Ўзбекистон: шахсий маълумотлар ҳимояси заифми?

Ўзбекистоннинг IT вазири давлат идоралари ва хусусий компанияларни киберхавфсизликни кучайтиришга чақирди, сунъий интеллект дастурий таъминотдаги фойдаланиш мумкин бўлган заифликлар сонини кескин ошираётганидан огоҳлантирди.

Рақамли технологиялар вазири Шерзод Шерматовнинг ушбу баёноти ҳукумат қўллаб-қувватлайдиган илова билан боғлиқ тизимлардан 27 миллион ўзбекстонликнинг шахсий маълумотлари сиздирилган бўлиши ва улар даркнет орқали сотувга қўйилиши мумкинлиги ҳақидаги хабарлар ортидан янгради.

Вазир маълумотлар сиздирилганини тасдиқламади, бироқ ҳеч бир ташкилот киберҳужумлардан тўлиқ ҳимояланмаганини таъкидлаб, ортиб бораётган хавф-хатарларга қарши курашиш учун қўшимча маблағ ажратиш ва мутахассисларни тайёрлашга чақирди.

Блогерлар ва технология соҳаси экспертлари расмий рад этишларга шубҳа билан қарамоқдалар, далил сифатида гўёки сиздирилган маълумотларнинг айримларини эълон қилдилар, қарийб 40 миллион Ўзбекистон аҳолисига оид маълумотларни ошкор қилиб қўйиши мумкин бўлган хавфсизлик заифлиги ҳодисасига эътибор қаратмоқдалар.

Нима бўлди?

Ўзбекистон Рақамли технологиялар вазири Шерзод Шерматов сунъий интеллект таъсирида кучайиб бораётган хавф-хатарларга қарши туриш учун барча давлат ва тижорат ташкилотларида киберхавфсизлик чораларини зудлик билан кучайтиришга чақирди.

Вазир 4 ноябр куни ўзининг Telegram каналида эълон қилган батафсил баёнотида сунъий интеллект IT тизимларига хакерлик ҳужумлари усулларида "жуда катта инқилоб" ясаганини айтди.

"Охирги кунларда хакерлар атакалари бўйича дунёда жуда кўп янгиликлар чиқмоқда. Масалан, BINANCE биржасидан 6 млрд доллардан ортиқ маблағлар ўғирлангани тасдиқланди. СИдан сўраса яна кўплаб мисоллар беради: https://share.gemini.google/snFw4XVANeO1

Яқинда 27 млн маълумот чиқиб кетди деб шов-шув қилган https://t.me/butterfly_grp мақсади ҳам айнан шу масалага эътибор қаратиш бўлганлигини ўзида ҳам ёзиб чиқибди. Лекин ҳозир тарқалмади дегани, зудлик билан чоралар кўрилмаса, эртага бундай ҳолат бўлмаслигига кафолат дегани эмас!!!, дея огоҳлантирди Шерматов.

Gemini тайёрлаган графикни эълон қилар экан, вазир "сунъий интеллект эски тизимлардаги заифликларни аниқлаш соҳасида жуда катта инқилобга сабаб бўлди", деди ва ҳозир аниқланаётган заифликлар сони аввалги йилларга нисбатан бир неча баравар ошганини таъкидлади.

Графикка кўра, Common Vulnerabilities and Exposures (киберхавфсизлик хавфлари ёки дастурий коддаги нуқсонлар) сони 2020 йилдаги тахминан 18 900 тадан 2026 йилда 62 500 тадан ошган.

Бу муаммога қарши курашиш учун, вазирнинг айтишича, барча давлат ва нодавлат ташкилотлар ўз тизимларидаги заифликларни мунтазам аниқлаб бориши ва киберхавфсизлик учун қўшимча маблағ ажратиши лозим.

"Шунинг учун, барча давлат, нодавлат ва тижорат ташкилотлари ўз тизимларида доимий равишда ушбу заифликларни вақтида тузатиб боришлари зарур бўлади.

