ایران بعد از دو جنگ تا چه حد توان نظامی خود را احیا کرده است؟

هشت ماه پس از آغاز جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، تصاویر ماهواره‌ای از بازسازی مراکز نظامی خبر می‌دهند و ارزیابی‌های اطلاعاتی از مصون ماندن بخش قابل توجهی از توان موشکی و پهپادی ایران حکایت دارند.

در یکی از تازه‌ترین گزارش‌ها، بی‌بی‌سی وریفای با بررسی تصاویر ماهواره‌ای اوایل نوامبر، از حفاری و ساخت‌وساز در دو مجموعه موشکی ایران و مشاهده نشانه‌های تعمیر و بازسازی در دست‌کم ۱۲ مرکز نظامی دیگر خبر داده است.

رسانه‌های ایران نیز روز ۱۰ نوامبر (۱۹ آبان) با انتشار تصاویری از «رونمایی شهر موشکی جدید نیروی هوافضای سپاه پاسداران» خبر دادند.

پیشتر حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، در واکنش به دستور اخیر منتسب به مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، برای مقابله با تهدیدها «بدون محدودیت جغرافیایی»، اعلام کرده بود که محدودیت پیشین برد موشک‌های ایران برداشته شده است. جمهوری اسلامی پیش‌تر سقف دو هزار کیلومتر را برای برد موشک‌های بالستیک خود اعلام کرده بود.

این تصاویر،‌ اظهارات و گزارش‌ها هفت ماه پس از آن منتشر می‌شود که پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، اعلام کرد جمهوری اسلامی دیگر قادر به تولید موشک بالستیک، پرتابگر و پهپاد تهاجمی نیست.

اما در این مدت یافته‌های نهادهای اطلاعاتی درباره میزان خسارت به توان نظامی ایران با اظهارات مقام‌های دولت دونالد ترامپ متفاوت بود.

پژوهشکده کنگره آمریکا در گزارش ۲۰ اکتبر خود، با اشاره به ارزیابی ماه آوریل آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا مبنی بر حفظ هزاران موشک و پهپاد تهاجمی در زرادخانه ایران، به گزارش‌هایی درباره بازسازی پایگاه‌های موشکی و ازسرگیری احتمالی تولید موشک با استفاده از قطعات ذخیره‌شده نیز استناد کرده است.

مایکل آیزنشتات، مدیر برنامه مطالعات نظامی و امنیتی موسسه واشنگتن، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «نیروی هوایی و نیروی دریایی ایران در جنگ ۴۰ روزه تا حد زیادی نابود شدند. اما آنچه باقی مانده، موثرترین و مقاوم‌ترین توانایی‌های نظامی ایران، یعنی نیروهای موشکی و پهپادی آن است.»

موشک‌ها؛ اختلاف بر سر میزان خسارت و توان تولید

پیش از آغاز جنگ، موشک‌های بالستیک مهم‌ترین ابزار ایران برای حمله به اهداف دوردست بود. پایگاه داده‌های موشکی «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی» در آمریکا زرادخانه ایران را بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین مجموعه موشکی خاورمیانه معرفی می‌کند.

در جریان جنگ اخیر، آمریکا و اسرائیل انبارها، پرتابگرها و مراکز تولید را هدف قرار دادند. ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح آمریکا، روز هشتم آوریل، هم‌زمان با برقراری آتش‌بس، اعلام کرد که نیروهای آمریکایی بیش از ۴۵۰ محل نگهداری موشک‌های بالستیک ایران را هدف قرار داده و بیش از ۸۰ درصد تاسیسات موشکی و همچنین ظرفیت تولید موتورهای سوخت جامد این کشور را از بین برده‌اند.

اما ارزیابی‌های اطلاعاتی منتشرشده در ماه مه تصویر دیگری از ذخایر باقی‌مانده ارائه می‌کرد. واشنگتن‌پست نوشت ایران حدود ۷۰ درصد ذخایر موشکی و ۷۵ درصد پرتابگرهای متحرک را حفظ کرده است. نیویورک‌تایمز نیز رقم نزدیک به ۷۰ درصد را برای هر دو گروه گزارش کرد و از بازیابی دسترسی ایران به حدود ۹۰ درصد مجموعه‌های زیرزمینی خبر داد.

دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، در همان زمان این برآوردها را نادقیق خواند، اما آمار جایگزینی ارائه نکرد.

در همین حال فردی که به عنوان «یکی از فرماندهان پرتاب موشک» معرفی شده، به تازگی در گفت‌وگویی با تلویزیون ایران، مدعی شد که سپاه پاسداران همچنان «صدها» موشک خیبرشکن در اختیار دارد. خیبرشکن، موشک بالستیک با برد اعلام‌شده ۱۴۵۰ کیلومتر است که نخستین بار در سال ۱۴۰۰ رونمایی شد و به گفته سپاه، کلاهک آن قابلیت مانور برای عبور از سامانه‌های دفاع موشکی را دارد.

مایکل آیزنشتات از موسسه واشنگتن تعداد موشک‌های باقی‌مانده ایران را «شاید حدود هزار فروند، یا حتی بیشتر» برآورد می‌کند.

به گفته او، ایران پس از جنگ احتمالا بخش زیادی از وقت خود را صرف بررسی تجربه حملات، پاکسازی ورودی تونل‌های آسیب‌دیده شهرهای موشکی و تقویت حفاظت از تاسیسات زیرزمینی کرده است.

آقای آیزنشتات به بی‌بی‌سی فارسی گفت جمهوری اسلامی احتمالا در حال «بیرون کشیدن ماشین‌آلات حیاتی از زیر آوار کارخانه‌های بمباران‌شده» و استفاده از قطعات سالم تجهیزات آسیب‌دیده برای راه‌اندازی دوباره تولید است.

بلومبرگ در گزارشی تازه به نقل از یک مقام غربی و با استناد به ارزیابی‌های اطلاعاتی نظامی نوشت که ایران با وجود خسارت‌های گسترده به صنایع تسلیحاتی خود، توان تولید حدود ۵۰ موشک بالستیک در ماه را دارد و احتمالا دست‌کم ۱۷۰۰ موشک نیز در زرادخانه خود حفظ کرده است.

روزنامه وال‌استریت ژورنال نیز در ماه سپتامبر به نقل از مقام‌های آمریکایی و منطقه‌ای از آغاز مونتاژ محدود موشک‌ها در تاسیسات زیرزمینی، با استفاده از قطعات ذخیره‌شده پیش از جنگ خبر داده بود.

با این حال موسسه تحقیقات سیاست خارجی آمریکا با بررسی تصاویر ماهواره‌ای زیرساخت‌های تولید موشک ایران در ماه اکتبر گزارش داد که بازسازی خطوط تولید روی زمین در پارچین، خجیر و شاهرود همچنان محدود است. پژوهشگران ادامه حفاری در شاهرود را در این تصاویر ثبت کردند، اما در یکی از مراکزی که محل مونتاژ معرفی شده بود، نشانه کافی از فعالیت تولیدی نیافتند.

آقای آیزنشتات می‌گوید بازیابی و تعمیر تجهیزات آسیب‌دیده برای از سرگیری تولید موشک در تاسیسات زیرزمینی امن، فرایندی طولانی است و بازگشت تولید موشک و پهپاد به سطح پیش از جنگ احتمالا سال‌ها زمان می‌برد.

به گفته او، ایران برای بازیابی توان تولید باید تجهیزات آسیب‌دیده را استخراج، تعمیر یا با استفاده از قطعات دیگر بازسازی کند و فعالیت‌های صنعتی را به مراکز زیرزمینی امن‌تر انتقال دهد.

پهپادها؛ ذخایر باقی‌مانده و «شبکه‌های خارجی»

پهپادهای تهاجمی در مقایسه با موشک‌های بالستیک پیچیده، به تجهیزات صنعتی و هزینه کمتری برای تولید نیاز دارند. ایران پیش از جنگ در ساخت پهپادهای خانواده شاهد تجربه گسترده‌ای داشت و فناوری تولید آنها را به روسیه نیز منتقل کرده بود.

