'छप्पनिया दुष्काळ' : जेव्हा लोकांना कुत्र्यांच्या तोंडातून अन्न हिसकावून पोट भरावं लागलं होतं

(टीप : या बातमीतील काही वर्णन तुम्हाला अस्वस्थ करू शकतात.)

"कालूच्या दिशेने वाहणारा वारा आणि त्या ऋतूचा प्रकोप जणू ओरडून सांगत होता – खा! खा!"

"पक्षीही भूक आणि तहानेने तडफडत होते. चैत्रातील वारे आणि उष्ण लाट पूर्णपणे कोरडी आणि अंगाची लाहीलाही करणारी होती. चहूबाजूंनी भाजून निघालेली जमीन जणू कालूला आपला शत्रू मानून त्याचे पाय जखडून टाकू पाहत होती."

गवताच्या पेंढ्या आणि दागिने यांच्या आधारावर कसेबसे दोन महिने काढल्यानंतर त्याने विचारले, "पूर्ण बारा महिने रुसून बसलेला पाऊस ज्येष्ठ महिन्याच्या शेवटच्या पंधरवड्यातही परतणार नाही का?"

जणू ज्येष्ठ महिन्याचा शेवटचा पंधरवडा समोर येऊन उभा ठाकला होता. कालू लगेच म्हणाला, "एकदा पाऊस आला की कसातरी पुढचा काळ निघून जाईल. झाडांची कोवळी पालवी आणि रानभाज्या खाऊनही दिवस काढू. फक्त कसाही करून पाऊस पडू दे."

तेवढ्यात गावाच्या उतारावरील पायवाटेच्या दुसऱ्या टोकाकडून एक किंकाळी ऐकू आली, "धावा! गुरांवर हल्ला झाला आहे. धावा!"

कालूच्या अंगावर काटा आला. तो आणखी वर चढून गेला आणि त्याने जे दृश्य पाहिले, ते सात जन्मांतही विसरू शकणार नव्हता.

मृत गुरांवर सांगाड्यासारखी दिसणारी वीस माणसे तुटून पडली होती. त्यांचे दात चाकूसारखे दिसत होते. भुकेने त्यांच्या पोटात जणू आग पेटली होती.

कालू शहारला. क्षणभर त्याला वाटले, हे गिधाडे तर नाहीत ना? ते खरोखरच गिधाडांसारखे गुरांवर तुटून पडले होते.

दोन-तीन माणसांनी गुरांचे प्रत्येक पाय पकडले होते, तर त्यांच्यावर चढलेले दोघेजण तलवारीने गुरांचे मांस कापत होते. त्यांच्या अंगावर लंगोटीशिवाय दुसरे काही वस्त्र असते, तर त्यांनी तेही फाडून टाकले असते.

ते गुरांच्या काखेत वार करत होते. पोट आणि मांड्यांच्या मधला भाग कापत होते. तलवारीची भीती असूनही काही जण कदाचित एखादा बाण तरी बाहेर काढू शकले असते.

कालू मोठ्या कष्टाने उठला. त्याचे संपूर्ण शरीर आखडून गेले होते.

तो रडता रडता झोपी गेला होता. डोळे उघडले तेव्हा पुन्हा त्यांत अश्रू दाटून आले. तो उठून म्हणाला, "हे देवा, तुझे अस्तित्व मिटून जाऊ दे. माझ्या माणसांची ही काय अवस्था झाली आहे?"

जड श्वास घेत तो पुटपुटला. जणू एखादा डोंगर फोडत असल्यासारखा तो म्हणाला, "जगात वाईटापेक्षाही भयंकर काही असेल, तर ती गोष्ट म्हणजे भूक!"

'मानवीनी भवाई' कादंबरीतली माणसाची अगतिकता

गुजराती साहित्यातील नामवंत लेखक आणि ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित पन्नालाल पटेल यांनी आपल्या 'मानवीनी भवाई' या कादंबरीत छप्पनिया दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर भूक आणि मानवी अगतिकतेचे हे भयावह चित्र मांडले आहे.

या कादंबरीत कालू नावाच्या काल्पनिक पात्राच्या माध्यमातून लेखकाने नैसर्गिक आपत्ती, भूक, माणसाचा संघर्ष आणि आत्मसन्मान टिकवण्यासाठी करावा लागणारा भीषण संघर्ष चित्रित केला आहे.

