'Way na dili kartaa': Dadka Kenya oo ka cabsi qaba saameynta El Niño iyadoo la saadaalinayo fatahaado

"Bishii Maarso, biyuhu waxay gaareen meeshan," ayay tiri Agnes Shikoli, iyadoo farta ku fiiqaysa meel bartamaha uga beegan darbiga gurigeeda oo ka samaysan bir jiingad ah, dhererkiisuna yahay lix fiit (1.8 mitir). Gurigeedu wuxuu ku yaallaa Kibera, oo ka mid ah xaafadaha isku raranka ugu waaweyn Kenya.

Gurigeeda yar wuxuu dhowr mitir oo keliya u jiraa webiga Ngong, kaas oo dhex mara xaafaddan ay dadku aadka ugu badan yihiin ee ku taalla caasimadda Nairobi.

Raadadkii ay fatahaaduhu reebeen xilligii roobabka gu'ga ee billowgii sanadkan ayaa weli muuqda. Waxaa ka mid ah telefishin jaban oo yaalla geeska guriga, kaas oo ay biyuhu dhex galeen.

Meel aan si fudud loo arki karin ayay ku haysataa sawirka walaasheed Beatrice Khalayi oo 58 jir ahayd, taas oo geeriyootay markii roobab xooggan ay burbur baahsan ka geysteen Kibera. Waxay ka mid ahayd in ka badan 60 qof oo guud ahaan dalka ku naf waayay.

"Qof ayaa i soo wacay oo ii sheegay inay u dhimatay koronto dishay kaddib markii gurigeeda ay biyuhu galeen," ayay Shikoli xusuusataa. "Markaan sawirkeeda arko, waxaan dareemaa murugo iyo degganaansho la'aan. Taasi waa sababta aan meel iga fog u dhigo, si aanan u arag."

Iyadoo xilliga roobabka gaagaaban ee Kenya uu hadda bilaabanayo, ayay Shikoli BBC-da u sheegtay inay cabsi dareemayso, gaar ahaan kaddib digniinaha sheegaya in dhacdada cimilo ee El Niño ay sababi karto fatahaado hor leh.

"Waxaan dareemayaa inay na dili karto. Guryahani dhagax kama samaysna," ayay tiri haweeneydan oo 62 jir ah. "Way nagu soo dumi karaan, ama biyaha ayaa na hafin kara."

Kibera iyo guud ahaan Kenya ayaa safka hore kaga jira diyaar-garowga saameynta ka dhalan karta El Niño.

Khubarrada saadaasha hawada ayaa ka digay in sanadkan uu dhici karo mid ka mid ah El Niño-yadii ugu xoogga badnaa ee abid la diiwaangeliyo, kaas oo meelo badan oo dunida ah ka keeni kara xaalado cimilo oo aad u daran.

Koonfurta Kenya, tani waxay ka dhigan tahay khatarta roobab ka xoog badan kuwii caadiga ahaa.

Guriga Shikoli hortiisa, kooxo rag iyo dumar ah oo xiran jaakadaha badbaadada ee midabbada dhalaalaya ayaa majarafado iyo qalab kale u adeegsanaya inay khashinka ka saaraan gunta webiga, iyagoo meel ka fog biyaha ku daadinaya.

Barnaamijkan oo lagu magacaabo Climate Worx, kana hoos shaqeeya xafiiska Madaxweynaha William Ruto, ayaa loogu talagalay dib-u-habaynta webiyada Nairobi. Hawlahan ayaa xoogaystay tan iyo bishii Agoosto, markaas oo ay kordheen digniinaha ku saabsan baaxadda suurtagalka ah ee El Niño-ga sanadkan.

Shaqooyin la mid ah kuwa lagu nadiifinayo marinnada biyaha roobka ayaa ka socda guud ahaan magaalada Nairobi, oo ah magaalo ballaaran oo ku taalla dhul buuralley ah, ayna maraan saddex webi oo waaweyn.

Hase yeeshee, shaqaalaha hawshan wada waxaa horyaalla shaqo aad u ballaaran.

Bullaacadaha xiran iyo nidaamka bulaacadaha wasakhda oo aan ku filnayn ayaa si weyn loogu eedeeyay inay sabab u ahaayeen tirada badan ee dadka ku dhintay fatahaadihii dhacay horraantii sanadkan, maaddaama biyihii roobka ee xad-dhaafka ahaa aysan helin meel ay maraan.

Madaxa maamulka maaraynta musiibooyinka ee ismaamulka Nairobi, Bramwell Simiyu, ayaa BBC-da u sheegay in nidaamyada bullaacadaha aan waxba laga qaban "sannado badan", isla markaana qashinka laga nadiifiyo ay badbaadin doonto nolosha dadka.

