Ўзбекистон Сенати матбуот эркинлиги муаммоларини ҳал қилишга бел боғладими?

Сенат Кенгаши "Чегара билмас мухбирлар" ташкилотининг Ўзбекистондаги матбуот эркинлигига оид танқидларида кўтарилган айрим муаммоларни эътироф этиб, уларни бартараф қилиш чораларини белгилади. Бироқ матбуот эркинлиги рейтингини яхшилаш учун тузилган ишчи гуруҳ таркиби айрим журналистик нашрларда саволлар уйғотди.

Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати Кенгаши мамлакатда матбуот эркинлиги билан боғлиқ қатор муаммолар сақланиб қолаётганини қайд этди ва уларни бартараф қилиш бўйича чора-тадбирлар режасини тасдиқлади. Бироқ Сенат "Чегара билмас мухбирлар" халқаро ташкилотининг мамлакатга берган баҳосида сўнгги йиллардаги ислоҳотлар етарлича ҳисобга олинмаганини ҳам таъкидлади. Журналистларга нисбатан босим ва тазйиқ ҳолатларини ўрганадиган ишчи гуруҳ таркибига Ички ишлар вазирлиги матбуот хизмати раҳбари Шоҳрух Ғиёсовнинг киритилиши эса айрим маҳаллий нашрларнинг эътирозига сабаб бўлди.

Сенат муаммоларни тан олди, аммо халқаро рейтингга эътироз ҳам билдирди

Сенат Кенгашининг 2026 йил 15 октябрдаги қарорида Ўзбекистон "Чегара билмас мухбирлар" (Reporters Without Borders — RSF) ташкилотининг 2026 йилги Жаҳон матбуот эркинлиги индексида 180 мамлакат орасида 147-ўринни эгаллагани қайд этилган.

Қарорда мамлакатнинг матбуот эркинлиги бўйича кўрсаткичи 2019–2022 йилларда 36 поғонага яхшиланиб, 169-ўриндан 133-ўринга кўтарилгани, бироқ 2024 йилдан бошлаб 14 поғона пасайиб, яна "ўта жиддий" вазиятли давлатлар қаторига қайтгани айтилган.

Сенат мамлакатдаги медиа муҳитига оид бир қатор муаммоларни ҳам санаб ўтган.

Сенат Кенгаши қарорида "Чегара билмас мухбирлар" ҳисоботида Ўзбекистонда мустақил хусусий телеканаллар етарли даражада шаклланмагани, ОАВ устидан давлат назорати юқорилиги ва журналистлар фаолиятини чекловчи қонунчиликни ислоҳ қилиш борасидаги ишлар етарли эмаслиги каби муаммолар қайд этилгани эътироф этилган.

Шунингдек, айрим мансабдор шахслар журналистларга иқтисодий босим ўтказишга ва уларнинг фаолиятига таъсир кўрсатишга уринаётгани, давлат ОАВларида коррупция билан боғлиқ ҳолатлар чекланган даражада ёритилаётгани ҳам келтирилган.

Бу жиҳатдан Сенат қарори матбуот эркинлиги соҳасида муаммолар мавжудлигини расмий ҳужжат даражасида қайд этиши билан аҳамиятли эканлиги айтилади.

Айни пайтда Сенат "Чегара билмас мухбирлар" ҳисоботига тўлиқ қўшилмаслигини ҳам билдирган. Қарорда сўнгги йилларда сўз ва матбуот эркинлигини таъминлаш, журналистларни қўллаб-қувватлаш борасида амалга оширилган ислоҳотлар ва ахборот соҳасидаги ижобий ўзгаришлар халқаро ташкилот ҳисоботида етарлича инобатга олинмагани айтилган.

Сенат, шунингдек, 2026 йилги ҳисоботдаги фактик хатолар юзасидан RSFга далилларга асосланган ёзма мурожаат юборишни режалаштирган. 2027 йилда ташкилот ва бошқа халқаро медиа тузилмалари вакилларини Ўзбекистонга таклиф қилиш, уларнинг мустақил журналистлар билан эркин учрашувларини ташкил этиш ҳам кўзда тутилган.

Журналистларга босим ҳолатларини ИИВ матбуот котиби ҳам ўрганади

Сенат қарори билан матбуот эркинлиги индексидаги Ўзбекистон кўрсаткичларини яхшилаш бўйича ишчи гуруҳ тузилган. Унинг вазифалари қаторида журналистлар, блогерлар ва таҳририятлар билан мулоқот қилиш, уларнинг ахборот олишдаги тўсиқлари, касбий фаолиятига аралашиш, иқтисодий босим ва хавфсизлик билан боғлиқ муаммоларини ўрганиш белгиланган.

Гуруҳ, шунингдек, журналистларга нисбатан таҳдид, тазйиқ, зўравонлик ва касбий фаолиятига тўсқинлик қилиш ҳолатлари бўйича давлат идоралари ўртасида маълумот алмашинувини йўлга қўйиши, бундай мурожаатларни кўриб чиқиш натижаларини таҳлил қилиши керак.

Ишчи гуруҳ таркибига ИИВ вазирининг маслаҳатчиси, вазирлик Ахборот хизмати раҳбари Шоҳрух Ғиёсов ҳам киритилган.

Бу қарор айрим маҳаллий нашрларнинг эътирозига сабаб бўлди.

Rost24 Telegram канали Ғиёсовнинг тайинланишини "Журналистларни ёмон кўрадиган Ш. Ғиёсов журналистларга бўлаётган босимни ўрганади" сарлавҳаси билан ёритди.

Нашр унинг аввал журналистларнинг суд жараёнларини ёритишига нисбатан билдирган танқидий муносабатини эслатди.

Uzdiplomat Telegram канали ҳам Ғиёсовнинг ишчи гуруҳга киритилишига эътибор қаратди. Нашр унинг журналистларга "Тошингни тер" китобини ўқишни тавсия қилгани, шунингдек, блогер Сирожиддин Одиловнинг суд жараёнини ёритган журналист ва блогерларнинг чиқишларини судга босим сифатида баҳолаганини эслатди.

Uzdiplomat Ғиёсовнинг аввалги баёнотлари билан янги вазифаси ўртасидаги зиддиятга эътибор қаратиб, агар журналист ИИВ ходимининг босимидан шикоят қилса, унинг мурожаатини кўриб чиқишда вазирлик вакилининг қандай иштирок этиши ҳақида савол қўйди.

"Энди Ғиёсов аъзо бўлган гуруҳ журналистларга таҳдид ва тазйиқ ҳақидаги мурожаатлар қандай кўриб чиқилганини таҳлил қилади. Агар журналист ИИВ ходимининг босимидан шикоят қилса, унинг мурожаати бўйича хулоса тайёрлашда вазирлик вакили қандай қатнашади?", деб ёзади нашр.

Нашр, шунингдек, 2025 йил декабрида Ғиёсов "Тафтиш" нашри мухбири билан суҳбати аудиосини ўзи тарқатганини айтгани ҳақида ёзди. Ғиёсов буни суҳбатдан айрим гаплар узиб олинишининг олдини олиш истаги билан изоҳлаган. У журналистга тавсия қилган "Тошингни тер" китобининг муаллифи ўзи эканини ҳам билдирган.

BBC иккинчи томоннинг ҳам муносабатини билдиришга очиқ.