درگذشت پرویز پرورش؛ بازیگری که پس از دریافت جایزه فجر از سینما دور شد

درگذشت حسین پرورش، بازیگر و مدرس تئاتر و سینما که با نام پرویز پرورش نیز شناخته می‌شد، بار دیگر توجه‌ها را به زندگی هنری هنرپیشه‌ای جلب کرده است که پس از دریافت جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد جشنواره فیلم فجر، دیگر به سینما بازنگشت. پرورش که از استادان بازیگری رضا کیانیان نیز بود، روز سه‌شنبه ۱۹ آبان در آمریکا درگذشت.

او در سال ۱۳۲۰ در تهران به دنیا آمد و در حدود ۴۲سالگی، با بازی در فیلم «نقطه‌ضعف» ساخته محمدرضا اعلامی، جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد دومین جشنواره فیلم فجر را دریافت کرد. اما پس از این موفقیت دیگر در فیلم یا مجموعه تلویزیونی تازه‌ای ظاهر نشد؛ غیبتی طولانی که با وجود سابقه تدریس بازیگری و حضور در آثار فیلم‌سازانی چون بهرام بیضایی، نام او را به یکی از چهره‌های کمتر شناخته‌شده سینمای ایران تبدیل کرد.

رضا کیانیان، بازیگر سینما و تئاتر و از شاگردان حسین پرورش، در یادداشتی به مناسبت درگذشت او، نام استاد سابق خود را در کنار چهره‌هایی چون حمید سمندریان، هوشنگ گلشیری، بهرام بیضایی، داوود رشیدی و محمد کوثر آورد و نوشت که چه دانشجوی خوشبختی بوده که فرصت آموختن از چنین استادانی را داشته است.

کیانیان با اشاره به مهاجرت شماری از استادانش، از جمله پرورش، نوشت: «این سه تن ایران را هم ترک کردند. نه ایران، که ترک‌کردنی نیست. شرایطش را.» او همچنین با حسرت از فرصت‌هایی یاد کرد که در دوران دانشجویی برای آموختن بیشتر از استادانش داشته و اکنون دیگر تکرارشدنی نیست.

حسین پرورش از نسلی از هنرمندان تئاتر ایران بود که بخشی از تحصیلات و تجربه‌های حرفه‌ای خود را در خارج از کشور گذراندند و سپس به ایران بازگشتند تا در آموزش بازیگری و گسترش فعالیت‌های نمایشی مشارکت کنند.

بر اساس زندگی‌نامه‌ای که در شماره دهم مجله «فیلم»، منتشرشده در ۱۵ بهمن ۱۳۶۲، همراه با گفت‌وگویی با او آمده است، پرورش از سال ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۱ در یکی از دانشگاه‌های آمریکا تئاتر خواند و پس از آن نیز یک دوره دوساله دانشگاهی را در همین رشته گذراند.

او از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۰ در یکی از استودیوهای فیلم‌سازی آمریکا به بازیگری و تدریس پرداخت و در چند مجموعه تلویزیونی نیز نقش‌های کوتاهی ایفا کرد.

پرورش پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۵۲، تدریس بازیگری را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای دراماتیک آغاز کرد و مدتی نیز سرپرستی بخش تئاتر دانشکده هنرهای زیبا را بر عهده داشت.

از «کلاغ» بیضایی تا «نقطه‌ضعف» اعلامی

نخستین تجربه سینمایی شناخته‌شده پرورش در ایران، بازی در فیلم «کلاغ» ساخته بهرام بیضایی در سال ۱۳۵۶ بود.

او در این فیلم نقش اصالت، گوینده تلویزیون، را بازی کرد و در کنار بازیگرانی چون پروانه معصومی و منوچهر فرید قرار گرفت.

پس از انقلاب، مهدی صباغ‌زاده در فیلم «آفتاب‌نشین‌ها» به سراغ او رفت. پرورش در این فیلم در کنار علی نصیریان بازی کرد و نقش یکی از مقام‌های حکومت پهلوی را بر عهده داشت.

اما مهم‌ترین حضور سینمایی او در «نقطه‌ضعف»، نخستین فیلم بلند محمدرضا اعلامی، رقم خورد؛ فیلمی که در سال ۱۳۶۲ ساخته شد و با بازی حسین پرورش، جواد گلپایگانی و جمشید هاشم‌پور به نمایش درآمد.

«نقطه‌ضعف» با فیلم‌برداری علیرضا زرین‌دست و موسیقی بابک بیات، از آثار مورد توجه منتقدان در سال‌های آغازین سینمای پس از انقلاب بود.

پرورش برای بازی در این فیلم جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد دومین جشنواره فیلم فجر را به دست آورد؛ جایزه‌ای که در نخستین دوره جشنواره به هیچ بازیگری اعطا نشده بود و به این ترتیب او در شمار نخستین برندگان جوایز بازیگری این جشنواره قرار گرفت.