Fatahaaduhu waxay si gaar ah u saameeyaan dadka ku nool xaafadaha isku raranka ah ee Nairobi, gaar ahaan kuwa ku dhow webiyada, sida Kibera iyo Mathare.

Inta badan xaafadahan, guryuhu waxay dhowr mitir oo keliya u jiraan webiyada. Dadka qaar, oo ay ku jirto Shikoli, ayaa ku nool jiinka webiga laftiisa, taas oo ay sabab u tahay ballaarashada joogtada ah ee xaafadahaasi. Marka ay dhacaan fatahaadaha kediska ah, guryahaas waxaa qaada biyaha, taas oo khatar gelisa nolosha dadka deggan.

Nidaamka bullaacadaha Nairobi dib looma casriyeyn si uu ula jaanqaado kobaca degdegga ah ee tirada dadka iyo kaabeyaasha dhaqaalaha ee magaalada tobannaan sano ee la soo dhaafay.

"Nidaamka bullaacadaha ee hadda jira waxaa la sameeyay 30 sano ka hor, si uu ugu adeego dad gaaraya 2.5 milyan oo qof. Hase yeeshee, hadda waxaa magaalada ku sugan qiyaastii toddoba milyan oo qof maalintii iyo 5.5 milyan habeenkii," ayuu yiri Simiyu.

Wuxuu intaas ku daray in loo baahan yahay maalgelin gaareysa ilaa 192 milyan oo doollar (143 milyan oo gini) si gebi ahaanba loo casriyeeyo nidaamka bulaacadaha wasakhda iyo kan bullaacadaha biyaha roobka.

Hase yeeshee, ma muuqato calaamad muujinaysa in dowladda dhexe ama maamulka magaalada, oo labaduba ay dhaqaale xumo hayso, ay awoodi doonaan inay helaan lacag intaas le'eg.

Barnaamijka dib-u-soo-noolaynta dooxada webiga Nairobi, oo ah mashruuc dowladeed oo loogu talagalay dib-u-habaynta webiyada magaalada, ayaa ogaaday in deegaannada laga sameystay hareeraha webiyada, gaar ahaan meelaha aan si adag loo dhaqan-gelin xeerarka, ay kordhiyeen khatarta fatahaadaha.

Barnaamijku wuxuu ku taliyay in webiyada loo sameeyo aag difaac ah oo ka fog dhismayaasha, isla markaana dadka deegaannada qaarkood loo raro meelo kale, iyadoo si bani'aadannimo leh loo wajahayo.

Hase yeeshee, saboolnimada sii kordheysa ayaa dad badan ku qasabtay inay degaan meelaha u dhow webiyada.

"Xaaladda ugu xun ee aan saadaalinayno marka laga hadlayo xaafadaha dadka dakhligoodu hooseeyo waa in ilaa 100,000 oo qof ay halis ku jiraan," ayuu yiri Simiyu. "Saadaasha dhexdhexaadka ah waxay muujinaysaa in qiyaastii 5,000 oo qoys, ama ku dhowaad 20,000 oo qof, ay halis geli karaan."

Simiyu ayaa sheegay in dadka lagu qasbo inay guryahooda ka baxaan loo rari doono 167 goobood oo horay loogu asteeyay in si ku-meel-gaar ah loo dejiyo, halkaas oo lagu qaybin doono raashin gargaar iyo agab kale oo kayd ah.

Cidina si sax ah uma oga goorta roobabku da'i doonaan ama inta uu le'ekaan doono roobka la filayo.

Hase yeeshee, waaxda saadaasha hawada ee Kenya ayaa ka digtay in bisha Nofeembar ay caadi ahaan tahay bisha ugu roobka badan xilliga roobabka gaagaaban, kaas oo inta badan socdo laga bilaabo Oktoobar ilaa Diseembar.

Saadaal goboleed uu bishii Sebtembar soo saaray Urur-goboleedka Horumarinta Dowladaha Bariga Afrika (IGAD) ayaa ka digtay inay jirto "81% suurtagalnimo ah in El Niño aad u xooggan uu dhaco muddada u dhexeysa Oktoobar iyo Diseembar 2026".

Ilaa hadda, roobabkii xoogga badnaa ee la saadaaliyay ma aysan da'in, hase yeeshee khubarradu weli waxay muujinayaan walaac.

Bariga Afrika, El Niño-gan ayaa si weyn loogu barbar dhigay dhacdo cimilo oo la mid ahayd tii 1997-1998, taas oo Soomaaliya iyo Kenya ka dhalisay fatahaado iyo burbur baahsan.

