شهر موشکی «جدید» سپاه، نمایش قدرت یا تلاش برای بازسازی توان موشکی؟

سپاه پاسداران روز سه‌شنبه ۱۹ آبان، تصاویری از آنچه «شهر موشکی جدید» نیروی هوافضای سپاه خواند، منتشر کرد. این تصاوی همچنین بازدید علی عبدالهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه خاتم الانبیا به همراه مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران را از این مجموعه نشان می‌دهد.

در این مجموعه زیرزمینی همانند تصاویر گذشته از شهرهای موشکی، شماری از موشک‌های بالستیک، کروز و سامانه‌های پرتاب آن‌ها به نمایش گذاشته شد. انتشار این تصاویر در شرایطی صورت می‌گیرد که بسیاری از زیرساخت‌های موشکی ایران، شامل پایگاه‌های موشکی و تاسیسات ساخت و تولید موشک، در جریان جنگ ۴۰ روزه، هدف حملات گسترده آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند.

ایران توانسته علی‌رغم این حملات، توان موشکی خود را حفظ کند و نسبت به تداوم و بازسازی ظرفیت موشکی خود اطمینان دهد. اگرچه مشخش نیست توان موشکی ایران نسبت به قبل از جنگ، چقدر تضعیف شده است.

بخش راستی‌آزمایی پیش‌تر با بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان داده که ایران در حال بازسازی و ساخت و ساز برخی از پایگاه‌های موشکی مانند پایگاه گرمدره در کرج و پایگاه امام علی در کرماشاه است.

برنامه ایجاد شهرهای موشکی ایران پدیده جدیدی نیست و در سال‌های گذشته ایران بارها از شهرهای زیرزمینی موشکی رونمایی کرده است. با این حال، تحولات نظامی اخیر و آسیب واردشده به بخش‌هایی از زیرساخت‌های تولید، ذخیره‌سازی و پرتاب موشک، اهمیت این تأسیسات را بیش از گذشته برجسته کرده است.

«شهرهای موشکی سپاه»، قدرت یا هراس زیرزمینی؟

آیا این شهر موشکی سپاه «جدید» است؟

این اولین شهر موشکی است که طی نزدیک به دو سال گذشته رونمایی می‎‌شود، اما سوالات زیادی درباره آن وجود دارد.

بااین‌حال، سپاه درباره موقعیت جغرافیایی این تأسیسات، زمان دقیق ساخت آن، ابعاد مجموعه، تعداد موشک‌های مستقر در آن و ظرفیت عملیاتی‌اش اطلاعاتی منتشر نکرده است. بنابراین، آنچه تاکنون به‌طور مستقل قابل تأیید است، انتشار تصاویر یک مجموعه زیرزمینی و نمایش تجهیزات موشکی است، نه لزوما ادعاهای مربوط به مقیاس، ظرفیت یا آمادگی کامل عملیاتی آن یا حتی «جدید» بودن این شهر موشکی.

در ویدیویی که سپاه پاسداران از شهر موشکی جدید منتشر کرده، یکی از تونل‌ها چندین نوبت از زوایای مختلف نمایش داده می‌شود. پیش‌تر هم درباره برخی از شهرهای موشکی سپاه این شائبه مطرح شده بود که ممکن است تونل‌ها و بخش‌هایی از شهرهای موشکی قدیمی که بیشتر نمایش داده نشده، برای نشان دادن تعداد بالا و «نمایش قدرت» به عنوان شهرهای موشکی «جدید» منتشر می‌شوند.

اما زمان‌بندی انتشار تصاویر این شهر موشکی، فارغ از اینکه جدید است یا نه، یکی از مهم‌ترین ابعاد آن است.

زیرساخت‌های موشکی ایران در جریان درگیری‌های نظامی اخیر، به‌ویژه حملات آمریکا و اسرائیل، هدف قرار گرفته‌اند. این حملات علاوه بر تأسیسات پرتاب و ذخیره‌سازی، بخش‌هایی از صنایع تولید موشک و زیرساخت‌های مرتبط با سوخت موشکی را نیز هدف قرار دادند.

در چنین شرایطی، نمایش یک مجموعه زیرزمینی جدید می‌تواند حامل چند پیام برای مخاطبان داخل و خارج از این باشد، نخست، جمهوری اسلامی می‌خواهد نشان دهد که حملات نظامی نتوانسته‌اند تمام زیرساخت‌های موشکی را از بین ببرند و همچنان تجهیزات و ظرفیت‌هایی برای ادامه فعالیت در اختیار دارد.