प्रेम, भूक आणि मानवी संवेदनांचा हा दस्तऐवज दुष्काळाच्या भयावह परिस्थितीतही माणसाची जगण्याची इच्छा आणि त्याचा दुर्दम्य निर्धार जिवंत ठेवतो.

1899-1900 च्या या भीषण दुष्काळात चाऱ्याअभावी गुरेढोरे आणि मेंढ्या-बकऱ्या मृत्युमुखी पडल्या. माणसांची अवस्थाही इतकी बिकट झाली होती की त्यांचे शरीर सांगाड्यासारखे दिसू लागले होते.

पन्नालाल पटेल यांच्या या कादंबरीच्या प्रस्तावनेत गुजराती लेखक 'दर्शक' म्हणजेच मनुभाई पंचोली यांनी निसर्गाच्या या निर्दयी प्रकोपापुढे माणूस किती हतबल होतो, हे स्पष्ट केले आहे.

भुकेमुळे नाती आणि माणुसकीदेखील संपुष्टात येऊ लागते. लोक अन्नधान्याच्या एका-एका दाण्यासाठी आसुसतात. लेखकाने अशा लोकांना 'भुकेली भुते' असे संबोधले आहे.

या दुष्काळाचे हृदय पिळवटून टाकणारे चित्र रेखाटताना ते लिहितात, "छप्पनिया दुष्काळ हा एका लोप पावत चाललेल्या पिढीवर कोसळलेला महाभयंकर संकट होता."

"या दुष्काळात नानियासारखे पती आपल्या पत्नींना सोडून निघून गेले. मुलांना जन्म देणाऱ्या मातांकडे अंग झाकण्यासाठी कपडेदेखील उरले नव्हते."

"भाली आणि रूखी यांसारख्या महिलांना आपली लाजलज्जा सोडावी लागली. पुरुषांच्या मनात केवळ एकच चिंता उरली होती, ती म्हणजे कसाही करून पोट भरण्याची व्यवस्था करणे. मग त्यासाठी भीक मागावी लागो, चोरी करावी लागो किंवा अगदी कुत्र्यांच्या आणि हत्तींच्या खुरांवरची धूळ चाटावी लागो. पोटातील भुकेची आग विझवण्यासाठी महिलांना आपले शरीरदेखील विकावे लागत होते."

"माणुसकीच्या या अधःपतनाकडे पाहून कथेत शंकरदा योग्यच म्हणतात, पहिल्याला गमावणे हे शेवटच्याला गमावण्यापेक्षा चांगले."

"जेव्हा एखादी स्त्री आपल्या पतीच्या प्रतिष्ठेची पर्वा करणे सोडते, आई आपल्या मुलीची काळजी घेणे सोडते आणि मुलगी आपल्या वडिलांचा मान राखणे सोडते, तेव्हा समजावे की सर्व काही उद्ध्वस्त झाले आहे."

"उद्या तर सगळ्यांनाच मरायचे आहे. त्यामुळे आज जसे जमेल तसे जगा. जितके जगता येईल तितके जगा आणि जितके दुःख सहन करता येईल तितके सहन करा. त्यानंतर हे न्याय्य आहे की अन्याय्य, नैतिक आहे की अनैतिक, याचा विचार तरी कोण करणार?"

या दुष्काळाला 'छप्पनिया दुष्काळ' का म्हटले जाते?

1899 मध्ये देशातील अनेक भागांमध्ये मान्सून अपयशी ठरला. परिणामी 1900 मध्ये असा भीषण दुष्काळ पडला, ज्याचे उदाहरण गेल्या 200 वर्षांत सापडत नाही.

त्या काळात धान्य आणि जनावरांच्या चाऱ्याची प्रचंड टंचाई निर्माण झाली होती.

लहान शेतकरी, कारागीर आणि भूमिहीन मजूर सर्वाधिक प्रभावित झाले. धान्य उपलब्ध नसल्याने गरीब लोक झाडांची पाने आणि 'थोर' (एक प्रकारचे निवडुंग) या वनस्पतीचे खोड खाऊन जगण्याइतके हतबल झाले होते.

