Tiknoolajiyad cusub oo suuragelinaysa dhalmada carruur Galmo la'aan

Bishii la soo dhaafay waxaa la soo bandhigay saadaal geesinimo leh oo ku saabsan mustaqbalka kulanka lammaanaha, taas oo ah in dadku ay galmada sii wadi doonaan muddo dheer, balse aysan mar dambe u samayn doonin si ay carruur u helaan.

Tani macnaheedu maaha in dhalmada ay gebi ahaanba joogsan doonto, balse waxay ka dhigan tahay in tiknoolajiyadu ay beddeli doonto sida carruurta loo dhalo. Waxaa suurtagal ah in la helayo habab fudud oo ammaan ah oo kulanka lammaanaha ka dhigi doona mid aan mar dambe loogu baahnayn dhalmo.

Ilaa boqol sano ka hor, aadanuhu wuxuu carruurta ku heli jiray hal waddo oo keliya oo ah galmada oo ku tiirsanayd nasiib, ka dibna waxaa soo baxay duritaanka manida ee macmalka ah iyo 45 sano ka hor IVF-ta, Inkastoo tiknoolajiyadani ay ahaayeen kuwo horumar weyn keenay, haddana weli waxay ku xirnaayeen ukun iyo mani dabiici ah oo ka yimaada jirka bini'aadamka.

Hase yeeshee, horumarka laga gaaray tiknoolajiyadda unugyada asliga ah ayaa xaaladdan gebi ahaanba beddeli doona. Tallaabada xigta waxay noqon doontaa IVG, oo ah hab unugyada maqaarka loogu beddelo unugyo asal ah oo awood leh, kadibna looga dhigo ukun iyo mani. Tiknoolajiyaddan ayaa soo jiidanaysa malaayiin lammaane, balse waxay sidoo kale dhalinaysaa su'aalo culus.

Tusaale ahaan, haddii ukun laga samayn karo unugyada maqaarka, qof 90 jir ah wuxuu noqon karaa waalid hidde ahaan, sidoo kale carruur sagaal jir ah, uurjiif la soo riday, ama dad dhintay sanado ka hor oo unugyadoodu la qaboojiyay. Bal ka fikir haddii mani laga samayn karo maqaarka haweeneyda, ama ukun laga samayn karo maqaarka ninka. Tani waxay dhab noqon kartaa dhawaan, maadaama 2023-kii saynisyahanno Japan ah ay ku guuleysteen inay ukun dhedig ka sameeyaan maqaarka jiir lab ah, kadibna ay ku dhaliyeen jiir yar yar iyagoo adeegsanaya mani caadi ah.

Si fikraddan loo sii ballaariyo, maxaa dhacaya haddii ukun iyo mani labadaba laga sameeyo hal qof oo keliya oo loo isticmaalo sameynta uurjiif? Haddii uurjiifkaas loo beddelo ilmo, waxaad heleysaa ilmo hidde ahaan ka yimid afar waalid, ama siddeed, ama lix iyo toban, ama intaas ka badan.

Koboca Tiknoolajiyadda

Tiknoolajiyad kale oo awood u leh inay gebi ahaanba beddesho taranka sida aan u naqaanno waa awoodda lagu saxayo DNA-da uurjiifka. Saxitaanka si gaar ah loo beegsaday ee taxanaha DNA-da ee unugga waxay suurtoowday iyadoo ay ugu wacan tahay qalab taariikhi ah oo cusub oo la ikhtiraacay 2012-kii, kaas oo beegsada taxanaha DNA-da ee loo yaqaan CRISPR.

Bishii Nofeembar 2018, saynisyahanka Shiinaha ee He Jiankui wuxuu shaaciyay dhalashada laba gabdhood oo uurjiifkooda uu hidde ahaan ku beddelay horraantii sanadkaas isagoo adeegsanaya nidaamka CRISPR. Nasiib darro, shaqadan wuxuu ku sameeyay si qarsoodi ah, isagoo adeegsanaya habab ku xadgudbay anshaxa cilmi-baarista aadanaha iyo sharciyada Shiinaha.

Maxkamadda Shiinaha waxay ku xukuntay saddex sano oo xabsi ah, halka maxkamadda ra'yiga caalamiga ah ay ku tilmaantay inuu yahay dambiile jebiyay sharciga.

Mataanaha labada ah ee ugu horreeya hadda waxay ka weyn yihiin shan sano, laakiin Shiinuhu waligiis ma soo saarin wax war ah oo ku saabsan caafimaadkooda ama qaab-dhismeedkooda hidda sidahooda.

Sidaas darteed, waxaa la sameynayaa isbeddelo loo gudbin karo jiilasha ka dhasha uurjiifkaas iyadoo aan xad lahayn.

Isticmaalka ugu macquulsan ee tiknoolajiyaddan beddelidda DNA-da waa ka hortagga cudurrada ama xaaladaha sababa naafonimada carruurta.

