แต่ละวันมีอาหารนับพันล้านมื้อเหลือทิ้ง เราจะช่วยกันลดอาหารเหลือทิ้งจากบ้านตัวเองได้อย่างไร ?

"ตลอดเจ็ดปีที่ผ่านมา ฉันใส่ใจกับการซื้ออาหารมากขึ้น ซื้อเข้าบ้านเท่าที่ตัวเองหรือคนที่ฉันทำอาหารให้จะกินได้หมด" เชเรน ออซคาน นักเขียนและผู้ผลิตคอนเทนต์ชาวตุรกีกล่าว

นับตั้งแต่ปี 2019 เธอดำเนินชีวิตด้วยแนวคิดลดขยะให้เป็นศูนย์ (zero waste) ซึ่งหมายถึงการลดปริมาณสิ่งที่ต้องทิ้งให้เหลือน้อยที่สุด และอาหารก็เป็นส่วนสำคัญของแนวทางดังกล่าว

"การย้ายบ้านอาจเป็นเรื่องท้าทาย เพราะต้องใช้เวลาในการสร้างกิจวัตรใหม่ ๆ ขึ้นมา การเจ็บป่วยหรือการไปพักผ่อนก็อาจทำให้ทุกอย่างสะดุดได้เช่นกัน... [แต่หากไม่นับปัจจัยเหล่านั้น] มันได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของฉันไปแล้ว" เธอกล่าว

รายงานของโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UN Environment Programme - UNEP) ปี 2024 ระบุว่า ทั่วโลกมีการทิ้งอาหารสูญเปล่ามากกว่าหนึ่งพันล้านตันในแต่ละปี ขณะที่ประชากรราว 645 ล้านคนยังคงเผชิญกับความหิวโหย

และเป็นครั้งแรกในปีนี้ที่ประเด็น การลดขยะให้เหลือศูนย์รวมถึงการลดการสูญเสียอาหาร จะถูกยกขึ้นเป็นหนึ่งในหัวข้อสำคัญของการประชุมสุดยอดด้านสภาพภูมิอากาศของสหประชาชาติ COP31 ซึ่งจะจัดขึ้นในเดือนนี้ที่เมืองอันตัลยา ประเทศตุรกี

ออซคานเห็นด้วยกับการให้ความสำคัญในเรื่องนี้ แต่ก็ยังคงมีความกังขาอยู่บ้าง

"ฉันอยากให้ตัวเองคิดผิดจริง ๆ แต่การสร้างความตระหนักรู้เพียงอย่างเดียวไม่พอ สิ่งสำคัญคือต้องมีการลงมือปฏิบัติและมีความรับผิดชอบตามมา"

ความกังวลของเธอสะท้อนถึงความท้าทายในวงกว้าง เพราะจนถึงขณะนี้มีเพียง 30 ประเทศเท่านั้นที่บรรจุประเด็นการสูญเสียอาหารและ/หรือขยะอาหารไว้ในแผนปฏิบัติการด้านสภาพภูมิอากาศระดับชาติ

"เราหวังว่ากระแสทางการเมืองที่กำลังเกิดขึ้นเกี่ยวกับการป้องกันและการลดขยะอาหาร จะช่วยให้มีอีกหลายประเทศนำประเด็นนี้เข้าเป็นส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์ด้านสภาพภูมิอากาศของตน" เคลเมนไทน์ โอคอนเนอร์ ผู้รับผิดชอบงานด้านระบบอาหารในเมืองและขยะอาหารของ โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) กล่าว

แต่ละคนสร้างขยะอาหารกันวันละเท่าไหร่

ตามข้อมูลของ โครงการ UNEP คนทั่วไปโดยเฉลี่ยทิ้งอาหารที่บ้านประมาณ 79 กิโลกรัมต่อปี ซึ่งเทียบเท่ากับการสูญเสียอาหารอย่างน้อย 1 พันล้านมื้อทั่วโลกในแต่ละวัน

