Мирзиёев Туркиядаги COP31да: Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг иқлим муаммоларига қандай ечимлар таклиф этилмоқда?

Туркия Республикаси Президенти Режеп Таййип Эрдоғаннинг таклифига биноан Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев рафиқаси билан бирга амалий ташриф билан Анталия шаҳрига келди.

Расмий маълумотларга кўра, Шавкат Мирзиёев Анталия шаҳрида ўтаётган БМТнинг Иқлим ўзгариши бўйича Ҳадли конвенцияси томонлари конференциясининг 31-сессияси (COP31) тадбирларида иштирок этди.

Ўзбекистон БМТнинг мазкур конвенциясига 1993 йилда қўшилган бўлса, 2018 йилдан буён Париж битими иштирокчиси ҳисобланади.

10 ноябр куни Анталиядаги COP31 саммити доирасида Президент Шавкат Мирзиёев Яшил иқлим фонди ижрочи директори Мафалда Дуэрте, Европа тикланиш ва тараққиёт банки президенти Одил Рено-Бассо, Жаҳон метеорология ташкилоти бош котиби Селеста Сауло, шунингдек, Грузия ва Саудия Арабистони расмийлари билан учрашиб, иқлим молияси, "яшил" иқтисодиёт, гидрометеорология, экологик ҳамкорлик ва инвестиция лойиҳалари масалаларини муҳокама қилди.

Анталиядаги ташриф доирасида Президент Шавкат Мирзиёев Туркий давлатлар ташкилотининг 11 ноябрдан лавозимига киришган янги бош котиби Мирвоҳид Азимовни қабул қилиб, Ўзбекистон ва ташкилот ўртасидаги ҳамкорликнинг устувор йўналишлари, 2027 йилда Ўзбекистонда ўтказилиши режалаштирилган ТДТ саммитига тайёргарлик ҳамда ташкилот фаолиятининг истиқболларини муҳокама қилди.

Шунингдек, 11 ноябр куни COP31 саммити доирасида Президент Шавкат Мирзиёев Жаҳон банки гуруҳи президенти Ажай Банга ҳамда Финляндия Президенти Александр Стубб билан учрашиб, стратегик ҳамкорлик, инфратузилма ва сув хавфсизлиги лойиҳалари, хусусий инвестицияларни жалб қилиш, шунингдек савдо, энергетика, геология, экология ва сув ресурслари соҳаларидаги қўшма ташаббуслар юзасидан фикр алмашди.

Президент Шавкат Мирзиёев Словения Президенти Наташа Пирц Мусар билан ҳам учрашиб, ўтган йили Словенияга амалга оширилган ташриф давомида эришилган келишувларни амалга ошириш ҳамда савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни ривожлантириш истиқболлари юзасидан фикр алмашди.

Яна бир учрашувда Президент Шавкат Мирзиёев Бангладеш Халқ Республикаси Бош вазири Ториқ Раҳмон билан музокаралар ўтказди.

Шу куннинг ўзида Президент Шавкат Мирзиёев Анталия шаҳрида ўтаётган Жаҳон иқлим саммити очилиш маросимида иштирок этди, унда турли мамлакатлар давлат ва ҳукумат раҳбарлари, халқаро ташкилотлар ҳамда молиявий институтлар раҳбарлари ҳам қатнашди.

Шунингдек, Президент БМТ Бош котибининг ўринбосари, БМТнинг Чўлланишга қарши курашиш конвенцияси ижрочи котиби Ясмин Фуад билан учрашиб, чўлланишга қарши курашиш, таназзулга учраган ерларни тиклаш ва иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатиш соҳаларидаги ҳамкорлик масалаларини кўриб чиқди.

COP31га ким раҳбарлик қилмоқда?

Galatasaray университети веб-сайтига кўра, COP31 мезбонлиги ҳуқуқи учун Туркия ва Австралия узоқ вақт рақобат қилди.