इतिहासकार हरिप्रसाद शास्त्री आणि प्रवीणचंद्र पारीख यांनी त्यांच्या 'पॉलिटिकल अँड कल्चरल हिस्ट्री ऑफ गुजरात : ब्रिटिश पीरियड' या पुस्तकात लिहिले आहे की, या दुष्काळाला छप्पनिया दुष्काळ असे म्हणतात, कारण तो विक्रम संवत 1956 मध्ये पडला होता.

ते लिहितात, "छप्पनिया दुष्काळ 1900 मध्ये पडला. अशा प्रकारे गुजरातला राजकीय आणि नैसर्गिक अशा दोन्ही प्रकारच्या संकटांचा मोठा फटका बसला. दुष्काळ आयोगाने वारंवार स्पष्ट केले होते की, दुष्काळाच्या काळात शेतकऱ्यांवर शेतसारा भरण्यासाठी दबाव आणू नये. मात्र, मुंबई सरकारने याच्या अगदी उलट धोरण स्वीकारले. परिणामी गुजरातमधील लोक दहशतीत आले."

गुजरातच्या ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये गुजरातच्या या काळाबद्दल फारच मर्यादित माहिती उपलब्ध आहे.

मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या मृत्यूंमुळे आणि गुराढोरांच्या मृत्युमुखी पडल्यामुळे लोकांचे मनोधैर्यही खचले होते.

गावांमध्ये भूक आणि मृत्यूचे असे वातावरण होते की दुष्काळाचा सर्वाधिक भीषण परिणाम ग्रामीण भागात पाहायला मिळाला.

'पॉलिटिकल अँड कल्चरल हिस्ट्री ऑफ गुजरात' या पुस्तकात लिहिले आहे, "याचे कारण म्हणजे व्यापक चौकशी करण्याऐवजी सरकारी अधिकाऱ्यांनी वेगवेगळ्या प्रकरणांची स्वतंत्र चौकशी केली. त्यामुळे पक्षपात आणि मनमानी वाढली. अशा परिस्थितीत कहानदास पारेख यांनी गुजरातमध्ये शेतसारा वसुलीदरम्यान झालेल्या अत्याचारांची माहिती गोळा करून ती लोकांसमोर मांडण्याचे धाडस दाखवले."

यानंतर विधानसभेत जमीन-महसूल कायदा मांडला जाणार होता, तेव्हा फिरोजशाह मेहता यांनी त्याला विरोध केला.

जनतेचे प्रतिनिधी आणि सर फिरोजशाह मेहता यांची मागणी होती की, सध्याचे विधेयक सार्वजनिक चर्चेसाठी खुले करावे आणि लोकांची मते जाणून घ्यावीत.

मात्र, सरकारने त्यांची मागणी मान्य केली नाही. याच्या निषेधार्थ सदस्यांनी सभागृहातून सभात्याग केला. विधानसभेच्या इतिहासातील ही पहिलीच अशी घटना होती. यामुळे गुजरातमध्ये राजकीय जागरूकता वाढली.

'असे वाटत होते, जणू कातडीने झाकलेले सांगाडेच आहेत'

ब्रिटिश अधिकारी एफ. एच. एस. मेरीवेदर यांनी दुष्काळग्रस्त भागांचा दौरा केल्यानंतर 'अ टूर थ्रू द फेमिन डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ इंडिया' या पुस्तकात लोकांच्या समस्या, तत्कालीन ब्रिटिश प्रशासनाची धोरणे आणि मदतछावण्यांमधील परिस्थितीचे सविस्तर वर्णन केले आहे.

बिलासपूर येथील एका सरकारी मदतछावणीच्या भेटीचा उल्लेख करताना ते लिहितात, "तिथे उपस्थित असलेल्या अनेक लोकांनी मला सांगितले की ते अनेक महिन्यांपासून या छावणीत राहत आहेत, मात्र त्यांना खाण्यासाठी पुरेसे अन्न मिळत नाही."

"सर्वांची एकच तक्रार होती की ते उपाशी आहेत. हे सांगताना ते आपल्या शरीराकडे बोट दाखवत होते. त्यांच्या हातापायांची हाडे स्पष्ट दिसत होती आणि सांध्यांमधील हाडेही प्रचंड बाहेर आलेली होती. असे वाटत होते, जणू ते कातडीने झाकलेले सांगाडेच आहेत."

