, આ મહિલા છેલ્લા છ મહિનાથી બેરોજગાર છે.

અમે આ મામલે ઇ-મેઇલ કરીને ટીસીએસને પણ પૂછ્યું હતું. જોકે, તેમની પાસેથી કોઈ જવાબ મળ્યો નહોતો.

'ચૂપચાપ છટણી'

આઈટી કર્મચારીઓ માટે એક કામદાર સંગઠન તરીકે કામ કરતાં 'ફૉરમ ફૉર આઈટી ઍમ્પ્લોઇઝ'નું કહેવું છે કે આઈટી કર્મચારીઓની એક તરફ ચૂપચાપ છટણી થઈ રહી છે અને બીજી તરફ નવા લોકો માટે અવસર ઘટી રહ્યો છે.

સંગઠનનો દાવો છે કે આઈટી કંપનીઓમાં ઉપલબ્ધ નોકરીઓમાં ઘટાડો થયો છે. તેમના અનુસાર સંગઠન દર મહિને લેબર કમિશનર પાસે આઈટી કંપનીઓમાં બરખાસ્તગી સંબંધિત 15થી 20 ફરિયાદો દાખલ કરે છે.

આ એવા કર્મચારીઓ છે જે ફરિયાદ કરવાનું સાહસ દેખાડે છે. છટણીની સંખ્યા તો આનાથી ઘણી મોટી છે.

આઈટી કર્મચારીઓના ફોરમના અધ્યક્ષ પવનજીત માનેએ જણાવ્યું હતું કે હકીકતમાં શું પરિવર્તન આવ્યું છે.

તેઓ કહે છે કે, "પહેલાં કર્મચારીઓ બે પ્રોજેક્ટ વચ્ચે કર્મચારીઓને બૅન્ચ પીરિયડ પર રાખી શકતી હતી. જ્યારે કોઈ નવો પ્રોજેક્ટ આવે તો તેમને કામ આપી દેવામાં આવતું હતું. હવે બૅન્ચ પીરિયડ દરમિયાન પણ નોકરી ખોવાની સંભાવના રહે છે.'

તેઓ કહે છે કે, "વ્યક્તિ બૅન્ચ પર છે તેનો અર્થ એ થાય છે કે તેમને કામ પહેલાં 30-35 દિવસનો સમય મળે છે. આ તેનો પણ સંકેત છે કે કંપનીઓ પાસે પ્રોજેક્ટ્સની અછત છે. ઉપલબ્ધ તકો હવે ઓછી થઈ ગઈ છે અને બીજી તરફ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની પણ અસર અનુભવાઈ રહી છે."

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની અસર?

ભારત સરકારના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય દ્વારા NASSCOM (નૅશનલ ઍસોસિયેશન ઑફ સોફ્ટવેર ઍન્ડ સર્વિસ કંપનીઝ) ના આધારે આપવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર, 2022 માં ભારતમાં આઇટી કંપનીઓમાં 51 લાખ કર્મચારીઓ હતા. હવે આ સંખ્યા વધીને 54 લાખ થઈ હોવાનો અંદાજ છે. જોકે, તેમાંથી ઘણા હવે તેમની નોકરી ગુમાવવાના ભયના છાયા હેઠળ જીવી રહ્યા છે.

ભારત આઇટી સુપરપાવર તરીકે જાણીતું છે પણ આ સર્વિસ સેક્ટર છે. જેમ જેમ ભારતમાંથી કામ કરાવવાની જરૂરિયાત ઓછી થઈ છે, તેમ તેમ આવતા પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે.

ગ્રાહકો ઘણીવાર સીધું પૂછતા હોય છે કે શું તેઓ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા કામ કરાવી શકે છે? કંપનીના માલિકો કહે છે કે તેમને હવે આટલા બધા સૉફ્ટવેર ડેવલપર્સ કે અન્ય કર્મચારીઓની જરૂર નથી.

AI સહિત IT ક્ષેત્રમાં કામ કરતી કંપની, મેશ્બા સોલ્યુશન્સના સ્થાપક અને સીઇઓ મહેશ મુથાલિકે બીબીસીને જણાવ્યું કે, "હવે AIનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકાય તે અંગે વધુ વિચારણા થઈ રહી છે. આને કારણે નોકરી પર કર્મચારીઓની જરૂરિયાત ઘટી રહી છે."

"જો કોઈ પ્રોજેક્ટ પર કામ કરવા માટે AI નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તો તે 24*7 અને ઝડપથી થાય છે. તેથી, એ સીધો પ્રશ્ન છે કે શું AI નો ઉપયોગ માણસો કરતાં વધુ થાય છે. વિકસિત દેશોમાં AI નો વ્યાપક ઉપયોગ થઈ રહ્યો હોવાથી, ભારત પાસેથી અગાઉ માંગવામાં આવતા સંસાધનોમાં હવે ઘટાડો થયો છે."

"જે કંપનીઓમાં પ્રોજેક્ટ પર કામ કરવા માટે 10 કે 15 કર્મચારીઓની જરૂર પડતી હતી તેમની માંગ હવે લગભગ શૂન્ય થઈ ગઈ છે."

તેથી, મુતાલિક કહે છે કે કંપનીઓ કર્મચારીઓને એવી જગ્યાઓ પર નિયુક્ત કરી રહી છે જ્યાં માનવ હસ્તક્ષેપ જરૂરી છે.