در وهله دوم نمایش حفاظت از زرادخانه، رد واقع نشان دادن این موضوع که انتقال یا نگهداری موشک‌ها در مجموعه‌های زیرزمینی، بخشی از راهبرد کاهش آسیب‌پذیری در برابر حملات هوایی است. این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که آمریکا و اسرائیل از برتری هوایی و توانایی هدف قرار دادن تأسیسات نظامی ایران برخوردار بودند و در جریان جنگ برخی از تاسیسات زیرزمینی موشکی ایران بدون آسیب ماندند.

آخرین و مهم‌ترین پیام این تصاویر بازدارندگی است، چراکه انتشار تصاویر موشک‌ها و حضور فرماندهان ارشد نظامی مانند رئیس کل ستادنیروهای مسلح و فرمانده هوفضای، می‌خواهد نشان دهد که ما همچنان توان پاسخ به حملات نظامی را داریم.

باید این را هم در نظر داشت این پیام‌ها و تصاویر منتشر شده، لزوما به معنای آن نیستند که مجموعه تازه رونمایی‌شده پس از حملات اخیر ساخته شده یا تمام ظرفیت‌های نمایش‌داده‌شده آن در وضعیت عملیاتی قرار دارند.

چه موشک‌هایی در این مجموعه نمایش داده شدند؟

سپاه پاسداران هنوز به صورت رسمی مشخصات فنی، نام مدل‌ها، برد، نوع سوخت و تعداد موشک‌های مستقر در این تأسیسات را به‌طور رسمی اعلام نکرده است.

خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه، در گزارشی اعلام کرد که در این مجموعه انواع موشک‌های بالستیک و کروز به همراه پرتابگرهای آن‌ها به نمایش گذاشته شده‌اند. اما در مقایسه با تصاویر شهرهای موشکی پیشین، پرتابگرهای موشک‌های بالستیک کمتری دیده می‌شد.

بررسی تصاویر نشان می‌دهد برخی موشک‌ها همچون موشک بالستیک شهاب و موشک کروز در این تونل‌ها به نمایش گذاشته شده‌اند.

در این تصاویر سپاه پاسداران یک موشک که ظاهر و سایز آن شبیه به موشک کروز است را مات کرده است. فابیان هینز، متخصص موشک و پهپاد معتقد است که احتمالا این موشک «نسخه توسعه یافته موشک کروز پاوه» است.

موشک پاوه از خانواده موشک‌های میان‌برد کروز سومار است. برد موشک پاوه ۱۶۵۰ کیلومتر است و گفته می‌شود از نسل موشک‌هایی است که توانایی طی کردن مسیرهای مختلف برای رسیدن به هدف را دارد.

موشک‌‌های پاوه قابلیت حمله دسته‌جمعی و برقراری ارتباط با یکدیگر حین حمله را دارد و احتمالا ایران به همین دلیل در اولین حمله خود به اسرائیل در فروردین ۱۴۰۳ از این موشک استفاده کرد.

موشک پاوه فوریه ۲۰۲۳ رونمایی شد و ایران ادعا کرد این موشک‌ها برد کافی برای رسیدن به اسرائیل را دارد، امری که در حمله همان سال به اسرائیل عملی شد.

تصویری از یک موشک کروز سیاه هم در میان مجموعه‌ای که سپاه به نمایش گذاشته دیده می‌شود، اما همچنان اطلاعاتی درباره این موشک جدید که ظاهری شبیه به نسل جدید موشک‌های کروز دارد، در دسترس نیست.

پیام فرماندهان سپاه: «تهدید به گسترش دامنه پاسخ نظامی»

مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه نیز در بازدید از این شهر موشکی از توسعه قابلیت‌های موشکی سخن گفت و مدعی شد که موشک‌های پیشرفته ایران می‌توانند در میدان نبرد، دشمنان را غافلگیر کنند.

در جریان بازدید از این مجموعه زیرزمینی موشکی، علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، هشدار داد که در صورت حمله مجدد به ایران، پاسخ جمهوری اسلامی ممکن است فراتر از منطقه خاورمیانه گسترش پیدا کند.

این سخنان او، تکرار صحبت‌های مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، بود که در روزهای گذشته، در دیداری که گفته می‌شود با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح داشته، اما تصویری از آن منتشر نشده است، گفته بود که پاسخ «دشمنان» باید «فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» باشد.

پیامی که بسیاری آن را به مثابه افزایش برد موشکی تعبیر کردند. این اظهارات بعدا در سخنان حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران هم بازتاب پیدا کرد، هنگامی که از «برداشته شدن محدودیت برد موشک‌ها و انتقال خطوط تولید موشک و پهپاد به زیر زمین» گفت.

حداکثر برد موثر موشک‌هایی که ایران در حال حاضر دارد، بین دو هزار تا ۲۵۰۰ کیلومتر اعلام شده بود.