ते पुढे लिहितात, "एका गरीब मुलीला पाहून अंगावर काटा आला. तिच्या आईने सांगितले की ती पाच वर्षांची आहे. मात्र, ती माणसाच्या लहान मुलाऐवजी शरीररचनाशास्त्रातील एखाद्या विकृत नमुन्यासारखी दिसत होती."

"तिच्या चेहऱ्यावरील त्वचा इतकी ताणली गेली होती की तिचे सर्व दात दिसत होते. डोक्यावरील सर्व हाडे स्पष्टपणे दिसत होती. तिचे हात माझ्या करंगळीइतके बारीक आणि मांड्या माझ्या अंगठ्याइतक्या रुंद होत्या. हा पूर्णपणे उपासमारीचा परिणाम होता. आणखी एक माणूस, जो केवळ सांगाडाच उरला होता, गेल्या अडीच महिन्यांपासून सरकारी मदतीवर अवलंबून होता."

"तरीही त्याचे वजन 31 किलोसुद्धा नव्हते. मी त्याला सहज उचलू शकलो. बहुतांश महिला जवळजवळ नग्न होत्या आणि कमरेभोवती केवळ एक फाटके वस्त्र गुंडाळलेले होते. त्यांची अवस्था इतकी दयनीय झाली होती की सामान्यतः भारतीय महिलांमध्ये दिसणारी नैसर्गिक लाज आणि संकोचही त्यांच्यात उरला नव्हता."

'लोकांना संथ मृत्यूच्या दिशेने ढकलले जात होते'

या पुस्तकात त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या धोरणांवरही उघडपणे टीका केली आहे. ते लिहितात, "मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिलेल्या परिस्थितीच्या आधारे संपूर्ण जबाबदारीने सांगू शकतो की, या तथाकथित कल्याणकारी संस्थेत राहणाऱ्या लोकांना भयंकर आणि संथ मृत्यूच्या दिशेने ढकलले जात होते."

त्यावेळी भारतात आलेले ब्रिटिश पत्रकार आणि अर्थशास्त्रज्ञ वॉन नॅश यांनी त्यांच्या 'द ग्रेट फेमिन अँड इट्स कॉजेस' (भीषण दुष्काळ आणि त्याची कारणे) या पुस्तकात याबद्दल लिहिले आहे.

"देशात कॉलराची साथ पसरली आहे. मृतदेहांच्या भयानक दुर्गंधीने हवा भरून गेली आहे. लोक इतक्या वेगाने मरत आहेत की त्यांचे मृतदेह जाळणे किंवा पुरणेही शक्य होत नाही. अहमदाबाद, भरूच, खेडा आणि पंचमहाल जिल्ह्यांतील मदतछावण्यांनाही या साथीने विळखा घातला आहे. काठियावाडमध्येही परिस्थिती तितकीच भयानक आहे."

अर्थशास्त्रज्ञ वॉन नॅश लिहितात, "अहमदाबादमधील मदतछावण्यांमधून निम्मे लोक पळून गेले आहेत. मृतांची संख्या किती आहे, याची माहिती नाही. गोध्रामध्ये जिल्हाधिकारी आणि इतर अधिकाऱ्यांना स्वतःच्या हातांनी जवळपास 1,000 मृतदेह जाळावे लागले."

मात्र, त्यांनी वडोदऱ्यातील परिस्थिती तुलनेने चांगली असल्याचेही नमूद केले आहे.

अनेक इतिहासकार आणि लेखकांच्या मते, ब्रिटिश सरकार आणि गुजरातमधील संस्थानिक राजांनी मदतछावण्या आणि अन्नवाटप केंद्रे सुरू केली होती. मात्र, परिस्थिती इतकी भीषण होती की हे प्रयत्न अपुरे ठरले.

वॉन नॅश लिहितात, "ब्रिटिश सरकारने भारताच्या विविध भागांतून अतिरिक्त अधिकारी भरती करून त्यांना गुजरातमध्ये पाठवले आहे."