Isticmaalka ugu cabsi badan inkastoo aanay u badnayn inay dhacdo waa in loo isticmaalo abuurista 'carruur gaar ah', kuwaas oo aan kaliya yeelan doonin awoodo heer sare ah, laakiin sidoo kale u gudbin doona awooddaas carruurtooda.

Qaar ka mid ah dadka waxay aaminsan yihiin inaan waligeed aadanaha loo oggolaan doonin inuu beddelo DNA-da jiilasha mustaqbalka, taas oo yeelan karta saameyn joogto ah; kuwa kale waxay aaminsan yihiin inaanan u isticmaalin hadda, sababtoo ah lama xaqiijin inay ammaan tahay ama waxtar leedahay.

Sanadkii 2017, cilmi-baarayaashu waxay soo sheegeen inay ku guuleysteen inay nooleeyaan wananka yaryar ee dhashay hal ama laba toddobaad ka hor waqtigooda, iyagoo ku jira bacaha balaastikada ah oo ay ka buuxaan biyo gaar ah.

Dhawaan, Maamulka Cuntada iyo Dawooyinka ee Mareykanka waxay qabatay kulan dadweyne si ay uga wada hadlaan in, goorta, iyo sida loo sameeyo tijaabooyinka bacaha dhalmada ee macmalka ah ee carruurta dhiciska ah.

Qalabkani wuxuu u shaqeeyaa sidii kuwa lagu hayo carruurta dhiciska ah oo heer sare ah. Waxay horay u qaadi karaan awoodda ilmaha dhiciska ah ee uu ku noolaado hal ama laba toddobaad oo dheeraad ah, laga bilaabo xaaladda ugu wanaagsan qiyaastii 22 toddobaad oo uur ah ilaa ku dhawaad 20 toddobaad, laakiin weli ilmahaas wuxuu ku qasbanaan lahaa inuu afar bilood iyo bar ku qaato isagoo ku koraya jirka haweeneyda.

Horumarradani waxay noqon karaan kuwo la yaab leh oo loogu talagalay carruurta dhiciska ah iyo waalidkooda, laakiin ma keeni doonaan isbeddel weyn oo loogu talagalay inta badan.

Maxaa ku saabsan ilmo-galeenka macmalka ah ee qaadi kara uurjiif lix ama toddoba maalmood jira oo ka caawin kara inuu koro sagaal bilood ilaa uu noqdo ilmo yar oo caafimaad qaba?

Taasi kaliya kama saari lahayn galmada samaynta carruurta, balse sidoo kale waxay tirtiri lahayd uurka laftiisa. Dadka qaarkood waxay soo dhaweyn karaan tan, halka kuwa kale shaki la'aan ay ka baqi doonaan ama shaki ka qabi doonaan.

Dhammaan waxaas waxay noqon karaan kuwo aan la qiyaasi karin ama aan suurtagal ahayn mustaqbalka fog ee soo socda. Aagga ugu weyn ee cilmi-baarista muddada dheer ee maanta waa adeegsiga unugyada asliga ah si loo koriyo xubnaha bini'aadamka.

Ujeeddada ugu weyn waa xubnaha muhiimka ah ee loogu talagalay beerista sida kelyaha, beerka, iyo wadnaha, laakiin haddii xubnahaas la kori karo, maxay tahay sababta ilmo-galeenku aanu u suurtageli karin?

Bal qiyaas xubintaas, oo laga koriyay unugyada asliga ah ee haweeneyda, oo ku xiran mashiin bixin doona dhiig, sonkor, ogsijiin, iyo dhammaan hormoonnada muhiimka ah, oo ay la socoto nidaam lagu sifeeyo laguna saaro qashinka jirka, ka dibna ku dara uurjiifka.

"Ilmo-galeenkan ku jira sanduuqa" wuxuu, ugu yaraan aragti ahaan, beddeli karaa ilmo-galeenka haweeneyda.

Laakiin ma in la sameeyaa? Carruurteena iyo awoowayaasheenna waxay u baahan karaan inay go'aansadaan.

Tani waa xilli la yaab leh oo lagu jiro dhinaca daawada iyo bayoolajiga.

Aqoontayadu waxay ku fidaysaa xawaare la yaab leh. Awooddayada aan ugu isticmaalno aqoontaas si wanaagsan waxay ku koraysaa xawaare gaabis ah, laakiin si joogto ah. Fahamkayaga ku saabsan waxyeelada isticmaalka tiknoolajiyad cusub iyo heshiiskayaga ku saabsan xuduudaha, haddii ay jiraan, ee ay tahay in la dhigo waxay ku koraysaa xawaare gaabis ah.

Samaynta carruurta si macmal ah ma aha wax la yaab leh, inkastoo ay tahay arrin gaar ah oo qaab gaar ay tahay in loo wajaho. Taasi macnaheedu maaha inaan waligeen isticmaalin tiknoolajiyad cusub oo taranka ah, balse waxay ka dhigan tahay inaan aad uga taxaddarno tijaabinta tiknoolajiyadahaas si aan u hubinno inay ammaan yihiin oo ay si fiican u shaqeeyaan carruurta laftooda.