2025 йил ноябрида Белем шаҳрида ўтказилган COP30 саммитида ҳам икки давлат ўз номзодини қайтариб олмагани сабабли жараён берк кўчага кириб қолди. Бир ҳафта давом этган музокаралардан сўнг вазифаларни тақсимлашга асосланган муроса ечими топилди.

Тузилган келишувга кўра, Туркия COP31нинг мезбони ҳисобланади. Саммит Анталия шаҳрида ўтказилади, COP раиси вазифаси Туркия зиммасига юклатилган. Саммитдаги амалий устувор йўналишларни бирлаштирувчи Ҳаракат дастури ҳам Туркия томонидан бошқарилади.

Австралия эса расмий музокараларга раислик қилади. Музокара сессияларига Австралиянинг иқлим вазири Крис Боуэн раҳбарлик қилади. Тинч океанидаги орол давлатлари эса саммит олдидан ташкил этилган дастурнинг марказига қўйилган.

Анталиядаги музокараларда энг диққат марказида бўладиган масалалардан бири қазилма ёқилғилар бўйича йўл харитаси ҳисобланади. Белемда қабул қилинган расмий ҳужжатга киритилмаган бу масаланинг COP31 давомида қандай йўналиш олиши кузатиб борилади.

Шунингдек, иқлим мослашуви учун молиялаштириш, ривожланаётган мамлакатлар учун иқлим маблағларини оширишни кўзловчи Боку-Белем йўл харитаси ҳамда адолатли энергетик ўтиш механизми муҳокамаларнинг асосий мавзулари бўлади.

Туркия ва Ўзбекистон ўртасида атроф-муҳит бўйича қандай ҳамкорлик келишуви имзоланди?

COP31 раиси ва Атроф-муҳит, шаҳарсозлик ва иқлим ўзгариши вазири Мурат Қурум Ўзбекистон президентининг атроф-муҳит бўйича маслаҳатчиси ва Экология ҳамда иқлим ўзгариши миллий қўмитаси раиси Азиз Абдуҳакимов билан учрашди.

Бу ҳақда Туркия давлат телерадиокомпаниясига қарашли TRT Avaz канали хабар берди.

Анжуман доирасида Туркия ва Ўзбекистон ўртасида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида ҳамкорликни ривожлантиришни мақсад қилган "Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида ҳамкорлик тўғрисида англашув меморандуми" имзоланди.

Англашув меморандуми доирасида иқлим ўзгаришига қарши кураш, ҳаво ва сув ифлосланишининг олдини олиш, чиқиндиларни бошқариш ва айланма иқтисодиёт соҳаларида қўшма фаолиятни ривожлантириш мақсад қилинган..

Ўзбекистон COP31да Марказий Осиё манфаатларини қандай илгари сурмоқда?

BBC ўзбек хизмати мухбири Азиза Қадам Давлатлараро мувофиқлаштирувчи сув хўжалиги комиссияси Илмий-ахборот маркази ҳузуридаги Оролбўйи ҳудуди ҳолатини мониторинг қилиш масалалари бўйича эксперт-маслаҳатчи Вадим Соколов билан COP31 саммити, иқлим ўзгариши ва Марказий Осиё олдида турган асосий экологик муаммолар ҳақида суҳбатлашди.

BBC: COP31 саммитида Ўзбекистон қандай аниқ натижаларга эришиши керак? Президент Мирзиёев ташрифининг муваффақиятли бўлганини қайси кўрсаткичлар асосида баҳолаш мумкин?

Вадим Соколов: COP31 саммитида Ўзбекистоннинг иқлим кун тартиби декларатив келишувлардан "амалий ечимлар" босқичига ўтмоқда, миллий экологик мажбуриятларни илгари суришни кўп томонлама молиялаштиришни жалб қилиш билан уйғунлаштирган ҳолда.