نیروهای مسلح ایران ادعا کردند توصیه علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی که خواسته بود برد موشک‌های ایرانی فعلا بیشتر از دو هزار کیلومتر نباشد، مانع ساخت موشک‌های دوربردتر شده است. رهبر جمهوری اسلامی گفته بود این تصمیم «علتی» دارد، اما هیچ‌گاه به علتش اشاره‌ای نکرد.

چه مقدار از زیرساخت موشکی ایران پس از حملات باقی مانده است؟

برای ارزیابی اهمیت رونمایی اخیر، بررسی وضعیت زیرساخت‌های موشکی ایران پس از جنگ ۴۰ روزه مهم است.

روزنامه واشنگتن‌پست در گزارشی تحقیقی که مارس سال جاری میلادی منتشر کرد، با بررسی تصاویر ماهواره‌ای و گفت‌وگو با کارشناسان تسلیحاتی، از آسیب دیدن چهار مرکز مهم تولید موشک‌های بالستیک و دست‌کم ۲۹ پایگاه پرتاب موشک در چهار هفته نخست حملات آمریکا و اسرائیل به ایران خبر داد.

در این گزارش، مجتمع‌های نظامی خجیر، پارچین، حکیمیه و شاهرود از جمله مراکز مهمی معرفی شدند که بخش‌هایی از زیرساخت تولید سوخت موشکی و مونتاژ موشک در آن‌ها هدف حمله قرار گرفته بود.

همچنین ورودی تعدادی از تونل‌های زیرزمینی که برای نگهداری موشک‌ها استفاده می‌شدند، آسیب دیده یا مسدود شده بودند.

بااین‌حال، کارشناسانی که واشنگتن‌پست با آن‌ها گفت‌وگو کرده بود، تأکید داشتند که آسیب دیدن این تأسیسات به معنای نابودی کامل برنامه موشکی ایران نیست.

بخش وریفای بی‌بی‌سی هم با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای پیشتر نشان داد که به نظر می‌رسد ایران در حال انجام عملیات گسترده ساخت‌وساز در نزدیکی دست‌کم دو پایگاه مهم موشکی است که در دوران جنگ ۴۰ روزه آسیب دیده بودند. هم‌زمان، تصاویر ماهواره‌ای تعمیر دست‌کم ۱۲ مرکز نظامی دیگر، از جمله مجتمع‌های موشکی و پایگاه‌های هوایی، نیز نشانه‌هایی از عملیات تعمیر و بازسازی را نشان می‌دهند.

در پایگاه موشکی کرمانشاه در غرب ایران و در نزدیکی مرز عراق، سقف‌های جدیدی بر فراز ساختمان‌هایی که تخریب شده بودند، احداث شده است. در مجتمع نظامی پارچین، در شرق تهران، نیز ساختمان‌های آسیب‌دیده و آوارها پاک‌سازی شده‌اند. این مجتمع با وجود چندین دور حمله هوایی، بارها مورد بازسازی قرار گرفته است.

جیم لمسون، تحلیلگر پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) که بر ایران تمرکز داشته است، به بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی گفت حفاری‌های انجام‌شده در نزدیکی شاهرود ممکن است با تولید موشک مرتبط باشند.

گزارش دیگری که در اکتبر گذشته توسط مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا منتشر شد، با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای تجاری، وضعیت سه مجتمع مهم تولید موشک ایران، یعنی پارچین، خجیر و شاهرود را بررسی کرد.

یافته‌های این بررسی نشان می‌داد که در هر سه مجموعه، فعالیت‌هایی در بخش‌های زیرزمینی مشاهده می‌شود، اما بازسازی زیرساخت‌های تولیدی روی سطح زمین محدود بوده است.

بر اساس این ارزیابی:

نکته قابل‌توجه در این گزارش، مشاهده ادامه عملیات حفاری و توسعه تونل‌های زیرزمینی در شاهرود بود. پژوهشگران احتمال دادند این تونل‌ها برای حفاظت از فعالیت‌های مرتبط با برنامه موشکی ساخته شده باشند، هرچند تأکید کردند که تعیین کاربری دقیق آن‌ها با قطعیت ممکن نیست.

تنها تصاویر ماهواره‌ای برای بررسی و نتیجه‌گیری درباره برنامه موشکی ایران کافی نیست، اما دست‌کم می‌تواند تا حدی میزان آسیب به این پایگاه‌ها یا ساخت‌وسازهای صورت گرفته در آنها را مشاهده کرد. اما اینکه در دل این تاسیسات، که عمدتا زیرزمینی هستند چه می‌گذرد و آیا ایران به تولید و ساخت موشک ادامه می‌دهد، مشخص نیست.