Khói mù độc hại từ Indonesia tác động tới Việt Nam và những nước láng giềng như thế nào?

Lớp khói mù từ các vụ cháy rừng tại các khu vực Kalimantan, Papua và Sumatra của Indonesia không dừng lại ở biên giới quốc gia.

Cháy rừng tại Indonesia là hiện tượng xảy ra hằng năm, thường gắn liền với hoạt động phát quang đất quy mô lớn để phục vụ các loại cây trồng thương mại như cọ dầu.

Tuy nhiên, các đám cháy năm nay đặc biệt khó kiểm soát do hiện tượng El Niño mạnh làm trầm trọng thêm tình trạng khô hạn tại các khu rừng và vùng đất than bùn của nước này.

Giữa tháng Chín, tình trạng ô nhiễm ở TP HCM khiến ông Hồ Quốc Bằng, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu (Đại học Quốc gia TP HCM), cho rằng ảnh hưởng từ cháy rừng Indonesia có thể là một nguyên nhân.

Cùng thời điểm, đất liền và biển, bầu trời tại nhiều nơi ở miền Tây của Việt Nam trở nên mờ đục dù nắng lên.

Lúc bấy giờ, Đài Khí tượng thủy văn Thành phố Cần Thơ mô tả bầu trời có hiện tượng mờ đục "kiểu mù khô, chứ không phải sương mù", nhưng cơ quan này không có đủ dữ liệu quan trắc tại Cần Thơ để xác định chính xác nguyên nhân.

Trạm Khí tượng Cà Mau khi ấy cũng không đưa ra kết luận chắc chắn về nguyên nhân của hiện tượng này.

Tuy nhiên, báo Tuổi Trẻ dẫn lại thông tin từ Trung tâm Khí tượng chuyên ngành ASEAN cho biết có ghi nhận tình trạng khói mù xuyên biên giới ảnh hưởng tới khu vực Nam Bộ của Việt Nam, trong bối cảnh có nhiều điểm cháy rừng tại các đảo Sumatra và Kalimantan của Indonesia.

Đây cũng không phải lần đầu tiên Việt Nam có hiện tượng như vậy trong lúc có cháy rừng ở Indonesia.

Vào năm 2015, hiện tượng tương tự đã được ghi nhận tại một số tỉnh Nam Bộ như Cà Mau, Cần Thơ, TP HCM...

Khói từ những vụ cháy rừng Indonesia được xác định là một trong những yếu tố góp phần gây mù khô vào thời điểm đó.

Singapore lên tiếng, Indonesia phản ứng

Singapore và Malaysia đang ở trong tình trạng tệ hơn. Trong khi các đợt khói mù trước đây ở Singapore và Malaysia thường chỉ kéo dài vài ngày, lần này tình trạng đó đã kéo dài nhiều tuần.

Chính phủ đang rơi vào một một tình thế đau đầu: bị kẹt giữa sự bất mãn ngày càng tăng của người dân và nguy cơ làm xấu đi quan hệ ngoại giao với Indonesia.

"Người dân đã quá chán nản, tức giận và lo lắng," ông Eugene Tan, phó giáo sư luật tại Đại học Quản lý Singapore (SMU), nói với BBC.

"Các chính phủ buộc phải phản ứng, nếu không một vấn đề bên ngoài sẽ biến thành vấn đề nội bộ và có nguy cơ bị chính trị hóa."

Tại Malaysia, người dân đã phát động chiến dịch tẩy chay hàng hóa Indonesia để phản đối tình trạng khói mù, sau khi nghị sĩ Syed Saddiq kêu gọi áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với những công ty có liên quan đến các vụ cháy rừng và cho rằng người Malaysia nên "đối xử với họ như những kẻ bị ruồng bỏ trong khu vực".

Tại Singapore cũng xuất hiện nhiều lời phàn nàn, nhất là ở một quốc gia vốn quen với sự hiệu quả gần như tuyệt đối của chính quyền.

"Rõ ràng đang tồn tại quan điểm rằng chính phủ đã xử lý không tốt vấn đề khói mù, dù trước đó đã có cảnh báo rằng El Niño sẽ diễn biến nghiêm trọng," ông Tan nói, đồng thời cho biết người dân Singapore kỳ vọng chính phủ phải có biện pháp quyết liệt đối với những bên gây ô nhiễm.

Về phần mình, chính phủ Singapore khẳng định khói mù là vấn đề ưu tiên.

Hàng trăm điểm trú ẩn tránh khói đã được thiết lập trên khắp cả nước, trong khi khẩu trang được phát cho trẻ em, người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương khác.

Giới chức cũng cho biết họ đang xem xét siết chặt các quy định hiện hành về khói mù và điều tra 10 công ty đăng ký tại Singapore vì nghi có liên hệ với các vụ cháy ở Indonesia.

Tuần trước, Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan đã gặp Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto tại Jakarta.

Ông Balakrishnan mô tả các cuộc trao đổi là "thẳng thắn" và "chân thành", đồng thời cho biết hai bên đã thống nhất các hướng tiếp cận mang tính xây dựng.

Cuộc gặp diễn ra trong bối cảnh hai nước công bố thành lập một lực lượng đặc nhiệm chung để xử lý vấn đề khói mù, được xem là dấu hiệu hạ nhiệt sau nhiều tuần căng thẳng ngoại giao âm ỉ.

Trong khi đó, một số quan chức Indonesia đã phản bác những ý kiến chỉ trích quốc gia mình.

Một quan chức cấp cao đã gây ra những tranh cãi khi tuyên bố các vụ cháy rừng nằm ngoài khả năng kiểm soát của con người và rằng lượng oxy mà Singapore và Malaysia hít thở cũng "đến từ rừng của chúng tôi".