Khabiiradda saadaasha hawada Jemima Gacheru ayaa BBC-da u sheegtay in sababtu tahay in xaaladaha heerkulka biyaha Badweynta Hindiya xilligii El Niño-gii 1997 iyo kuwa hadda la diiwaangelinayo ay isku mid yihiin.

Waxay sheegtay in isdhexgalka xaaladahaas la arkay inuu sababo roobab aad u xooggan.

"Xilligan roobaadka, waxaa durba Badweynta Baasifigga ka jira El Niño aad u xooggan, waxaana sidoo kale jira isbeddelka loo yaqaan Indian Ocean Dipole oo dhankiisa wanaagsan ah," ayay tiri Gacheru.

Dhacdadan oo inta badan loogu yeero "Indian Niño", maaddaama ay la mid tahay El Niño-ga ka dhaca Badweynta Baasifigga, ayaa tilmaamaysa kala duwanaanshaha heerkulka biyaha oogada sare ee labada dhinac ee Badweynta Hindiya.

"Waxaan filaynaa in roobabku si ka badan caadiga ah uga da'aan qaybo badan oo dalka ah."

Hay'adda Qaramada Midoobay u qaabilsan socdaalka, ee IOM, ayaa ka digtay in ku dhowaad 900,000 oo qof ay sanadkan ku qasbanaan karaan inay guryahooda ka barakacaan gudaha Kenya, iyadoo inta badan ay sabab u noqon karaan fatahaadaha la saadaaliyay.

Kenya ma aha dalka keliya ee Afrika ee ka walaacsan saameynta ka dhalan karta El Niño.

Soomaaliya oo deris la ah Kenya, hay'adda maareynta musiibooyinka qaranka ayaa ka digtay in 1.2 milyan oo qof ay halis ugu jiraan inay ku barakacaan xaaladaha cimilo ee daran, oo ay ka mid yihiin fatahaadaha iyo abaaraha.

Sida ay sheegtay Hay'adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Cuntada iyo Beeraha (FAO), fatahaadihii Soomaaliya ka dhacay 1998-kii ayaa waxaa ku dhintay 2,000 oo qof, halka 250,000 oo kalena ay ku khasbanaadeen inay guryahooda ka barakacaan. Qaar ka mid ah gobollada dalka, waxaa ku baaba'ay ilaa 80% dalagyadii beeraha.

Nidaamka digniinta hore ee Qaramada Midoobay ee macluusha, IPC, ayaa ka digay in ay sii kordhayso khatarta cunno yarida Soomaaliya, taas oo ay sabab u yihiin dhibaatooyinka silsiladaha sahayda oo ay sii xumeeyeen saameynta El Niño.

Qaybo kale oo qaaradda ka mid ah, khubarrada saadaasha hawada ayaa ka cabsi qaba in El Niño uu keeno kulayl daran iyo roob la'aan muddo dheer socota.

Arrintani waxay dhibaato weyn u horseedi kartaa beeralleyda ku nool qaybo ka mid ah Galbeedka Afrika, oo ay ku jirto dhulka Saaxilka ee dhul-qallalan ee koonfurta Saxaraha, iyo sidoo kale gobollada koonfureed ee qaaradda, halkaas oo ay aad u sarreyso khatarta ah in dalagyada beeruhu ay baaba'aan.

Waxaa jira cabsi laga qabo in saameynta El Niño ay sii xumeyso dhibaatooyinka horay u jiray.

Bulshooyinka ku nool xaafadaha sida Kibera ayaa durba la daalaa dhacaya guryo aan wanaagsanayn iyo saboolnimo baahsan, halka qaybo ka mid ah Soomaaliya ay ku jiraan abaar ba'an oo burbur weyn geysatay.

Dowladaha dalal badan ayaa ku dadaalaya sidii ay isugu diyaarin lahaayeen xaaladda, hase yeeshee lama saadaalin karo heerka ay gaari doonto saameynta El Niño.

Markii aan dib ugu laabanno Kibera, Shikoli iyo qoyskeeda ayaa isu diyaarinaya xaaladda ugu daran ee dhici karta.

Saraakiisha maamulka magaalada ayaa u sheegay inay ka guuraan gurigooda ku yaalla jiinka webiga inta uu ka dhammaanayo xilliga roobabka. Hase yeeshee, Shikoli waxay maalintii heshaa laba doollar oo keliya, iyadoo laws iyo miro ku iibisa meherad yar oo ku taalla webiga agtiisa.

"Waxaan rabaa inaan guuro," ayay tiri. "Laakiin ma haysto awood dhaqaale oo aan ku guuro.

"Waxa keliya ee noo haray waa inaan samirno, arrintana Alle u deyno."