ครัวเรือนเป็นแหล่งก่อให้เกิดปัญหาอาหารเหลือทิ้งมากที่สุด คิดเป็น 60% ของปริมาณทั้งหมด รองลงมาคือ ภาคบริการอาหาร เช่น ร้านอาหารและโรงอาหารในโรงเรียน (28%) และ ภาคค้าปลีก (12%)

อาหารเหลือทิ้ง (food waste) เกิดขึ้นในระดับร้านค้า ร้านอาหาร และครัวเรือน ขณะที่ การสูญเสียอาหาร (food loss) หมายถึงอาหารที่สูญหายไปก่อนถึงขั้นค้าปลีก ระหว่างการเก็บเกี่ยวจนถึงการวางจำหน่าย

"สหรัฐอเมริกาเป็นหนึ่งในประเทศที่ผลิตขยะอาหารมากที่สุด" ดร.ลิซ กูดวิน นักวิจัยอาวุโสด้านการสูญเสียและขยะอาหารแห่ง สถาบันทรัพยากรโลก (World Resources Institute, WRI) กล่าว

"บางประเทศในตะวันออกกลางก็ทิ้งอาหารจำนวนมากเช่นกัน ซึ่งน่าประหลาดใจไม่แพ้กัน เพราะประเทศเหล่านี้ต้องนำเข้าอาหารเป็นจำนวนมาก"

อย่างไรก็ตาม ดร.กูดวินเตือนว่า การเปรียบเทียบปริมาณอาหารเหลือทิ้งระหว่างประเทศต่าง ๆ อย่างแม่นยำนั้นทำได้ยาก เนื่องจากยังขาดข้อมูลที่น่าเชื่อถือเพียงพอ

หนึ่งในข้อค้นพบที่น่าประหลาดใจจากงานวิจัยของ UNEP คือ ปริมาณอาหารที่ครัวเรือนทิ้งมีความสม่ำเสมอใกล้เคียงกันในหลายประเทศทั่วโลก

"ก่อนหน้านี้มีความเชื่อกันว่า ปัญหาอาหารเหลือทิ้งเป็นปัญหาของประเทศรายได้สูง ส่วนการสูญเสียอาหารเป็นปัญหาของประเทศรายได้ต่ำ แต่ข้อมูลแสดงให้เห็นว่าไม่เป็นเช่นนั้น" โอคอนเนอร์ กล่าว "มันเป็นปัญหาระดับโลก"

เธอกล่าวว่า ปัจจัยหลายประการที่ทำให้เกิดขยะอาหาร ไม่ว่าจะเป็นการทำงานที่ยาวนานหรือภาระในการดูแลผู้อื่นนั้น มีความคล้ายคลึงกันอย่างน่าประหลาดใจไม่ว่าจะอยู่ในส่วนใดของโลก

อย่างไรก็ตาม ในประเทศที่มีอากาศร้อนกว่า การเข้าถึงตู้เย็นและระบบเก็บรักษาความเย็นที่จำกัด ทำให้อาหารเน่าเสียได้รวดเร็วยิ่งขึ้น จึงส่งผลให้เกิดอาหารเหลือทิ้งมากขึ้นด้วย

ทำไมขยะอาหารถึงเป็นภัยกับโลก

องค์การสหประชาชาติ (UN) ระบุว่า การสูญเสียอาหาร (food loss) และอาหารเหลือทิ้ง (food waste) เป็นสาเหตุของการปล่อยก๊าซเรือนกระจกทั่วโลกประมาณ 8-10%

ดังนั้นการลดปริมาณอาหารเหลือทิ้งทั่วโลกลงครึ่งหนึ่งภายในปี 2030 จึงเป็นหนึ่งใน เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) ของสหประชาชาติ

เมื่ออาหารถูกนำไปฝังกลบและย่อยสลายในสภาวะที่ไม่มีออกซิเจน จะเกิดการปล่อย ก๊าซมีเทน ซึ่งเป็นก๊าซเรือนกระจกที่มีความรุนแรงสูง