"लोक कमिशनर मिस्टर लेली यांच्याकडे वडील आणि रक्षक म्हणून पाहतात. त्यांना पूर्ण स्वातंत्र्य देण्यात आले आहे. त्यांच्या नव्या धोरणानुसार गावांच्या जवळ मदत केंद्रे सुरू केली जात आहेत, जेणेकरून विस्थापित लोकांना जवळच मदत मिळू शकेल. मात्र, वास्तव हे आहे की भारतीय प्रजेला जनावरांप्रमाणे मरायला भाग पाडले जात आहे."

गुजरातमधील प्रसिद्ध लेखक अच्युत याग्निक यांनीही त्यांच्या 'अहमदाबाद – रॉयल सिटी टू मेगा सिटी' या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे.

"या दुष्काळाने ब्रिटिश सरकारचा क्रूर चेहरा समोर आणला. मदतछावण्या खूप उशिरा सुरू करण्यात आल्या आणि शेतसारा वसुली सुरूच राहिली. हे सर्व तेव्हा घडत होते, जेव्हा सरकार बर्मा आणि अफगाणिस्तानमधील साम्राज्यवादी विस्तारासाठी पैसा उभा करण्याचा प्रयत्न करत होते."

अच्युत याग्निक लिहितात, "शहरांवर दुष्काळाचा परिणाम तुलनेने कमी झाला होता. तरीही अहमदाबादमधील एका मदतछावणीचे चित्र गरिबांवर कोसळलेल्या या संकटाची भीषणता दाखवते."

"असे असूनही, आपल्या सामाजिक जाणीवेचा अभिमान बाळगणारे आणि दानधर्माला महत्त्व देणारे अहमदाबादचे लोक या संकटात निष्क्रिय राहिले, असे दिसते. हिंदू आणि जैन मंदिरांच्या विश्वस्त संस्था मोठ्या निधीचे व्यवस्थापन करत होत्या."

ईश्वर पेटलीकर पुढे लिहितात, "तलाव आणि त्यांच्या काठांवरून पक्षी गायब झाले होते. गुरेढोरे भुकेने मरू लागली होती. भटकी गुरे कावळ्यांच्या गराड्यात पडून राहत आणि कावळे त्यांचे मांस टोचून खात. त्यांना कावळ्यांना हाकलण्याइतकीही ताकद उरली नव्हती."

"कावळ्यांनी त्यांच्या शरीरावर जखमा केलेल्या ठिकाणी गिधाडे चोची मारत होती. अशा प्रकारे पक्ष्यांची मेजवानी सुरू होती आणि गुरेढोरे असहायपणे पडून होती."

"उन्हाळा सुरू होताच माणसेही मरू लागली. भाईलाल यांनी माणसांचे आणि जनावरांचे मृतदेह पाहिले. दलित समाजातील लोक हे मृतदेह ओढत नेऊन विहिरीत टाकत होते. त्यावर मातीसुद्धा टाकली जात नव्हती. काही काळातच विहीर मृतदेहांनी भरून जात असे. काही मृतदेह शेतात फेकून दिले जात होते. त्यांना कोल्हे आणि कुत्री ओढत नेऊन खाऊ लागली होती."

'गांधीजींनीही मदतकार्यासाठी निधी गोळा केला'

ते पुढे लिहितात, "कसाईखान्यांमध्ये बैल अवघ्या 6 रुपयांना विकले जात होते. जवळच्या सोजित्रा बाजारात खटकी समाजाची एक-दोन घरे होती. ते गुरेढोरे मुंबईला पाठवत असत."

"मध्यमवर्गीय लोकांनी आपले दागिनेदेखील विकले होते. तरीही त्यांना उदरनिर्वाह करणे कठीण झाले होते."

"बोरसद आणि आनंद येथील मोठ्या संख्येने गरीब शेतकऱ्यांनी आपली मुले मिशनऱ्यांच्या स्वाधीन केली होती. मिशनऱ्यांनी इंग्लंड आणि आयर्लंडमधून पैसे मागवले आणि या संधीचा उपयोग धर्मप्रसारासाठी केला. अशा परिस्थितीत अनेकांनी जीव वाचवण्यासाठी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला. तिथे त्यांना अन्न आणि काम, दोन्ही मिळू शकत होते."