با این حال، موفقیتی که می‌توانست آغاز دوره تازه‌ای در کارنامه سینمایی پرورش باشد، به آخرین حضور شناخته‌شده او در سینما تبدیل شد.

او پس از «نقطه‌ضعف» دیگر در فیلم تازه‌ای ظاهر نشد.

علی شیرازی، منتقد سینما، در یادداشتی به مناسبت درگذشت پرورش نوشته است که او با وجود دریافت پیشنهادهای متعدد بازیگری، دیگر به سینما بازنگشت.

دلیل این کناره‌گیری طولانی به‌روشنی مشخص نیست. اگرچه احتمال تأثیر محدودیت‌های کاری سال‌های پس از انقلاب بر ادامه فعالیت او مطرح شده، سند مستقلی که ممنوعیت فعالیتش را تأیید کند در دست نیست.

حسین پرورش در سال‌های آغازین پس از انقلاب در مجموعه تلویزیونی «اشک تمساح» نیز حضور داشت؛ مجموعه‌ای که پخش آن از بهمن ۱۳۶۱ آغاز شد و تا نوروز سال بعد ادامه یافت.

او در این مجموعه نقش محمدعلی شاه‌دوست را بازی کرد.

«اشک تمساح» از مجموعه‌های بحث‌برانگیز آن دوران بود که به نوشته علی شیرازی، حذف و سانسور بخش‌هایی از داستان باعث شد پیش از رسیدن به پایان طبیعی خود از تلویزیون کنار گذاشته شود.

اما فعالیت پرورش به بازیگری در برابر دوربین محدود نبود. او سال‌ها به آموزش بازیگری پرداخت و شاگردانی تربیت کرد که بعدها خود به چهره‌های شناخته‌شده سینما و تئاتر ایران تبدیل شدند.

از دیگر فعالیت‌های او می‌توان به کارگردانی تله‌تئاتر «با خشم به گذشته بنگر»، بر اساس نمایشنامه جان آزبرن، در سال ۱۳۵۴ اشاره کرد.

سال‌ها پس از پایان حضور او در سینما، حسین آزموده در شماره سوم مجله «کتاب صحنه» در پاییز ۱۳۷۷ یادداشت‌هایی از کلاس‌های درس پرورش منتشر کرد.

این یادداشت‌ها که بر اساس جزوه‌های باقی‌مانده از کلاس‌های او تهیه شده بود، مباحثی چون کمدی، تراژدی و ملودرام را در بر می‌گرفت و نشانی از شیوه آموزش بازیگری و شناخت او از مبانی نمایش بود.

زندگی دور از ایران؛ از ترجمه نمایشنامه تا سرودن شعر

حسین پرورش پس از کناره‌گیری از سینما، ایران را ترک کرد و زندگی خود را در آمریکا ادامه داد. او اگرچه دیگر در برابر دوربین ظاهر نشد، ارتباط خود را با ادبیات نمایشی حفظ کرد.

از جمله آثار منتشرشده او ترجمه نمایشنامه «یک نوکر و دو ارباب» نوشته کارلو گولدونی است که در سال ۱۳۹۰ از سوی نشر قطره منتشر شد. او همچنین آثاری از نمایشنامه‌نویسانی چون هارولد پینتر و ادوارد آلبی را ترجمه کرده بود.

حمید احیاء، مترجم و کارگردان تئاتر و از شاگردان پرورش، پس از درگذشت او گفت که در سال‌های اخیر بار دیگر با استاد سابق خود ارتباط برقرار کرده بود.

به گفته احیاء، پرورش در سال‌های پایانی زندگی به زبان انگلیسی شعر می‌نوشت و آن دو هر هفته درباره شعرهای او گفت‌وگو می‌کردند.

احیاء می‌گوید که دو مجموعه کوچک از شعرهای پرورش را نیز برای او آماده کرده بود.

به روایت او، آخرین شعری که پرورش برایش فرستاد، بازتاب خشم و نگرانی او از تحولات جامعه آمریکا بود. احیاء می‌گوید پرورش در آن روزها از وضعیتی سخن می‌گفت که در چند دهه زندگی در آمریکا کمتر تجربه کرده بود.

او همچنین گفته است که پرورش پس از چند ماه بیماری درگذشت.

حسین پرورش از نسلی از بازیگران و مدرسان تئاتر ایران بود که تجربه‌های حرفه‌ای خود را میان دو کشور گذراندند. از او کارنامه‌ای نه‌چندان پرشمار در سینما، سال‌ها سابقه تدریس و آثاری در زمینه ترجمه و آموزش نمایش باقی مانده است.

اما شاید ویژگی متمایز زندگی هنری‌اش همان فاصله میان موفقیت بزرگ و کناره‌گیری زودهنگام از سینما باشد؛ بازیگری که با دریافت یکی از نخستین جوایز بازیگری جشنواره فجر در کانون توجه قرار گرفت، اما دیگر به پرده سینما بازنگشت.