โอคอนเนอร์ กล่าวว่า ก๊าซมีเทน "มีศักยภาพในการกักเก็บความร้อนมากกว่าก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ถึง 84 เท่า ในช่วงเวลา 20 ปี"

การลดปริมาณอาหารเหลือทิ้งจึงสามารถสร้างผลกระทบเชิงบวกต่อการบรรเทาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้อย่างรวดเร็ว

การผลิตอาหารยังต้องใช้ทรัพยากรจำนวนมหาศาล ทั้งที่ดิน น้ำ พลังงาน และทรัพยากรอื่น ๆ เมื่ออาหารถูกทิ้ง ทรัพยากรเหล่านั้นก็สูญเปล่าไปด้วย ส่งผลกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพ

โอคอนเนอร์ยังชี้ว่า การลดการสูญเสียและการทิ้งอาหารสามารถช่วยเพิ่มปริมาณอาหารที่มีอยู่ในระบบได้ ซึ่งอาจช่วยให้ราคาอาหารลดลงและทำให้อาหารมีราคาที่ประชาชนเข้าถึงได้มากขึ้นด้วย

คุณจะลดปริมาณขยะอาหารในบ้านตัวเองได้อย่างไร

โอคอนเนอร์ กล่าวว่า บางครั้งปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอาจดูเป็นเรื่องใหญ่เกินไป แต่ก็ยังมีพื้นที่ให้แต่ละคนสามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้อย่างเป็นรูปธรรมได้

โปรเจกต์ ดรอว์ดาวน์ (Project Drawdown) องค์กรไม่แสวงผลกำไรในสหรัฐฯ ที่มุ่งเน้นแนวทางแก้ปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศโดยอิงหลักวิทยาศาสตร์ ระบุว่าการลดการสูญเสียอาหารและขยะอาหาร เป็นมาตรการด้านสภาพภูมิอากาศอันดับหนึ่งที่เราทำได้

ดร.กูดวินเห็นด้วย โดยบอกว่าการปรับพฤติกรรมเล็ก ๆ น้อย ๆ ในชีวิตประจำวันก็ช่วยได้ จุดเริ่มต้นที่ดีคือการจดรายการก่อนไปซื้อของ และทำความเข้าใจฉลากระหว่างคำว่า "ควรบริโภคก่อน" (best before) กับ "หมดอายุ" (use by)

ฉลาก "ควรบริโภคก่อน" บอกเรื่องคุณภาพ ไม่ใช่ความปลอดภัย หลังพ้นวันที่นี้ไปแล้ว รสชาติหรือเนื้อสัมผัสของอาหารอาจด้อยลงบ้าง แต่โดยทั่วไปยังกินได้อย่างปลอดภัย

"มีคนจำนวนมากทิ้งของที่เลยวันควรบริโภคก่อนไปแล้ว ซึ่งน่าเสียดายมาก" ดร.กูดวินกล่าว

นักรณรงค์ด้านความยั่งยืนจากทั่วโลกต่างมีเคล็ดลับของตัวเองในการลดขยะอาหารในบ้าน

ชาร์ล็อต บรุม เบซิเอ อินฟลูเอนเซอร์ที่มีแนวคิดลดขยะให้เป็นศูนย์ ในกรุงเม็กซิโกซิตี เมืองหลวงของเม็กซิโก แนะนำให้ใช้เอไอช่วยคำนวณว่าแต่ละมื้อตลอดสัปดาห์ต้องใช้อาหารปริมาณเท่าไรกันแน่

ถ้าอยากเห็นความจริงชัด ๆ เธอแนะนำให้ขีดฆ่ารายการในใบเสร็จที่ใช้ไปแล้วทีละอย่าง แล้วดูว่าเงินที่จ่ายไปกับอาหารที่ถูกทิ้งรวมแล้วเท่าไร