نیویورک‌تایمز در ماه آوریل به نقل از مقام‌های اطلاعاتی آمریکا گزارش داد که ایران پس از ۴۰ روز جنگ، همچنان حدود ۴۰ درصد از ذخایر پهپادهای تهاجمی پیش از جنگ خود را در اختیار دارد.

سی‌ان‌ان در ماه مه به نقل از منابع اطلاعاتی گزارش داد که تولید برخی پهپادها از سر گرفته شده و بازسازی این بخش سریع‌تر از انتظار پیش می‌رود. در این گزارش احتمال بازگشت ظرفیت تولید به سطح پیش از جنگ ظرف شش ماه مطرح شده بود.

مایکل آیزنشتات به بی‌بی‌سی فارسی گفت ایران احتمالا همچنان هزاران پهپاد در اختیار دارد و ممکن است تولید برخی انواع آنها را، هرچند در مقیاسی محدودتر، از سر گرفته باشد.

او درباره نقش روسیه نیز به گزارش‌هایی اشاره می‌کند که بر اساس آنها مسکو برای جبران پهپادهای مصرف‌شده یا ازدست‌رفته، تجهیزات مشابهی در اختیار ایران قرار داده است.

این موضوع پیش‌تر نیز مطرح شده بود. رویترز در ماه مارس به نقل از ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، گزارش داد که «روسیه پهپادهای شاهد ساخت خود را به ایران ارسال کرده است.»

آقای آیزنشتات با اشاره به گزارش‌ها درباره ارسال پهپادهای روسی به ایران، می‌گوید زرادخانه پهپادی جمهوری اسلامی «احتمالا در وضعیت خوبی قرار دارد»، هرچند اضافه می‌کند که احیای ظرفیت تولید پیش از جنگ ممکن است سال‌ها زمان ببرد.

بخش دیگری از این توان وابسته به واردات قطعات مورد نیاز برای مونتاژ پهپادهاست. خبرگزاری رویترز به تازگی در گزارشی تحقیقی ، با بررسی اسناد بانکی، گمرکی و شرکتی، از وجود شبکه‌ای شامل بیش از پنج هزار نهاد مرتبط با وزارت دفاع ایران خبر داد.

به گزارش رویترز، این شبکه از ژانویه ۲۰۲۵ دست‌کم دو میلیارد دلار تجهیزات و کالاهای مرتبط با بخش نظامی به ایران وارد کرده و بخشی از این محموله‌ها حتی پس از آغاز جنگ و اعمال محاصره دریایی به کشور رسیده‌اند.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) روز هفتم نوامبر از تشکیل کارگروهی به نام «دروازه آهنین» خبر داد که قرار است با همکاری دیگر نهادهای دولتی آمریکا، انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه و کالاهای تحریمی از مرزهای زمینی ایران و دریای خزر را محدود کند. دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، هدف این اقدام را جلوگیری از بازسازی کارخانه‌های تسلیحاتی و تجدید ذخایر نظامی ایران عنوان کرد.

پدافند هوایی؛ خسارت به رادارها

پدافند هوایی ایران پیش از آغاز جنگ اخیر نیز از حملات قبلی اسرائیل آسیب دیده بود. پژوهشگران موسسه تحقیقات سیاست خارجی آمریکا با بررسی تصاویر ماهواره‌ای پیش از جنگ گزارش دادند که تعدادی از پرتابگرهای اس-۳۰۰ به مواضع قبلی خود بازگشته‌اند، اما رادارهای اصلی این سامانه‌ها که در حملات پیشین آسیب دیده بودند، همچنان در این مواضع دیده نمی‌شوند.