वल्लभ विद्यानगर विद्यापीठाचे संस्थापक आणि स्वतंत्र पक्षाचे माजी अध्यक्ष भाईलाल पटेल यांच्या आठवणींचा संदर्भ देत अच्युत याग्निक पुढे लिहितात, "गुजरातमध्ये असे धार्मिक गुरू होते, जे शेतकरी आणि गरीब लोकांच्या दानातून श्रीमंत झाले होते. वैष्णव हवेल्यांमध्ये 'छप्पन भोग' अर्पण केले जात होते आणि आचार्य आपल्या ऐषारामी जीवनात मग्न होते."

"स्वामीनारायण मंदिरांमध्येही भरपूर पैसा होता. डाकोरच्या रणछोडराय मंदिराकडे मोठा निधी होता आणि जैन मंदिरांकडेही संपत्तीची कमतरता नव्हती. मात्र, भुकेल्या लोकांचे पोट भरण्यासाठी एकाही धार्मिक गुरूने पुढे येण्याची इच्छा दाखवली नाही."

ते लिहितात की काही उद्योगपतींनी मदतकार्य केले. दक्षिण आफ्रिकेत राहणाऱ्या गुजराती लोकांनीही मदतीसाठी पैसे गोळा केले. यामध्ये गांधीजींचाही समावेश होता. मात्र, आपत्तीचा आवाका इतका मोठा होता की ही मदत अपुरी ठरली.

या संकटाविरोधात कोणी आवाज उठवला?

अच्युत याग्निक यांच्या मते, भारताचे पितामह म्हणून ओळखले जाणारे दादाभाई नौरोजी यांनीही या मुद्द्यावर आवाज उठवला होता. ब्रिटिश राजवटीविरोधात आता वेगळ्या प्रकारच्या रणनीतीची गरज आहे, असे त्यांना वाटू लागले होते. त्यांनी राजकीय राष्ट्रवादाच्या आवश्यकतेवर भर दिला.

याचा परिणाम त्यावेळी पाहायला मिळाला, जेव्हा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे 18 वे अधिवेशन अहमदाबादमध्ये आयोजित करण्यात आले. या अधिवेशनाच्या स्वागत समितीच्या अध्यक्षपदी अंबालाल सांकरलाल यांची निवड करण्यात आली.

अच्युत याग्निक यांनी अंबालाल सांकरलाल यांच्या भाषणाचा संदर्भ देत लिहिले आहे,

"गुजरात हे एक औद्योगिक आणि व्यापारी केंद्र आहे. गेल्या दोन दुष्काळांमुळे एक कोटीपेक्षा कमी लोकसंख्या असलेल्या गुजरातमध्ये 25 लाख लोकांचा मृत्यू झाला आहे. याचे कारण म्हणजे देशातील संपत्ती परदेशात नेली जात आहे."

"अहमदाबादमध्ये अनेक उद्योगपती होते. बिघडलेल्या राजकीय परिस्थितीचा त्यांच्या व्यवसायावर परिणाम होत असल्याचे त्यांना वाटत होते. त्यामुळे राजकीय आंदोलन सुरू करणे आवश्यक आहे, असे त्यांना वाटू लागले होते."

"यांपैकी अनेकांच्या स्वतःच्या कापड गिरण्या होत्या. ब्रिटिश सरकार त्यांच्याकडून 'अन्यायकारक पद्धतीने उत्पादन शुल्क वसूल करत होते'. दुसरीकडे, शेतसारा व्यवस्थेमुळे शेतकरीही त्रस्त होते."

"या सर्व मुद्द्यांच्या पार्श्वभूमीवर काँग्रेसच्या या अधिवेशनात एक प्रश्न उपस्थित झाला – 'आपण इतके गरीब का आहोत?'"

ब्रिटिश राजवटीला विरोध असूनही हे लोक ब्रिटिश सत्ता पूर्णपणे संपुष्टात आणण्याच्या बाजूने नव्हते. अहमदाबाद काँग्रेसमध्ये एक ठराव मंजूर करण्यात आला. त्यात म्हटले होते, "भारतातील ब्रिटिश राजवट कायम राहावी, अशी आम्ही प्रार्थना करतो. भारताला कायदा-सुव्यवस्था आणि कायमस्वरूपी शांतता देणारी ती प्राचीन आणि सन्माननीय व्यवस्था पुन्हा प्रस्थापित व्हावी, अशी आमची मागणी आहे. आम्हाला न्याय, स्वातंत्र्य, समान अधिकार आणि साम्राज्यात सहभागी होण्याची संधी हवी आहे."

