چه کسی از همسایه‌اش جاسوسی می‌کرد؟ مجارستان آرشیو دوران کمونیسم را باز می‌کند

مجارستان در حال انتشار کامل آرشیو اسناد امنیت دولتی خود به صورت آنلاین است؛ اقدامی که ممکن است مشخص کند چه کسانی در چهار دهه حکومت کمونیستی تا سال ۱۹۸۹ از همسایه‌ها، همکاران، دوستان و بستگان خود جاسوسی می‌کردند.

دولت می‌گوید این اقدامی حیاتی در روند گذار دموکراتیک مجارستان است.

برای برخی، این اقدام فرصتی است که مدت‌ها چشم‌انتظار آن بوده‌اند تا درباره بازداشت‌ها، بازجویی‌ها و ناپدید شدن‌هایی که به دست حکومت کمونیستی و شبکه گسترده خبرچینان و جاسوسان آن رخ داد، پاسخ بخواهند.

اما برای دیگران، ممکن است رازهای دردناکی را که دهه‌ها پنهان مانده‌اند آشکار کند.

بالینت مجار که در دهه ۱۹۸۰ از فعالان مخالف حکومت در مجارستان کمونیستی بود، می‌دانست که فعالیت‌هایش به دقت زیر نظر قرار دارد.

او بعدتر توانست بخش‌هایی از اطلاعاتی را که حکومت مخفیانه درباره زندگی‌اش جمع‌آوری کرده بود به دست آورد، از جمله گزارش یک خبرچین پلیس درباره سخنرانی‌ که او در سال ۱۹۸۷ برای گروهی از معلمان انجام داده بود. در آن گزارش آمده بود او «گفته است که به‌زودی در کشور ما تغییر رژیم رخ خواهد داد».

او حالا می‌تواند به جنبه طنزآمیز ماجرا نگاه کند.

مجار به بی‌بی‌سی می‌گوید: «یادم نبود که از همان زمان، آنقدر زود، درباره امکان تغییر رژیم حرف می‌زدم.»

او هنوز نمی‌داند خبرچین چه کسی بوده و از جزئیات عملیات نظارت بر فعالیت‌هایش نیز اطلاعی ندارد، اما ممکن است به‌زودی پاسخ این پرسش‌ها را پیدا کند.

او می‌گوید: «خود این سازوکار و نحوه عمل آن هرگز علنی نشده است. شاید حالا که همه اسناد به‌طور کامل در دسترس قرار می‌گیرند، همه بتوانند تصویر روشن‌تری از کل این نظام به دست آورند.».

نخستین مجموعه اسناد در هفتادمین سالگرد سرکوب خونین شوروی که قیام دموکراسی‌خواهانه مجارستان در سال ۱۹۵۶ را در هم شکست منتشر شذ.

در سال‌های بعد، صدها نفر از رهبران این جنبش زندانی و اعدام شدند.

حکومت مجارستان برنامه نظارتی عظیمی ایجاد کرد. خبرچین‌ها از میان مردم عادی جذب می‌شدند، اغلب از طریق باج‌گیری یا رشوه، تا از جوامع محلی خود جاسوسی کنند.

گرگو بندگوز چه، رئیس آرشیو تاریخی امنیت دولتی مجارستان، می‌گوید نام ۵۰ تا ۶۰ هزار نفر از این افراد در آرشیوها آمده است.

او می‌گوید: «ما همه پرونده‌های ماموران سابق را اسکن و منتشر می‌کنیم. بنابراین، دست‌کم از میان اسنادی که باقی مانده‌اند، مشخص خواهد شد نه فقط این‌که کسی جذب شده بود، بلکه بر چه اساسی، چگونه جذب شده بود، با چه چیزی از او باج‌گیری شده و چگونه فعالیت می‌کرد.»

پیتر «سیامی» مولر در دهه ۱۹۸۰ بخشی از صحنه زیرزمینی و معترض موسیقی راک در مجارستان بود. خبرچین‌های پلیس تقریبا همیشه در میان جمعیت حضور داشتند و اوضاع را زیر نظر می‌گرفتند.

او می‌گوید: «از تو گزارش تهیه می‌کردند، می‌بردندت کلانتری، بله، این چیزی بود که مدام تکرار می‌شد.»

مولر سال‌ها با نظام کمونیستی مبارزه کرد، اما درباره افشای هویت همکاران دستگاه امنیتی احساس راحتی نمی‌کند.

او می‌گوید: «کاملا با این ایده راحت نیستم که جامعه بعد از این همه سال به چنین پاکسازی یا تسویه حساب تاریخی نیاز داشته باشد. اینکه افراد مشخص شوند، تحقیر شوند، شرمنده شوند و مجازات شوند، در حالی که یا از دنیا رفته‌اند یا وارد دوران دیگری از زندگی شده‌اند.»

قانون مربوط به انتشار این آرشیوها در ماه سپتامبر تصویب شد.

پتر مجار، نخست‌وزیر، پس از پیروزی قاطع خود در انتخابات ماه آوریل بر ویکتور اوربان گفت دولتش «یکی از مهم‌ترین وعده‌های گذار دموکراتیک را عملی خواهد کرد. ما اسناد موجود را علنی و قابل جست‌وجو خواهیم کرد».

برخی کشورها، از جمله لهستان و آلمان، پس از سقوط کمونیسم بسیار سریع‌تر آرشیوهای خود را گشودند. با این حال، همه اسناد در این کشورها دیجیتالی نشده‌اند و جست‌وجو در آن‌ها ممکن است به سوابق شخصی یا خانوادگی محدود باشد.

مجارستان می‌گوید آرشیو آنلاینش به هر کسی اجازه خواهد داد بدون محدودیت جست‌وجو کند.

اما از نظر بالینت مجار، برای پاسخگو کردن افراد، انتشار اسناد بیش از حد دیر انجام شده است.

او می‌گوید: «مسئله دیگر در درجه اول این نیست که چه کسی باید پاسخگو باشد یا هنوز چه کسی را می‌توان پاسخگو کرد، چون بیشتر افراد آن نسل دیگر زنده نیستند و دیگران نیز مدت‌هاست از زندگی فعال کاری کنار رفته‌اند.»

بالینت مجارپس از سقوط کمونیسم نماینده پارلمان و وزیر دولت شد و اکنون پژوهشگر ارشد موسسه دموکراسی دانشگاه اروپای مرکزی در بوداپست است.

برای او، ارزش انتشار آرشیوها فراتر از پاسخگو کردن افراد است.

او می‌گوید: «یک ملت نمی‌تواند بدون اینکه به‌نوعی با گذشته خودش روبه‌رو شود، به زندگی با دروغ ادامه دهد.»

به گفته او «[باز کردن آرشیوها] قطعا به مجارستان کمک خواهد کرد این کار را انجام دهد.»

مجارستان در آستانه آن است که درباره این گذشته پنهان و تاریک، بسیار بیشتر بداند.

حامیان این اقدام می‌گویند این گامی بزرگ در مسیر آشتی تاریخی است اما برای برخی، روبه‌رو شدن با این رازها دردناک خواهد بود.