در جریان جنگ ۴۰ روزه، آمریکا و اسرائیل بار دیگر رادارها، سامانه‌های پدافندی و پایگاه‌های هوایی را هدف قرار دادند. ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، هشتم آوریل مدعی نابودی حدود ۸۰ درصد سامانه‌های پدافندی و حمله به بیش از ۱۵۰۰ هدف مرتبط با دفاع هوایی ایران شد.

بر اساس گزارش‌ها ایران پیش از آغاز جنگ اخیر نیز برای بازسازی پدافند هوایی خود به روسیه روی آورده بود. روزنامه فایننشال تایمز یک هفته پیش از شروع حملات آمریکا و اسرائیل، گزارش داده بود که تهران و مسکو در دسامبر ۲۰۲۵ قراردادی به ارزش ۴۹۵ میلیون یورو برای خرید ۵۰۰ پرتابگر پدافندی دوش‌پرتاب «وربا» و ۲۵۰۰ موشک امضا کرده‌اند.

پس از آتش‌بس نیز، رویترز در ۲۹ ژوئیه به نقل از منابع خود گزارش داد که ایران قراردادی به ارزش ۶۰ تا ۷۰ میلیون دلار برای خرید ۳۰۰ تا ۴۰۰ سامانه پدافندی دوش‌پرتاب ساخت چین، شامل موشک‌های کیو‌دبلیو-۱۲ و اف‌ان-۱۶، منعقد کرده است. وزارت خارجه چین این گزارش را «کاملا بی‌اساس» خواند و تحویل تجهیزات به ایران را رد کرد.

این تسلیحات برای مقابله با پهپادها، بالگردها و هواپیماهای در ارتفاع پایین طراحی شده‌اند و جایگزین سامانه‌های پدافند دوربرد مانند اس-۳۰۰ نیستند. ایران سامانه بومی باور-۳۷۳ را نیز توسعه داده است، اما شواهد مستقلی از میزان بازسازی شبکه راداری و پدافند هوایی این کشور پس از جنگ منتشر نشده است.

نیروی دریایی؛ از نابودی ناوگان تا افزایش حملات

نیروی دریایی ایران از نخستین روزهای جنگ هدف حملات گسترده آمریکا قرار گرفت. سنتکام در ۲۸ مارس اعلام کرد بیش از ۱۵۰ شناور ایرانی آسیب دیده یا منهدم شده‌اند. ژنرال دن کین نیز هشتم آوریل مدعی غرق شدن بیش از ۹۰ درصد ناوگان متعارف ایران و نابودی حدود نیمی از قایق‌های تندروی سپاه شد.

یکی از شناورهای منهدم‌شده، ناو جنگی دنا بود که چهارم مارس در اقیانوس هند با اژدر یک زیردریایی آمریکایی هدف قرار گرفت. آسوشیتدپرس به نقل از مقام‌های سریلانکا گزارش داد که پیکر ۸۷ ملوان این ناو پیدا شد و ۳۲ نفر نیز نجات یافتند.

با وجود خسارت‌های سنگین به ناوگان دریایی ایران، حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز ادامه یافته و شیوه آنها نیز تغییر کرده است. بر اساس تازه‌ترین آمار سازمان بین‌المللی دریانوردی، تا نهم نوامبر ۱۳۱ حادثه دریایی در تنگه هرمز و دیگر آب‌های منطقه تایید شده است.

موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک در گزارش چهارم نوامبر، از افزایش چشمگیر استفاده سپاه پاسداران از پهپادهای انتحاری برای حمله به کشتی‌ها خبر داد. بر اساس بررسی این موسسه، سهم حملاتی که استفاده از پهپادهای انتحاری در آنها تایید شده یا محتمل بوده، از ۱۵ درصد پیش از نیمه ژوئیه به ۶۲ درصد در فاصله نیمه ژوئیه تا چهارم اکتبر افزایش یافته است.

مایکل آیزنشتات می‌گوید ایران پس از حملات ماه‌های اخیر آمریکا به نیروهای ساحلی و تجهیزات شناسایی و هدف‌گیری دریایی، تلاش کرده توان خود را برای ردیابی و هدف قرار دادن کشتی‌ها در خلیج فارس حفظ کند.

