Waa maxay mustaqbalka siyaasadeed ee Netanyahu haddii Eisenkot uu soo dhiso dowlad?

Madaxweynaha Israa'iil, Isaac Herzog, ayaa hoggaamiyaha mucaaradka, Gadi Eisenkot, siiyay fursadda koowaad ee uu ku soo dhisi karo dowlad cusub oo isbahaysi ah, kaddib markii doorashadii toddobaadkii hore aysan dhinacna siin aqlabiyadda kuraasta baarlamaanka.

Eisenkot ayaa hadda haysta 28 maalmood oo uu ku raadinayo taageerada ku filan ee uu ku soo dhisi karo dowlad, waxaana suuragal ah in muddadaas loogu daro 14 maalmood oo kale.

Qoraal uu ku baahiyay barta X, hoggaamiyihii hore ee milatariga ayaa ku yiri: "Hadda waa waqtigii la soo dhisi lahaa dowlad midnimo qaran oo degdeg ah. Waxaan sameyn doonaa wax kasta oo aan awoodo si aan u xaqiijiyo in aan si habboon uga jawaabno xaaladdan."

Go'aanka Herzog ayaa yimid kaddib wadatashiyo uu la yeeshay wakiillada xisbiyada siyaasadeed. Sida lagu sheegay war ka soo baxay xafiiska madaxweynaha, Eisenkot waxaa taageeray 67 xildhibaan, halka 46 ay taageereen ra'iisul wasaarihii hore Benjamin Netanyahu.

Madaxweynaha ayaa awood u leh inuu xilka soo dhisidda dowladda u magacaabo qofka uu u arko inuu haysto fursadda ugu weyn ee uu dowlad ku soo dhisi karo. Kuma qasbana inuu doorto hoggaamiyaha xisbiga helay kuraasta ugu badan baarlamaanka.

Tirada kuraasta baarlamaanka

Xisbiga Likud ee uu hoggaamiyo Netanyahu iyo xulafadiisa xagjirka ah ayaa haysta 53 kursi oo ka mid ah 120-ka kursi ee baarlamaanka Israa'iil (Knesset).

Dhanka kale, xisbiga Eisenkot iyo saddex xisbi oo kale oo Yuhuud ah oo mucaaradka ah ayaa wada haysta 48 kursi.

Labada isbahaysi ee matala Carabta Israa'iil ayaa guud ahaan haysta 19 kursi. Natiijadaasi waxay xisbiyadaas siinaysaa door muhiim ah oo ay ku go'aamin karaan cidda soo dhisaysa dowladda xigta.

Kaddib wadatashiyo uu madaxweynuhu la yeeshay wakiillada xildhibaannada dhowaan la doortay, Eisenkot waxaa taageeray 67 xildhibaan, halka Netanyahu uu helay taageerada 46 xildhibaan.

Madaxweynaha ayaa awood u leh inuu soo magacaabo qofka uu u arko inuu haysto fursadda ugu weyn ee uu dowlad ku soo dhisi karo. Waajib kuma aha inuu doorto hoggaamiyaha xisbiga kuraasta ugu badan ku leh baarlamaanka.

Natiijada doorashada ayaa muujinaysa saddex arrin oo suurtagal ah oo lagu soo dhisi karo dowlad:

Hase yeeshee, xisbiyada Yuhuudda intooda badan ayaa doorashada ka hor ballanqaaday inaysan dowlad la dhisan doonin xisbiyada Carabta.

Inkasta oo Eisenkot iyo dhammaan xubnaha xisbigiisu ay diideen fikradda ah inay iskaashi la sameeyaan xisbiyada Carabta, haddana waxaa la rumeysan yahay inay suuragal tahay in heshiis lala gaaro.

Haddii taasi dhici weydo, wuxuu isku dayi karaa inuu heshiis la gaaro xisbiyada xagjirka ah, inkasta oo ay u badan tahay inuu kala kulmo caqabado waaweyn.

Waa maxay mustaqbalka Netanyahu?

Barafasoor Tukur Abdulkadir, oo ah khabiir ku takhasusay siyaasadda caalamiga ah, bare-na ka ah Jaamacadda Gobolka Kaduna ee dalka Nigeria, ayaa sheegay in xaaladdan aanay ahayn mid gebi ahaanba lala yaabay, balse ay weli adag tahay in la saadaaliyo cidda ku guuleysan doonta dhismaha dowladda.

"Xaaladdan ilaa xad waa la filayay, hase yeeshee way adag tahay in la saadaaliyo in uu noqon doono Netanyahu, Eisenkot ama qof kale oo soo baxa, inkasta oo midkoodna aanu noqon doonin wax lala yaabo," ayuu yiri Professor Tukur.

Wuxuu sheegay in khilaafka u dhexeeya Eisenkot iyo Netanyahu uu sii adkeeyay xaaladda, inkasta oo ay labadoodu hore u soo wada shaqeeyeen.

Sida uu sheegay barafasoor Abdulkadir, kala duwanaanshahoodu wuxuu inta badan la xiriiraa arrimaha fikirka iyo mabda'a Yuhuudda, halkii uu ka ahaan lahaa xuquuqda iyo xorriyadaha Falastiiniyiinta.

Barafasoorku wuxuu intaas ku daray: "Ugu dambayn, waxaa suuragal ah in la soo dhiso dowlad isbahaysi ah, taas oo xitaa ay ku jiri karaan xisbiyada siyaasadeed ee Carabta."

"Haddii mucaaradku ku guuleysto dhismaha dowladda Israa'iil, marka la eego xaaladda siyaasadeed ee hadda ka jirta Mareykanka, halkaas oo xubno badan oo ka tirsan Xisbiga Dimuqraadiga aysan taageersanayn dagaalka, waxaa suuragal ah in mowqifka Israa'iil isbeddelo. Arrintani waxay si gaar ah u saameyn kartaa colaadaha Israa'iil kala dhexeysa Falastiiniyiinta, Iiraan iyo Lubnaan, iyadoo la tixgelinayo in Mareykanku yahay xulafada ugu weyn ee Israa'iil," ayuu xusay Professor Abdulkadir.

Horay ma uga dhacday Israa'iil in la soo dhiso dowlad isbahaysi ah?

Waxaa jira tusaale hore oo ku saabsan dhismaha dowlad isbahaysi ah. Sannadkii 2020, kaddib saddex doorasho oo natiijo isku mid ah laga helay, Netanyahu iyo ninkii ay siyaasadda ku xifaaltamayeen ee Benny Gantz, oo ka tirsanaa garabka dhexe, ayaa ku heshiiyay inay awoodda wadaagaan.

Intii uu wadatashiyada la lahaa xisbiyada siyaasadeed, Herzog wuxuu sheegay in si looga baaqsado doorasho kale, loona suurtageliyo dhismaha dowlad xasilloon, "xisbiyada iyo wakiilladoodu waa inay fahmaan inaysan fulin karin dhammaan ballanqaadyadooda."

Intii u dhexeysay sannadihii 2019 iyo 2022, siyaasadda Israa'iil waxaa hareeyay kala qaybsanaan xooggan, iyadoo la qabtay shan doorasho, xilli Netanyahu iyo mucaaradkiisu ay isku dayayeen inay soo dhisaan dowlad isbahaysi ah.

Eisenkot ma ku guuleysan karaa dhismaha dowlad isbahaysi ah?

Eisenkot ayaa hadda haysta 28 maalmood oo uu isku dayo inuu ku soo dhiso dowlad cusub, waxaana suuragal ah in muddadaas loogu daro 14 maalmood oo kale haddii uu codsado waqti dheeraad ah.

Isagoo farriin ku baahiyay barta X, hoggaamiyihii hore ee milatariga ayaa yiri: "Hadda waa waqtigii la soo dhisi lahaa dowlad midnimo qaran oo degdeg ah. Waxaan sameyn doonaa wax kasta oo aan awoodo si aan u muujiyo inaan u qalanno in naloo igmado mas'uuliyaddan."

Israa'iil waligeed ma yeelan xisbi siyaasadeed oo keliya oo haysta aqlabiyadda kuraasta baarlamaanka. Sidaas darteed, dowladaheedu waxay ku tiirsanaayeen isbahaysiyo ay sameystaan xisbiyo kala duwan.

Xisbiga Likud ee uu hoggaamiyo Benjamin Netanyahu, oo ay weheliyaan xulafadiisa aragtiyaha adag iyo xisbiyada Yuhuudda ee aadka u muxaafidka ah, ayaa haysta 53 kursi oo ka mid ah 120-ka kursi ee baarlamaanka Knesset.

Dhanka kale, xisbiga dhexe ee Eisenkot iyo saddexda xisbi ee kale ee Yuhuudda ah ee mucaaradka ayaa wada haysta 48 kursi.

Labada isbahaysi siyaasadeed ee matala Carabta Israa'iil, United Arab List iyo Joint List, ayaa wada helay 19 kursi. Natiijadani waxay xisbiyadaas siinaysaa door muhiim ah oo ay ku yeelan karaan wadaxaajoodyada dhismaha dowladda.

Hase yeeshee, ku dhowaad dhammaan xisbiyada Yuhuudda, marka laga reebo hal xisbi, ayaa doorashada ka hor ballanqaaday inaysan dowlad isbahaysi ah la dhisan doonin xisbiyada Carabta.

Madaxweyne Isaac Herzog ayaa sheegay in kaddib toddobaad uu wadatashiyo la yeeshay dhammaan xisbiyada siyaasadeed, uu go'aansaday inuu Eisenkot siiyo fursadda koowaad ee uu ku soo dhisi karo dowlad.

War ka soo baxay xafiiska madaxweynaha ayaa xaqiijiyay in Eisenkot iyo Netanyahu labadaba lagu wargeliyay go'aankaas.