Рисклар кескин ортиб бораётгани сабабли тизимларни яратишга ва юритишга масъул идоралар ва компаниялар томонидан Киберхавфсизлик учун қўшимча молиялаштириш кўзда тутилиши ва мутахассислар тайёрланиши зарур.

Ўша мутахассислар ДХХ Киберхавфсизлик маркази тавсиялари https://t.me/cyber_csec_uz ва уларнинг UzCERT хизмати https://t.me/uzcert_live хабарларидаги янги топилган заифликлар ҳақида ўқиб, зудлик билан тизимларни тузатиш чораларини кўриши шарт!

Акс ҳолда, рақамлаштириш ва СИ ривожи борган сари хавфни ортишига сабаб бўлаверади", деб ёзди Шерзод Шерматов.

Улкан шахсий маълумот сизиб чиқиши?

Вазир Шерматовнинг ушбу изоҳлари оммавий ахборот воситаларида 27 миллион фуқаронинг шахсий маълумотлари сиздирилган бўлиши мумкинлиги ва улар darknet орқали сотувга қўйилиши эҳтимоли ҳақидаги хабарлар ортидан янгради.

Хабарларга кўра, маълумотлар Safe Service (аввалги Safe Road) тизимидан сизиб чиққан бўлиши мумкин.

Бу йўл ҳаракати қоидалари бузилгани учун жарималарни текшириш ва тўлаш ҳамда транспорт воситаларига оид хизматлардан фойдаланиш учун мўлжалланган, давлат қўллаб-қувватлайдиган мобил иловадир.

Гўёки сиздирилган маълумотлар орасида Шерматовнинг ўзига тегишли шахсий маълумотлар ҳам бўлган.

Вазир Telegram'даги постида маълумотлар сиздирилганини тасдиқламаган бўлса-да, ҳеч бир ташкилот бундай ҳодисалардан тўлиқ ҳимояланмаганини таъкидлади.

Ўзбекистондаги Podrobno.uz веб нашри 1 ноябр куни эҳтимолий маълумотлар сиздирилиши ҳақида хабар бериб, сиздирилган шахсий маълумотлар darknet орқали сотувга қўйилиши мумкинлигини ёзди.

Podrobno.uz га кўра, "маълумотлар базасида фуқароларнинг исм-фамилиялари, телефон рақамлари, ЖШШИР ёки Жисмоний шахснинг шахсий идентификацион рақами, яшаш манзиллари, паспорт маълумотлари ва биометрик суратлари бўлиши мумкин".

Podrobno.uz га кўра, ўзларида ушбу маълумотлар борлигини даъво қилган шахслар талаблари 2 ноябр куни маҳаллий вақт билан соат 08:00 гача бажарилмаса, архивни сотувга қўйиш билан таҳдид қилганлар.

Podrobno.uz қайд этишича, ўз даъволари жиддий эканини кўрсатиш учун хакерлар Рақамли технологиялар вазири Шерзод Шерматовга тегишли экани айтилган маълумотларни, хусусан унинг тўлиқ исми, туғилган санаси, шахсий ҳужжат рақамлари ва мобил телефон рақамларини эълон қилган. Хакерлар қандай талаблар қўйгани эса ошкор этилмаган.

Ўзбекистондаги UzDaily.uz нашри 28 октябр куни Safe Service, inDrive, Lada Auto, KiwiTaxi ва Fargo каби бир қатор платформалар билан боғлиқ экани айтилган маълумотлар интернетда пайдо бўлгани ҳақида хабар берди.

Нашр технологиялар соҳаси эксперти Шуҳрат Қурбоновнинг сўзларини келтириб, у тарқалаётган маълумотлар орасидан ўзининг ЖШШИР рақами, уй манзили, транспорт воситаси рўйхатдан ўтказилгани ҳақидаги маълумотлар ва бошқа ҳужжатларга оид маълумотларни топганини билдирган.

Ўша куни Safe Service Facebook орқали тарқатган баёнотида ушбу маълумотлар иловадан олинганини рад этди ва улар платформа ишга туширилишидан олдин турли манбалардан йиғилганини маълум қилди.

