Тўқаев тил ҳақида нима деди: "иғвогарлар"га огоҳлантириш ва арабча сўзларга эътироз

Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев тил масаласидан фойдаланиб, жамиятни бўлиш ва низо қўзғатишга уринаётган "иғвогарлар" жазоланиши кераклигини айтди. Бу ҳақда у 10 ноябр куни Остонада "Қазақ тілі" халқаро жамиятининг X қурултойида гапирди.

"Жамиятни бўлиш ва низо қўзғатиш мақсадида тил масаласидан фойдаланаётган иғвогарларнинг ҳаракатлари ўта хавфли. Шунинг учун бундай одамларни 'қонун ва тартиб' тамойили асосида жавобгарликка тортиш керак", дейди Тўқаев.

У қозоқ тилининг ривожланиши Қозоғистондаги бошқа тиллар ривожига тўсқинлик қилмаслиги кераклигини айтди.

"Қозоқ тилини бошқа тилларга қарши қўйишга мутлақо йўл қўйиб бўлмайди", деди Тўқаев.

Президент давлат тилини бирлик ва тотувлик тили сифатида ривожлантириш кераклигини таъкидлади.

"Халқимизнинг бўлинишига асло йўл қўймаслигимиз керак. Тотувликни сақлай олмаган халқ бошқаларга ўрнак бўла олмайди, уларнинг ҳурматини ҳам қозонмайди. 'Бирлик бор жойда фаровонлик бор'. Бу халқ ҳикмати вақт синовидан ўтган. Бир-биримизни ҳурмат қилишимиз, ўзаро ҳамжиҳатликни сақлашимиз ва бирлигимизни изчил мустаҳкамлаб боришимиз керак", деди у.

"Яна бир бор таъкидламоқчиман: бирор тилга қарши чиқиш - Яратганнинг инсониятга ато этган неъматига қарши чиқиш демакдир. Бир тилни бошқасига қарши қўйиш мумкин эмас. Бу хавфли оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган жиддий хато".

"Давлат тилида хизмат сўраш қачондан иғвогарлик бўлиб қолди?"

Фейсбукдаги таниқли фаол Аякўз Нур президентнинг "тил иғвогарлари" ҳақидаги гапларини қозоқ тили ҳимоячиларига қаратилган деб баҳолаб, уни танқид қилди.

"Қозоқ тилининг давлат тили сифатидаги мақомига ҳурмат талаб қилиш, унинг қонуний ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва давлат идораларидан қозоқ тилида хизмат кўрсатишни сўраш қачондан иғвогарлик бўлиб қолди? Давлат тилидан фойдаланишни талаб қилиш бошқа бировнинг тилига қарши чиқиш дегани эмас. Бу - Конституцияда белгиланган меъёрга риоя қилишни талаб қилишдир", деб ёзди Нур.

"Агар ҳукумат тил масаласида баҳс бўлишини истамаса, қозоқ тилининг давлат тили сифатида амалда тўлиқ қўлланишини таъминлаш учун ўзи қандай масъулиятни зиммасига олган? Давлат тили ҳақидаги қонунга риоя қилишни талаб қилаётганларни эмас, уни бузаётганларни жавобгарликка тортиш керак эмасми?

Ҳеч бир тилни камситиш яхши эмас. Аммо давлат тилини ҳимоя қилмоқчи бўлганларни иғвогарларга тенглаштириш ҳам нотўғри. Қозоқ тилини ҳимоя қилиш бировга қарши чиқиш дегани эмас. Қозоқ тилини ҳимоя қилиш - Қозоғистоннинг миллий манфаатларини ҳимоя қилишдир!" дея қўшимча қилди у.

Қозоғистон - кўп тилли мамлакат. Қозоқ тили давлат тили ҳисобланади. Рус тили эса давлат идоралари ва маҳаллий бошқарув органларида расман қўлланади.

Қозоқ тили фаоллари давлат хизматлари, бизнес ва давлат муассасаларида қозоқ тилидан кенгроқ фойдаланишни талаб қилиб келади. Уларга кўра, тилнинг Конституцияда белгиланган мақоми амалда ҳамиша ҳам таъминланмайди.

"Қозоқ тилининг келажагидан хавотирланишга асос йўқ"

Тўқаев шу нутқида қозоқ тилининг давлат тили сифатидаги мақомини мустаҳкамлашга ҳам чақирди. У қозоқ тилининг келажагига шубҳа билан қарашни тўхтатиш кераклигини айтди.