Bộ trưởng cấp cao Singapore K Shanmugam đã mô tả phát biểu này là "đáng thất vọng" và "không đúng đắn" - một lời chỉ trích hiếm thấy từ Singapore, quốc gia vốn tự hào về kỹ năng ngoại giao của mình.

"Khói mù đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của chúng tôi và điều đó hoàn toàn không thể chấp nhận được," ông nói, đồng thời đánh giá rằng do khói mù ảnh hưởng đến người dân ở cả hai bên biên giới nên việc giải quyết vấn đề này không nên bị xem là vấn đề song phương.

"Người dân Indonesia cũng đang chịu ảnh hưởng, và việc xử lý những công ty gây ra tình trạng này cũng là lợi ích của Indonesia không kém gì của chúng tôi."

Vài ngày sau, Indonesia tuyên bố sẽ giảm xuất khẩu khí đốt sang Singapore với lý do nhu cầu năng lượng trong nước. Nhiều người coi đây là động thái đáp trả những phát biểu cứng rắn từ Singapore.

Thực tế, Indonesia gần đây đã đối mặt với tình trạng thiếu điện tại một số khu vực. Phía Singapore cũng cho biết mức cắt giảm này, tương đương dưới 2% nhu cầu khí đốt hằng ngày của nước này, sẽ không gây tác động đáng kể.

Tuy nhiên, thông báo được đưa ra chỉ vài ngày sau khi Bộ trưởng Năng lượng Indonesia cảnh báo nước này có thể ngừng xuất khẩu khí đốt sang những quốc gia không "tôn trọng Indonesia".

Cùng ngày, Tổng thống Prabowo cũng nhắc đến "những quốc gia thích xúc phạm Indonesia" khi đề cập đến vấn đề cháy rừng.

Ông Eugene Tan nhận xét rằng "đó là cách tiếp cận cũ kỹ, sử dụng Singapore như một 'kẻ phản diện', xuất phát từ tâm lý 'anh cả - em út'."

Ông cho rằng việc giới lãnh đạo Singapore bày tỏ lo ngại về tác động của khói mù đối với người dân hai nước đã bị diễn giải thành hành vi thiếu tôn trọng Indonesia.

'Chờ gió đổi chiều'

Trái ngược với Singapore, Malaysia có lập trường chính thức khá thận trọng.

Ngoại trưởng Mohamad Hasan đã bác bỏ khả năng gửi công hàm phản đối ngoại giao hoặc khởi kiện Indonesia, cho rằng những bước đi như vậy sẽ đồng nghĩa với việc "sẵn sàng cắt đứt quan hệ".

Hiện Malaysia chỉ đồng ý thảo luận một biên bản ghi nhớ với Indonesia nhằm tăng cường hợp tác ngăn ngừa cháy rừng.

Ông Mohamad cho biết Kuala Lumpur sẽ tiếp tục dựa vào các cơ chế ngoại giao hiện có, chẳng hạn như Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới.

Hiệp định này có hiệu lực từ năm 2003, cam kết các nước thành viên ASEAN hợp tác giải quyết tình trạng khói mù tái diễn trong khu vực.

Tuy nhiên, nhiều người cho rằng thỏa thuận này thiếu khả năng thực thi do không thể trừng phạt các công ty nông nghiệp có liên quan đến cháy rừng, cũng như không thể buộc các chính phủ phải hành động.

Giáo sư James Chin thuộc Đại học Tasmania nhận định:

"Hiệp định này cuối cùng hóa ra không đáng giá bằng chính tờ giấy mà nó được viết lên. Ngay khi khói mù tan đi, áp lực chính trị cũng biến mất và mọi thứ lại trở về như cũ."

Năm 2016, các nước ASEAN từng đặt mục tiêu chấm dứt tình trạng khói mù trong khu vực vào năm 2020. Khi mục tiêu này âm thầm trôi qua mà không đạt được, họ đặt ra thời hạn mới là năm 2030.

Lập trường của Malaysia còn bị chi phối bởi thực tế nước này cũng là một trong những nhà sản xuất dầu cọ lớn trên thế giới. Ngành công nghiệp này thường bị gắn với hoạt động đốt rừng để khai hoang, nguyên nhân chính của nhiều vụ cháy.

Malaysia cũng từng nhiều lần đối mặt với các đợt khói mù nghiêm trọng do cháy rừng trong nước.

Năm 2019, khi Malaysia chỉ ra các điểm nóng cháy rừng trên đất than bùn ở Indonesia là nguồn phát sinh khói mù, phía Indonesia đáp trả rằng khói lại xuất phát từ phía Malaysia.

Ông Ei Sun Oh, cố vấn trưởng tại Trung tâm Nghiên cứu Thái Bình Dương của Malaysia, nhận định:

"Chừng nào việc trồng cọ dầu còn được coi trọng, hiện tượng khói mù vẫn sẽ tái diễn."

Ông cũng cho rằng ngay cả khi Malaysia lên tiếng mạnh mẽ hơn, nước này cũng khó có được ảnh hưởng đối với Indonesia như Singapore.

Singapore hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất vào Indonesia và đồng thời là trung tâm tài chính của nhiều người Indonesia giàu có.

Theo ông Oh, hiện nay Malaysia "không muốn khiêu khích Indonesia một cách không cần thiết".

"Chính phủ chỉ đang chờ gió đổi chiều và cuốn vấn đề này đi. Bởi cuối cùng thì điều đó cũng sẽ xảy ra."