เธอกล่าวว่าวิธีนี้อาจเป็นเรื่องที่ "บีบหัวใจ" แต่สุดท้ายก็ได้ผลเสมอ

ราฮาฟ อัลลีโมนี ผู้คิดค้นเครื่องดื่มทดแทนกาแฟที่ทำจากเมล็ดอินทผลัม แนะนำให้แบ่งชั้นหนึ่งในตู้เย็นไว้สำหรับอาหารที่ซื้อมานานแล้วโดยเฉพาะ และใช้ของบนชั้นนี้ให้หมดก่อนซื้อเพิ่ม

"ถ้ามีผักเยอะแล้วรู้สึกว่ามันใกล้จะเสีย ก็โยนลงเครื่องปั่นให้หมด แล้วทำเป็นซอสรสเด็ดไปเลย"

ธรัฐ หุ่นจำลอง ผู้ร่วมก่อตั้งบาร์ที่เน้นความยั่งยืนในกรุงเทพฯ ไม่ยึด "สูตรตายตัว" แต่จะปรับเมนูอาหารตามวัตถุดิบที่มีอยู่

สำหรับออซคาน เธอเล่าว่าเธอเก็บเปลือกผักแช่ช่องแช่แข็งไว้ แล้วนำไปต้มกับน้ำ "พอน้ำเย็นลงแล้ว ฉันก็เอาน้ำนั้นไปรดต้นไม้ ส่วนเปลือกผักที่เหลือก็เอาไปทำปุ๋ยหมัก"

ประเทศไหนที่กำลังเดินไปข้างหน้า

โอคอนเนอร์ระบุว่า ญี่ปุ่นเป็นประเทศเดียวเท่าที่ UNEP ทราบ ที่ลดขยะอาหารในครัวเรือนและห่วงโซ่อุปทานภาคธุรกิจลงได้ครึ่งหนึ่งตามเป้าหมายของสหประชาชาติ

เธอมองว่าความก้าวหน้านี้เป็นผลมาจากหลายปัจจัยรวมกัน ทั้งการรณรงค์สร้างความตระหนักรู้ต่อสาธารณะ ข้อบังคับให้ภาคธุรกิจรายงานข้อมูล และความร่วมมือระหว่างภาครัฐกับภาคเอกชน

สหราชอาณาจักรก็ลดขยะอาหารได้ 22% เช่นกัน โดยหลัก ๆ มาจากการดึงภาคธุรกิจตลอดห่วงโซ่อุปทานอาหารมาร่วมกันหาว่าขยะเกิดขึ้นตรงจุดไหน แล้วทำงานร่วมกันเพื่อลดขยะเหล่านั้น

ต่อมาหลายประเทศก็นำแนวทางนี้ไปใช้ เช่น แอฟริกาใต้ อินโดนีเซีย เม็กซิโก และบราซิล

แม้บางพื้นที่จะมีความคืบหน้า แต่ภาพรวมของโลกก็ยังห่างไกลจากการบรรลุเป้าหมาย

"ไม่มีทางเลยที่เราจะลดขยะอาหารลงครึ่งหนึ่งได้ทันภายในปี 2030" ดร.กูดวินกล่าว

เธอบอกว่าภาคธุรกิจทำได้คืบหน้ากว่าภาครัฐ บริษัทอาหารรายใหญ่หลายแห่งตั้งเป้าหมายและเริ่มโครงการลดขยะอาหารแล้ว

แต่เธอเห็นว่ารัฐบาลต้องทำมากกว่านี้ในการผลักดันให้ภาคธุรกิจวัดปริมาณและรายงานขยะอาหารของตัวเอง ซึ่งเธอเชื่อว่าจะช่วยกระตุ้นการแข่งขันและทำให้สถานการณ์ดีขึ้น

ผู้เชี่ยวชาญระบุว่า การแก้ปัญหาขยะอาหารต้องอาศัยการลงมือทำทั่วทั้งระบบอาหารโลก แต่ทางเลือกของแต่ละคนในบ้านก็สร้างความเปลี่ยนแปลงได้เช่นกัน

"สุดท้ายแล้ว จะทิ้งหรือไม่ทิ้งอะไรสักอย่าง มันก็ขึ้นอยู่กับเราเอง" ดร.กูดวินกล่าว