"Агар ўзимиз мамлакатимиз ва тилимиз тақдирига ишончсизлик билан қарасак, бошқалар бизга қандай ишонади? Бундай гапларни тўхтатиш вақти келди", деди президент.

Унинг айтишича, қозоқ тилидан таълим, маданият ва технология соҳаларида фойдаланиш кенгаймоқда.

Тўқаев келтирган рақамларга кўра, бу йил ўқувчиларнинг 71 фоизи қозоқ тилида ўқитиладиган синфларга қабул қилинган. Ўтган йили нашр этилган олти мингдан ортиқ китобнинг 70 фоизи, бу йил мамлакатда суратга олинган 71 фильмнинг 63 таси қозоқ тилида чиқарилган.

Айни пайтда, президент қозоқ тилида дарслик ва ўқув қўлланмаларини тайёрлашда кўп хато ва камчиликларга йўл қўйилганини тан олди.

У муҳандислик, тиббиёт, ҳуқуқ, иқтисодиёт ва бошқа соҳаларни қозоқ тилида ўрганиш учун қулай шароит яратиш зарурлигини айтди.

"Шундагина қозоқ тили илм-фан ва ишлаб чиқариш тилига айланади", деди Тўқаев.

Президент қозоқ тилидаги китоблар ва архив материалларини рақамлаштириш, интернетда сифатли қозоқча контентни, жумладан, болалар нутқини ривожлантирувчи ўйин ва фильмларни кўпайтиришга ҳам чақирди.

"Сунъий" сўзлар ва арабча диний сўзлар

Тўқаев қозоқ тилида айрим сўз ва атамаларнинг турлича қўлланаётганини танқид қилиб, имло қоидалари ва луғатларни янгилаш зарурлигини айтди.

У аввал кам ишлатилган кўплаб қозоқча сўзлар кенг муомалага кирганини ижобий баҳолади. Бироқ айрим муқобилларни "сунъий" деб атаб, уларнинг пайдо бўлишини шубҳа остига қўйди.

Президент мисол сифатида пианино учун "күйсандық", балкон учун "қылтима", газета учун "үнқағаз" ва лифт учун "жеделсаты" каби сўзларни келтирди.

"Ҳар нарсада меъёрни билиш керак", деди у.

Тўқаев динга оид сўзларнинг қўлланишига ҳам тўхталди.

"Сўнгги пайтларда динга оид қадимий сўзларимиз ўрнига арабча сўзларни ишлатиш урф бўлди. Бу ҳам саволлар туғдиради", деди президент.

Тўқаев тил меъёрларини тартибга солиш учун тилшунослар, олимлар, экспертлар ва жамоатчилик вакилларидан иборат махсус ишчи гуруҳ тузишни зарур деб ҳисоблашини билдирди. Унинг фаолиятини мувофиқлаштириш Президент маъмуриятига юкланишини айтди.

Қозоғистонда рус тилининг мақоми қандай?

Тўқаев 2026 йил сентябрда Остонада ўтган Жаҳон динлари етакчиларининг VIII съездида ҳам давлат хизмати ва жамоат жойларида тиллардан фойдаланишни чеклашга уринишлардан огоҳлантирганди.

"Миллатлараро ва динлараро тотувликни сақлаш, мамлакатдаги барча халқларни ҳурмат қилиш муҳим. Бу сиёсатга путур етказиш ёки давлат хизмати ва жамоат жойларида тиллардан фойдаланишни чеклашга қаратилган ҳар қандай уринишга чек қўйилади ва қонун асосида баҳо берилади", деган у ўшанда.

Қозоғистонда қарийб уч миллион этник рус яшайди. Бу мамлакат аҳолисининг тахминан 15 фоизини ташкил этади. Уларнинг аксарияти Россия билан чегарадош шимолий ҳудудларда истиқомат қилади.

Март ойида Қозоғистон сайловчилари умумхалқ референдумида мамлакатнинг янги Конституциясини маъқуллади. Январь бошида жамоатчилик муҳокамасига қўйилган дастлабки лойиҳада рус тили давлат ташкилотлари ва маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органларида қозоқ тили билан "тенг равишда" расман қўлланиши белгиланганди.

Рус тили ҳақидаги бу банд жамоатчилик, айниқса, қозоқ тили фаоллари ва жамоат арбоблари орасида кескин баҳсларга сабаб бўлди.

12 февралда эълон қилинган янги таҳрирда "тенг равишда" ибораси "билан бир қаторда" деган ифодага алмаштирилди. Рус тилининг расман қўлланиши ҳақидаги қоида эса 15 мартдаги референдумда қабул қилинган Конституцияда сақлаб қолинди.