सुमारे 20 लाख लोकांचा मृत्यू

ब्रिटिश सरकारच्या राजपुताना प्रांतातील दुष्काळ निवारण कार्यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या समितीचे अध्यक्ष जे. ई. स्कॉट यांनी त्यांच्या 'इन फेमिन लँड' या पुस्तकात लिहिले आहे की, परिस्थितीचा आढावा घेण्यासाठी ब्रिटिश व्हाइसरॉय यांनी कलकत्ता येथे एक बैठक घेतली होती.

त्यावेळी ब्रिटिश सरकारच्या अंदाजानुसार ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील प्रदेशांमध्ये एकूण 2 कोटी 20 लाख आणि इतर संस्थानांमध्ये 2 कोटी 70 लाख लोक दुष्काळाने प्रभावित झाले होते.

अशा प्रकारे एकूण 4 कोटी 90 लाख लोक दुष्काळाच्या कचाट्यात सापडले होते. व्हाइसरॉय यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, 30 लाख लोकांना मदत पुरवली जात होती.

जे. ई. स्कॉट लिहितात, "सर्वाधिक प्रभावित प्रदेशांमध्ये बॉम्बे प्रेसिडेन्सी, काठियावाड, गुजरात आणि राजपुताना यांचा समावेश होता. जवळपास 60 लाख लोक सरकारी मदतीवर अवलंबून होते."

"भारतात लोकसंख्या वाढीचा सर्वसाधारण दर दीड टक्के होता. या हिशेबाने 10 वर्षांत लोकसंख्येत 10 लाखांची वाढ व्हायला हवी होती. मात्र, त्याऐवजी या कालावधीत लोकसंख्येत 80 लाखांची घट नोंदवण्यात आली."

ते पुढे लिहितात की, "दुष्काळाच्या वर्षांमध्ये मृत्यूदर प्रचंड वाढला होता. भरूचमध्ये तो दर हजार लोकांमागे 2.96 वरून 24.83 पर्यंत पोहोचला होता. पंचमहालमध्ये हा दर दर हजार लोकांमागे 46.60, खेडा येथे 21.07 आणि अहमदाबादमध्ये 24 इतका होता."

या काळात कॉलराची साथही पसरली होती. त्यामुळे या आजाराने मृत्यू झालेल्यांची संख्याही मोठी होती.

1901 च्या सरकारी दुष्काळ अहवालानुसार, "ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील प्रदेशांमध्ये जवळपास 10 लाख लोकांचा मृत्यू झाला होता. त्यापैकी एक-पंचमांश मृत्यू कॉलरामुळे झाले होते. संस्थानिकांच्या प्रदेशांमध्येही जवळपास 10 लाख लोकांचा मृत्यू झाला होता."

'गुजरात विश्वकोशा'नुसार, सरकारी आकडेवारीत या दुष्काळादरम्यान केवळ मुंबई प्रांतात 7,40,376 लोकांच्या मृत्यूची नोंद करण्यात आली होती. या प्रांतात गुजरातचा प्रदेशही समाविष्ट होता.

हे सरकारी आकडे आहेत आणि तेही ब्रिटिश राजवटीच्या काळातील. त्या काळात अशा नैसर्गिक आपत्तींची माहिती गोळा करण्यासाठी उपलब्ध असलेली साधने मर्यादित होती. त्यामुळे मृतांची प्रत्यक्ष संख्या यापेक्षा कितीतरी अधिक असावी, असे जाणकारांचे मत आहे.

आधी उल्लेख केल्याप्रमाणे, अहमदाबादमधील काँग्रेस अधिवेशनाच्या स्वागत समितीचे अध्यक्ष अंबालाल सांकरलाल यांनी मृतांची संख्या 25 लाख असल्याचे सांगितले होते.

इतर इतिहासकारांच्या संदर्भांमध्येही या आकडेवारीत फरक आढळतो.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)