આંકડા શું દર્શાવે છે?

2022માં કેન્દ્ર સરકારે નાસ્કોમના અંદાજને ટાંકીને કહ્યું હતું કે ભારતના આઈટી ઉદ્યોગને 2026 સુધીમાં 95 લાખ કર્મચારીઓની જરૂર પડશે.

જોકે, નાસ્કોમના ફેબ્રુઆરી, 2026ના અહેવાલ અનુસાર, દેશના ટૅક્નૉલૉજી ક્ષેત્રમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા અંદાજે 59.5 લાખ સુધીની જ છે.

એટલે કે, વર્તમાનનું અંદાજિત વર્કફોર્સ 2022 માં અંદાજિત વર્કફોર્સની જરૂરિયાત કરતાં 35 લાખ જેટલું ઓછું છે.

2022માં અંદાજ મુજબ, આ 95 લાખ કામદારોમાંથી 55 લાખ કર્મચારીઓ પાસે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને બિગ ડેટા જેવી ડિજિટલ ટૅક્નૉલૉજીમાં સ્કિલ હોવાની અપેક્ષા હતી. જોકે, વર્તમાન આંકડા અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે.

નાસકોમના મતે, આઇટી ક્ષેત્ર હાલમાં 'ગ્લૉહસ રીસેટ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. કંપનીઓની આવક વધી રહી છે, ત્યારે ભરતીનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે.

હજારો કર્મચારીઓને નોકરી પર રાખવાને બદલે, કંપનીઓ હવે અદ્યતન કુશળતા ધરાવતા કર્મચારીઓને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. આ ફેરફારોની અસર મુખ્યત્વે નવા નોકરી શોધનારાઓ પર પડી શકે છે.

અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. અજિત રાનડે કહે છે કે ભારતમાં આઇટી ક્ષેત્રના વિકાસમાં વિદેશી કંપનીઓ માટે કામ કરવાની મુખ્ય ભૂમિકા હતી, પરંતુ નવી ભરતીનો અભાવ ચિંતાનો વિષય છે. આ માટે શિક્ષણ પ્રણાલીમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.

ડૉ. રાનડે કહે છે, "આઈટી ક્ષેત્રમાં ભારતની પ્રગતિ 36 વર્ષની ગાથા છે. ભારતને આઈટી ક્ષેત્રમાં સુપરપાવર માનવામાં આવતું હતું, જે તેનો આધાર હતો. ફોર્ચ્યુન 500 તરીકે ઓળખાતી કંપનીઓમાંથી, લગભગ 400 થી 450 કંપનીઓએ ભારતમાં આઉટસોર્સિંગનું કામ કર્યું હતું. તેથી, ભારતને આઉટસોર્સિંગની મૂડી કહેવામાં આવતું હતું."

"પરંતુ ઘણાં વર્ષો પછી, મને લાગે છે કે ફ્રેશર્સને નોકરી મળવાનો દર ઘટ્યો છે. પહેલા કંપનીઓ બીટેક ધરાવતા લોકોને નોકરી પર રાખતી હતી. પછી, માંગ વધતાં, બીએસસી ધરાવતા લોકોને પણ નોકરી મળવા લાગી. અલબત્ત, તેમને 'તાલીમ' આપવામાં આવતી હતી. પરંતુ હવે, મને ચિંતા છે કે ભરતી પહેલાની સરખામણીમાં ઘટી રહી છે."

"તેના ઘણાં કારણો છે. મુખ્ય કારણ એ છે કે AI એન્ટ્રી-લેવલ કાર્યો કરી રહ્યું છે. રિવિઝનલ વર્ક કે જેમાં ઍન્ટ્રી-લેવલ કોડિંગની જરૂર હોય છે, એ બધું AI દ્વારા કરવામાં આવે છે. અલબત્ત, હાલમાં વિશ્વમાં અસ્થિરતા, ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતાને કારણે, લોકો નવા રોકાણો કરવામાં સાવચેત છે. તેથી એવું લાગે છે કે નવી ભરતીમાં ઘટાડો થયો છે. તેથી જ લોકો ચિંતિત છે."

સરકારી ડેટા અનુસાર, ગ્લોબલ કૅપેબિલિટી સેન્ટર IT ક્ષેત્રમાં નવી તકો ઉભી કરી રહ્યા છે. આનાથી 2027 સુધીમાં ભરતીમાં સાત ટકાનો વધારો થવાની સંભાવના છે. આ વાત ઇન્ડિયા બ્રાન્ડ ઇક્વિટી ફાઉન્ડેશન દ્વારા મે મહિનામાં બહાર પાડવામાં આવેલા એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

ભારત સરકારના વાણિજ્ય મંત્રાલયના દ્વારા સ્થાપિત સંસ્થા ઇન્ડિયા બ્રાન્ડ ઇક્વિટી ફાઉન્ડેશન (IBEF) એ અંદાજ લગાવ્યો છે કે ભારતના ક્લાઉડ ઉદ્યોગમાં 2026 ના અંત સુધીમાં 1.4 કરોડ નોકરીઓનું સર્જન થવાની સંભાવના છે. જોકે, આઈટી કર્મચારીઓ માટે વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન