ఆన్‌లైన్‌ ఆర్డర్స్: కాలం చెల్లిన వస్తువులు/పదార్ధాలు వస్తే ఏం చేయాలి?

ఆన్‌లైన్‌లో కిరాణా సామాను ఆర్డర్ చేసేటప్పుడు, చాలామంది వస్తువు ఎంత త్వరగా వస్తుందో చూస్తారు. కానీ, వస్తువు వచ్చిన తర్వాత దానిపై రాసి ఉన్న తేదీని ఎంతమంది గమనిస్తారు?

కొన్ని రోజుల కిందట క్విక్ కామర్స్ ప్లాట్‌ఫామ్‌ 'జెప్టో'కు సంబంధించి ఒక కేసు వెలుగులోకి రావడంతో ఈ విషయం చర్చకు వచ్చింది.

గడువు తేదీ ముగిసిన శనగపిండి ప్యాకెట్ తనకు అందిందని ఆరోపిస్తూ ఒక వినియోగదారుడు చేసిన ఫిర్యాదు మేరకు.. ఫుడ్ సేఫ్టీ అండ్ స్టాండర్డ్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (ఎఫ్‌ఎస్ఎస్ఐ) సంబంధిత కంపెనీకి నోటీసు జారీ చేసింది.

ఎఫ్ఎస్ఎస్ఐ ప్రకారం.. సోషల్ మీడియా ప్లాట్‌ఫామ్ ఎక్స్‌లో చేసిన ఫిర్యాదులో.. శనగపిండి ప్యాకెట్‌పై 'యూజ్ బై’ తేదీ :12-09-2026' అని రాసి ఉందని తెలిపింది.

దీనిపై ఆ కంపెనీ నుంచి వివరణ కోరి, విచారణ జరపాలని ఎఫ్ఎస్ఎస్ఐ ఆదేశించింది.

ప్రస్తుతం ఈ విషయంపై విచారణ జరుగుతోంది. అంతేకాక పలు ముఖ్యమైన ప్రశ్నలను కూడా ఇది లేవనెత్తింది.

ఆన్‌లైన్‌లో ఆర్డర్ చేసిన వస్తువు గడువు ముగిస్తే వినియోగదారులు ఏం చేయాలి? వినియోగదారులు కేవలం రీఫండ్ మాత్రమే అడగగలరా లేదా నష్టపరిహారం కూడా కోరవచ్చా? ఈ విషయంలో చట్టం ఏమి చెబుతుంది?

ఆహార భద్రతకు సంబంధించిన నిపుణులతో పాటు వినియోగదారుల హక్కులకు సంబంధించిన నిపుణులతో మాట్లాడటం ద్వారా ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు కనుగొనడానికి, కంపెనీ బాధ్యతలు ఏమిటో అర్థం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించాం.

ఆన్‌లైన్‌లో ఆర్డర్ చేసిన వస్తువులు గడువు ముగిస్తే వినియోగదారులు ఏం చేయాలి?

"ఒక కస్టమర్ ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్‌లో గడువు ముగిసిన ఆహార పదార్థాలను పొందితే, కంపెనీపై లేదా అమ్మకందారుపై ఫిర్యాదు చేయొచ్చు. అటువంటి సందర్భాలలో, వినియోగదారుల రక్షణ చట్టం 2019, ఆహార భద్రత, ప్రమాణాల చట్టం 2006 కింద చర్యలు తీసుకోవచ్చు" అని సుప్రీంకోర్టు న్యాయవాది వినియోగదారుల చట్ట నిపుణుడు సత్యం సింగ్ రాజ్‌పుత్ చెప్పారు.

వినియోగదారులు దీనికి సంబంధించిన వాలెట్లు, గడువు తేదీలు, బిల్లులు, ఆర్డర్ల సమాచారాన్ని భద్రపరుచుకోవాలని చెప్పారు.

అన్నింటి కంటే ముందుగా ఫిర్యాదుదారు కంపెనీ కస్టమర్ కేర్‌కు ఫిర్యాదు చేయాలి. అక్కడ ఫిర్యాదు పరిష్కారం కాకపోతే.. జాతీయ వినియోగదారుల హెల్ప్‌లైన్ నంబర్ 1915కు లేదా ఎఫ్ఎస్ఎస్ఐ వంటి 'ఫుడ్ సేఫ్టీ కనెక్ట్' పోర్టల్‌లో ఫిర్యాదు చేయాలి.

వినియోగదారుల ఫోరంకు కూడా అప్పీల్ చేసుకోవచ్చు. వినియోగదారుల ఫోరం ఆ వస్తువులకు రీఫండ్‌ను, నష్టపరిహారాన్ని, కేసు ఖర్చుల చెల్లింపును ఆదేశించగలదు.

విచారణలో ఆహార భద్రతా నిబంధనల ఉల్లంఘన జరిగినట్లు తేలితే, ఆ కంపెనీకి లేదా అమ్మకందారుకు జరిమానా విధించవచ్చు. కొన్ని కేసుల్లో వారి లైసెన్సు కూడా రద్దు చేయవచ్చు.

ఆహారం తినడానికి సురక్షితం కాకపోతే, చట్ట ప్రకారం సంబంధిత వ్యక్తులకు జైలు శిక్ష, జరిమానా కూడా పడొచ్చు.

గడువు ముగిసిన వస్తువులు ఆరోగ్యానికి ఎంత ప్రమాదకరం?

గడువు ముగిసిన వస్తువుల వల్ల ప్రమాదం అది ఏ రకమైన ఆహారం, దాన్నెలా నిల్వ చేశారన్న దానిపై ఆధారపడి ఉంటుందని పబ్లిక్ హెల్త్ ఫౌండేషన్ ఆఫ్ ఇండియా వైస్ ప్రెసిడెంట్ (రీసెర్చ్ అండ్ హెల్త్ ప్రమోషన్) ప్రొఫెసర్ మోనికా అరోరా చెప్పారు.

తేమ వల్ల శనగపిండి, గోధుమ పిండి, ధాన్యాలు, మసాలాలు వంటి ఆహార పదార్థాలు బూజు పట్టవచ్చు. వాటిలో కొన్ని విషపూరిత పదార్థాలు ఏర్పడవచ్చు. ఇది కాలేయానికి ప్రమాదం కలిగించే అవకాశం ఉంది. దీర్ఘకాలిక ప్రమాదాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, కాలేయ క్యాన్సర్ ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది.

కొన్నిసార్లు ఇలా తినడం వల్ల వాంతులు, విరేచనాలు, కడుపు నొప్పి వంటి సమస్యలు కూడా రావచ్చు.

ఆహార వస్తువులపై రాసి ఉన్న గడువు తేదీని అర్థం చేసుకోవడం చాలా ముఖ్యమని ప్రొఫెసర్ అరోరా అన్నారు.

ఉదాహరణకు.. 'బెస్ట్ బిఫోర్' అని రాసి ఉంటే.. అది ఆహార నాణ్యతను సూచిస్తుంది. అయితే 'యూజ్-బై' లేదా 'ఎక్స్‌పైరేషన్' అంటే పేర్కొన్న తేదీ తర్వాత, ఆ ఆహారం తినడానికి అంత సురక్షితం కాదని అర్థం.

ప్యాకేజీపై ఉన్న తేదీని చదవడంలో మీకు ఇబ్బంది ఉంటే లేదా ఆహారం గురించి ఏవైనా సందేహాలుంటే, దాన్ని తినకపోవడమే మంచిదని నిపుణులు చెబుతున్నారు.

గడువు ముగిసిన వస్తువులకు బాధ్యులు ఎవరు?

ఇటువంటి కేసుల్లో వస్తువులను విక్రయించే ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్‌తో పాటు వాటిని ఉత్పత్తి చేసే కంపెనీపై కూడా బాధ్యత ఉంటుందని సత్యం సింగ్ రాజ్‌పుత్ అన్నారు.

అమ్మకందారు గడువు తేదీ ముగిసిన వస్తువులను అమ్ముతున్నట్లయితే, వారికి మీద చర్యలు తీసుకోవచ్చు. ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్ ఆ సర్వీసులను అందజేసే విషయంలో విఫలమైనట్లు గుర్తిస్తే.. వారిని కూడా బాధ్యులుగా పరిగణించవచ్చు.

వస్తువులను వేరొకరు విక్రయించారని చెప్పి ఆ ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్ తన బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోలేదని రాజ్‌పుత్ చెప్పారు.

కేసు వివరాలు, చట్టాన్ని బట్టి బాధ్యత ఏ మేరకు అనేది ఆధారపడి ఉంటుందని రాజ్‌పుత్ తెలిపారు.

ఎఫ్ఎస్ఎస్ఐ 2024 మార్గదర్శకాల ప్రకారం.. వస్తువులను డెలివరీ చేసేటప్పుడే, ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్‌లు ఆహారం, పానీయాలకు సంబంధించిన వస్తువులను గడువు ముగియడానికి ముందు, వాటి షెల్ఫ్ లైఫ్‌లో కనీసం 30 శాతం, అంటే 45 రోజులు మిగిలి ఉండేలా చూసుకోవాలి.

ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్‌లో వస్తువులను విక్రయించే వారి వద్ద తప్పనిసరిగా వాలిడ్ ఎఫ్ఎస్ఎస్ఐ లైసెన్స్‌ ఉండాలని, ఆన్‌లైన్‌లో అందించే ఉత్పత్తి సమాచారం ప్యాకేజీపై రాసిన దానితో సరిపోలేలా ఉండాలని కూడా మార్గదర్శకాలు నిర్దేశించాయి.

భారత్‌లో ఇలాంటి కేసులు చాలా ఉన్నాయి. ఈ కేసుల్లో.. వినియోగదారుల పంచాయతీలు కస్టమర్లకు చెందిన మనీని రీఫండ్ చేయాలని, నష్టపరిహారం చెల్లించాలని ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్‌లను లేదా అమ్మకందారులను ఆదేశించాయి. ఈ కేసులలో, వినియోగదారులకు కలిగిన అసౌకర్యానికి, న్యాయపరమైన ఖర్చులకు నష్టపరిహారం అందిస్తారు.

గడువు తేదీ ముగిసిన చికెన్‌ను డెలివరీ చేసినందుకు స్విగ్గీ ఇన్‌స్టామార్ట్, కెవెంటర్ ఆగ్రో లిమిటెడ్‌లు ఆ వినియోగదారునికి రూ.20 వేల నష్టపరిహారం చెల్లించాలని హైదరాబాద్‌లోని జిల్లా వినియోగదారుల ఫోరం ఆదేశించినట్లు ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ 2026 జూన్‌లో ఒక కథనంలో పేర్కొంది.

గడువు ముగిసిన నూడుల్స్ అమ్మినందుకుగాను రిలయన్స్ స్మార్ట్ పాయింట్‌ను ఒక వినియోగదారునికి రూ. 15,000ను జరిమానాగా, రూ. 5,000 న్యాయపరమైన ఖర్చులుగా చెల్లించాలని హిమాచల్‌ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రా జిల్లా వినియోగదారుల ఫోరం ఆదేశించినట్లు లైవ్ లా కథనం తెలిపింది.

ఆన్‌లైన్‌లో ఆర్డర్ చేసే మెడిసిన్లు గడువు ముగిస్తే ఏం చేయాలి?

గడువు ముగిసిన ఆహార పదార్థాన్ని పొందడం ఆందోళన కలిగించే విషయం. అయితే, ఆన్‌లైన్‌లో ఆర్డర్ చేసిన మెడిసిన్ల గడువు తేదీ కూడా ముగిసిపోయి ఉంటే, సమస్య మరింత తీవ్రంగా మారవచ్చు. ఇలాంటి పరిస్థితిలో వినియోగదారులకు అందుబాటులో ఉన్న చట్టపరమైన మార్గాలు ఏమిటి?

ఆహార పదార్థాలతో పోలిస్తే మెడిసిన్ల అమ్మకం, నిల్వకు భిన్నమైన, కఠినమైన నియమాలు ఉంటాయని న్యాయవాది సత్యం సింగ్ రాజ్‌పుత్ చెప్పారు. అటువంటి కేసుల్లో డ్రగ్స్ అండ్ కాస్మెటిక్స్ యాక్ట్, 1940 కింద చర్యలు తీసుకోవచ్చు.

వినియోగదారులు మొదట సంబంధిత ఈ-ఫార్మసీకి లేదా ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫామ్‌కు ఫిర్యాదు చేయవచ్చని చెప్పారు. అక్కడ సమస్య పరిష్కారం కాకపోతే, రాష్ట్ర డ్రగ్ కంట్రోలర్ లేదా డ్రగ్ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ను సంప్రదించవచ్చని తెలిపారు.

నేషనల్ కన్స్యూమర్ హెల్ప్‌లైన్ నంబర్ 1915కు కూడా ఫిర్యాదు చేయవచ్చు లేదా వినియోగదారుల కమిషన్‌ను సంప్రదించవచ్చు.

గడువు ముగిసిన మెడిసిన్లను వాడటం వల్ల ఎవరి ఆరోగ్యమైనా ప్రమాదకరంగా మారితే.. సంబంధిత వ్యక్తి సాక్ష్యాలను సమర్పించి నష్టపరిహారం కూడా కోరవచ్చు.

అయితే, అటువంటి పరిస్థితిలో ముందుగా వైద్యుడిని సంప్రదించడం అవసరం. మెడిసిన్ల ప్యాకెట్, కొనుగోలు బిల్లు, ఆర్డర్‌కు సంబంధించిన సమాచారాన్ని భద్రపరచుకోవాలి. ఫిర్యాదు చేసేటప్పుడు ఇవి సాక్ష్యంగా ఉపయోగపడతాయి.

గడువు ముగిసిన మందులను విక్రయిస్తూ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినట్లు తేలితే, సంబంధిత అమ్మకందారుపై లేదా బాధ్యులపై స్థానిక పోలీసుల వద్ద కేసు కూడా నమోదు చేయవచ్చు.

గడువు తేదీ ముగిసిన వస్తువులతో కంపెనీలు ఏం చేస్తాయి?

ఒక ఉత్పత్తి గడువు తేదీ ముగిసిన తర్వాత దానికి ఏమవుతుంది? దాన్ని పూర్తిగా ధ్వంసం చేస్తారా లేక వేరే చోట అమ్మవచ్చా?

కంపెనీలు సాధారణంగా గడువు ముగిసిన ఉత్పత్తులను దుకాణాలు, గిడ్డంగుల నుంచి వెనక్కి తీసుకుంటాయని సత్యం సింగ్ రాజ్‌పుత్ చెప్పారు.. ఆ తర్వాత వాటిని నిర్దేశించిన విధానం ప్రకారం ధ్వంసం చేస్తారు లేదా సురక్షితంగా పారవేస్తారు.

కంపెనీలు కూడా ఇలాంటి వస్తువుల రికార్డులను మెయింటైన్ చేస్తాయి.

కొంతమంది అమ్మకందారులు గడువు ముగిసిన వస్తువులను మోసపూరితంగా తిరిగి అమ్మడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు ఆందోళనకరమైన పరిస్థితి తలెత్తవచ్చు.

ప్యాకెట్‌పై ఉన్న పాత తేదీ మీద కొత్త లేబుల్ అతికించవచ్చు, లేదా వస్తువు కొత్తగా కనిపించేలా తేదీని మార్చవచ్చు. ఈ విధంగా, తాము కొనుగోలు చేస్తున్న వస్తువు గడువు తేదీ ఇప్పటికే ముగిసిపోయిందని వినియోగదారులు గ్రహించలేరు.

అలా చేస్తే, చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినట్లు అవుతుందని సత్యం సింగ్ రాజ్‌పుత్ చెప్పారు. ఒకవేళ ఆహార వస్తువులపై తేదీలను తారుమారు చేసినట్లు రుజువైతే లేదా తప్పుడు సమాచారంతో అమ్మినట్లు తేలితే.. సంబంధిత అమ్మకందారుపై లేదా కంపెనీపై చర్యలు తీసుకుంటారు.

తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చినందుకు లేదా తప్పుడు లేబులింగ్ ఫుడ్‌ను అమ్మినందుకు ఆహార భద్రత చట్టం కింద రూ.3 లక్షల నుంచి రూ. రూ.10 లక్షల వరకు జరిమానా విధించేలా నిబంధనలు ఉన్నాయి.

ఇలాంటి సందర్భాల్లో, ఎఫ్ఎస్ఎస్ఐకు లేదా ఆహార భద్రతా విభాగానికి వినియోగదారులు ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. వినియోగదారుల కమిషన్ నుంచి కూడా వారు పరిష్కారం కోరవచ్చు.

గడువు ముగిసిన సరుకులు వినియోగదారుల వద్దకు ఎలా చేరాయనేది మాత్రమే ప్రశ్న కాదు, అటువంటి సరుకుల అమ్మకాన్ని నివారించడంలోనూ, అవి తిరిగి మార్కెట్‌లోకి రాకుండా నిరోధించడంలోనూ వ్యవస్థ ఎంత సమర్థవంతంగా ఉందనేది కూడా ఇక్కడ ముఖ్యమైన ప్రశ్నగా మారుతోంది.

ఈ విషయంలో వినియోగదారుల తప్పేంటి?

ఆహార ప్యాకెట్లపై ఇచ్చిన సమాచారాన్ని ప్రజలు సరిగ్గా అర్థం చేసుకోకపోవడమే ఆహార భద్రతలో ప్రధాన సవాలు అని ప్రొఫెసర్ మోనికా అరోరా అన్నారు. 'బెస్ట్ బిఫోర్', 'యూజ్ బై' లేదా 'ఎక్స్‌పైరేషన్' తేదీల మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని చాలా మంది అర్థం చేసుకోరు.

వాస్తవానికి, 'బెస్ట్ బిఫోర్' అనేది.. ఆహార నాణ్యతకు చెందిన సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. అయితే, 'యూజ్ బై' లేదా 'ఎక్స్‌పైరేషన్' తేదీ అంటే ఆ గడువు దాటిన తర్వాత ఆహారం తినడానికి సురక్షితమని అర్థం కాదు.

"చాలామంది ఆహారం వాసన, రుచి లేదా రంగును బట్టి అది సురక్షితమైనదో కాదో నిర్ధరిస్తారు. అయితే, ఈ పద్ధతులు తరచూ ఆహారంలోని హానికరమైన పదార్థాలను గుర్తించడంలో విఫలమవుతాయి. అదేవిధంగా, ఆహారాన్ని వేడి చేయడం లేదా బూజును తొలగించడం వల్ల అది ఎల్లప్పుడూ సురక్షితం కాదు" అని ప్రొఫెసర్ అరోరా అన్నారు.

''ఏదైనా ఆహార పదార్థాన్ని కొనేటప్పుడు లేదా వాడేటప్పుడు ప్యాకెట్‌ సీల్‌పై ఉన్న తేదీని చెక్ చేయడం అత్యంత అవసరం. అలాగే, స్టోరేజ్ సూచనలను చదవాలి. ప్యాకెట్ ఉబ్బి ఉన్నా లేదా కారుతున్నా, దాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. ఆన్‌లైన్‌లో కిరాణా సామాగ్రిని ఆర్డర్ చేసేటప్పుడు ఇది మరింత ముఖ్యం. ఎందుకంటే వినియోగదారులు ఆర్డర్ ఇచ్చే ముందు వస్తువులను తమ చేతుల్లో పట్టుకుని చెక్ చేయలేరు" అని అన్నారు.

ఒక వస్తువు గడువు ముగిసిపోయిందని తేలితే లేదా దాని లేబుల్‌పై ఉన్న సమాచారం తప్పుగా ఉంటే, ఎక్కడ ఫిర్యాదు చేయాలో ప్రజలు తెలుసుకోవాలని కూడా ప్రొఫెసర్ అరోరా సూచించారు. అవగాహన లేకపోవడం వల్ల, ప్రజలు తరచుగా ఇలాంటి విషయాలను పట్టించుకోకుండా సురక్షితంకాని పదార్ధాలను/వస్తువులను వాడుతుంటారని అన్నారు.

(బీబీసీ కోసం కలెక్టివ్ న్యూస్‌రూమ్ ప్రచురణ)

(బీబీసీ తెలుగును వాట్సాప్‌,  ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌, ట్విటర్‌లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్‌లో సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి.)