UzDaily.uz 29 октябр куни хабар беришича, Ички ишлар вазирлиги Давлат хавфсизлик хизмати ҳузуридаги Киберхавфсизлик маркази ва Safe Service'ни яратиш ҳамда техник қўллаб-қувватлаш учун масъул Autodoc компанияси билан биргаликда текширув бошланганини маълум қилган.

Жорий йил феврал ойида ўтказилган матбуот анжуманида Рақамли технологиялар вазири Шерзод Шерматов Ўзбекистонда давлат хизматларини оммавий рақамлаштириш жараёни етарли киберхавфсизлик талабларини жорий этишдан тезроқ кечаётгани ва бу маълумотлар сиздирилиши хавфини юзага келтираётганидан ҳам хавотир билдирган эди.

Блогерлар расмий раддияларга нисбатан шубҳада

Сўнгги эҳтимолий маълумотлар сиздирилиши воқеаси ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари ва блогерлар орасида энг кўп муҳокама қилинган мавзулардан бирига айланди. Уларнинг кўпчилиги миллионлаб одамларнинг шахсий маълумотлари ҳақиқатдан ҳам ошкор бўлганини таъкидладилар.

Таниқли блогер Умид Ғафуров 29 октябр куни ўзининг Troll.uz Telegram каналида шундай ёзди:

"Компаниялар буни рад этиб, "фейк" дейишяпти. Ҳар доимгидек. Лекин фейкми ёки йўқми, одамларнинг шахсий маълумотлари очиқ турибди. Ўзим текшириб кўрдим. Энди эса вазият янада ёмонлашади."

Блогер шундай ёзди:

"... бизда эса баъзи тизимларни сунъий интеллектсиз ҳам бузиш мумкин. Тайёр ечимим йўқ. Лекин компаниялар хавфсизликка жиддий эътибор бериши керак.

Ростини айтсам, мени энди ҳеч нарса ажаблантирмайди. Фирма очасиз, ярим соатдан кейин бухгалтерия фирмалари, банклар ва турли сервислар қўнғироқ қила бошлайди. Рақамингизни қаердан олишган? Ким берган? Нега бунинг учун ҳеч ким жавоб бермайди?

Шахсга доир маълумотлар тўғрисида қонунимиз бор. Аммо маълумотларни сиздиргани учун жазоланганлар кўринмайди.

Шундай экан, маълумотларимиз интернетда юраверади".

Умид Ғафуров 1 ноябр куни эълон қилган яна бир постида дастурий таъминот муҳандиси вазирликлардан бири бошқарадиган онлайн платформада яна бир жиддий хавфсизлик нуқсонини аниқлаганини маълум қилди. Унинг айтишича, бу заифлик қарийб 40 миллион кишининг шахсий маълумотлари ошкор бўлишига сабаб бўлиши мумкин эди.

Унинг сўзларига кўра, CVSS хавфсизлик баҳолаш шкаласида 10 баллдан 8,6 балл олган ушбу заифлик махфий маълумотларга ҳеч қандай рухсатсиз кириш имконини берган. Ошкор бўлиши мумкин бўлган маълумотлар қаторида исм-фамилиялар, фотосуратлар, туғилган саналар, паспорт маълумотлари, ЖШШИР рақамлари, таълимга оид маълумотлар, яшаш манзиллари ва кадастр маълумотлари бўлган.

Умид Ғафуровга кўра, мутахассиснинг вазирликни огоҳлантиришга бўлган дастлабки уринишлари эътиборсиз қолган. Расмийлар бу муаммодан аллақачон хабардорликлари ва уни шошилинч деб ҳисобламаётганликларини билдирганлар.

Блогер таъкидлашича, заифлик фақат саккиз кун ўтгач бартараф этилган.

Troll.uz нашри мутахассис маълумотларига таяниб, агар ушбу маълумотлар базаси жиноий гуруҳлар қўлига тушганида, фирибгарликлар натижасида мамлакат бўйлаб етказилган зарар 2 миллиард долларгача етиши мумкинлигини ҳисоблаб чиққан.

Eltuz ўзининг рус тилидаги каналида расмий раддия нақадар ишончли эканини таҳлил қилди.