او می‌گوید هدف تهران این است که در صورت ازسرگیری جنگ بتواند بار دیگر مسیر کشتیرانی در خلیج فارس را مسدود کند، هرچند تردید دارد که ایران در حال حاضر چنین توانی داشته باشد.

در همین حال موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک در گزارش ۳۰ اکتبر نوشت که تا میانه سپتامبر، با افزایش عبور نفتکش‌های تحت حفاظت آمریکا، توان ایران برای محدود کردن کشتیرانی در تنگه هرمز تا حدی کاهش یافته بود. با این حال، حملات به کشتی‌ها در اکتبر به بالاترین سطح ماهانه از آغاز جنگ رسید. بر اساس گزارش پنجم نوامبر موسسه بریتانیایی اطلاعات و تحلیل کشتیرانی لویدز لیست اینتلیجنس، این حملات به کاهش نسبی تردد کشتی‌ها منجر شد، اما عبور آنها از تنگه ادامه یافت.

ساختار فرماندهی و تغییر راهبرد نظامی

علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، و شماری از فرماندهان ارشد نظامی در آغاز جنگ ۴۰ روزه کشته شدند. با وجود این، حملات موشکی و پهپادی ایران ادامه یافت.

موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک در همان ابتدای جنگ،‌ واکنش سریع نیروهای ایرانی را نشانه‌ای از واگذاری قبلی بخشی از اختیارات عملیاتی به فرماندهان محلی خواند؛ موضوعی که اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی نیز آن را تایید می‌کرد.

هم‌زمان با برقراری آتش‌بس در روز هشتم آوریل، ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، اعلام کرد «بیش از دو هزار گره در شبکه فرماندهی و کنترل نظامی ایران» هدف قرار گرفته و منهدم شده‌اند.

گزارش‌های رسانه‌ای و شواهد میدانی نشان می‌دهد که با انتخاب مجتبی خامنه‌ای به رهبری جمهوری اسلامی در شرایط جنگی، ساختار تصمیم‌گیری نظامی نیز تغییر کرده و نقش سپاه پاسداران و نهادهای امنیتی در تصمیم‌گیری‌ها افزایش یافته است.

مایکل آیزنشتات و فرزین ندیمی از انستیتو واشنگتن در گزارش تحلیلی ماه سپتامبر ارزیابی کردند که نابودی بخش بزرگی از نیروی هوایی و دریایی ایران، جایگاه ارتش را در رقابت بر سر منابع نظامی تضعیف و نقش مسلط سپاه پاسداران را تقویت کرده است. آنها گفتند که جمهوری اسلامی احتمالا منابع محدود خود را بیش از پیش به توسعه توان موشکی و پهپادی اختصاص خواهد داد.

مایکل آیزنشتات در پاسخ به بی‌بی‌سی فارسی به تغییر شیوه ادامه جنگ نیز اشاره می‌کند. بر اساس ارزیابی او، تهران می‌کوشد از حملات مستقیمی که ممکن است به واکنش شدیدتر کشورهای عرب خلیج فارس، آمریکا و اسرائیل منجر شود پرهیز کند و در عوض، دامنه جغرافیایی درگیری را با استفاده از گروه‌های همسو در یمن و عراق گسترش دهد. گزارش ۳۰ اکتبر موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک نیز به ادامه این شیوه فشار نظامی، به ویژه در ارتباط با اردن و عربستان سعودی، اشاره دارد.

آقای آیزنشتات معتقد است آمریکا و اسرائیل توان بیشتری برای وارد کردن خسارت به ایران دارند، اما جمهوری اسلامی نیز همچنان قادر به ادامه درگیری است. او می‌گوید: «هیچ‌یک از طرفین خواهان جنگی طولانی نیستند. اما ایران نشان داده که با وجود تحمل هزینه‌های سنگین، تاب‌آوری دارد و می‌تواند به جنگ ادامه دهد.»