Кутилаётган асосий натижалар:

Иқлим молиялаштирувини жалб қилиш ва CLiCA дастурини ишга тушириш: COP31да Яшил иқлим жамғармаси (GCF), Германия ҳукумати ва Европа инвестиция банки (ЕИБ) томонидан маъқулланган "Марказий Осиёнинг иқлимга бардошли ландшафтлари" (CLiCA) минтақавий дастури расман бошланди. Дастур доирасида Ўзбекистонга 103,7 миллион евро тўғридан-тўғри инвестиция ажратилади. Шунингдек, саммит доирасида Ўзбекистон ва ЕТТБ 2027 йил учун ҳамкорлик устувор йўналишларини белгилади, 7 миллиард АҚШ долларидан ортиқ бўлган қўшма лойиҳалар портфелини кенгайтирган ҳолда.

Янгиланган миллий мажбуриятларни (ОНУВ 3.0) мустаҳкамлаш: Ўзбекистон Париж битими доирасида миллий даражада белгиланган янгиланган ҳиссасини (ОНУВ 3.0) тақдим этмоқда. Янги мақсадлар 2035 йилгача (2010 йил даражасига нисбатан) ЯИМ бирлигига тўғри келадиган иссиқхона газлари чиқиндиларини 50 фоизга қисқартириш ва 2055 йилгача углерод нейтраллигига эришишни ўз ичига олади (2030 йилгача 35 фоизлик аввалги мақсад муддатидан олдин бажарилган).

Climate BRIDGE ва FRLD механизмларини жорий этиш: БМТ Тараққиёт дастури (UNDP) билан ҳамкорликда иқлим мақсадларини аниқ инвестиция лойиҳалари портфелига айлантиришга, шунингдек Йўқотиш ва зарар бўйича халқаро жамғармага (Loss and Damage Fund) кириш имкониятини очишга қаратилган Climate BRIDGE пилот лойиҳаси ишга туширилди.

Ўзбекистон Марказий Осиё минтақасининг асосий дипломатик катализатори сифатида майдонга чиқмоқда. COP31 доирасида 2027 йилни "Табиатни муҳофаза қилиш йили" деб эълон қилиш бўйича келишувга эришилди. Бу ташаббус аввалроқ Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) йиғилиши доирасида илгари сурилган эди. Анталияда Марказий Осиё давлатларининг сув ресурсларини барқарор бошқариш ва ерларни тиклаш бўйича ҳаракатларини мувофиқлаштириш ишлари олиб борилади.

Президент Мирзиёев ташрифи муваффақияти кўрсаткичлари:

Ташриф давомида тақдим этилаётган Ўзбекистоннинг экологик кўрсаткичлари:

BBC: Бугунги кунда Ўзбекистон иқлим ўзгаришининг оқибатларидан қайси соҳаларда энг кўп зарар кўрмоқда ва бу муаммоларни ҳал қилиш учун COP31 доирасида қандай халқаро ҳамкорлик ёки молиялаштиришни жалб қилиш мумкин?

Вадим Соколов: Ўзбекистонлик мутахассислар гуруҳи - Борий Алиханов, Вадим Соколов, Сергей Самойлов, Лейли Сеитова томонидан иқлим ўзгаришлари интенсивлигини баҳолаш методикаси таклиф қилинган. Мазкур методга бўлган муаллифлик ҳуқуқи Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги «Интеллектуал мулк маркази» давлат корхонасининг 2022 йил 28 октябрдаги №005172 сонли муаллифлик ҳуқуқи гувоҳномаси билан тасдиқланган.

Методика Жаҳон метеорология ташкилоти (ЖМТ) томонидан тан олинган ва Қурғоқчиликни комплекс бошқариш дастури (IDMP) порталида эълон қилинган.

Методика баҳоларига кўра, дунё бўйича иқлим ўзгаришлари интенсивлиги индекси бугун ўртача 8,0 даражасида.

Ўзбекистон учун ҳисобланган иқлим ўзгаришлари интенсивлиги индекси бўйича олинган натижалар мамлакатимиздаги интенсивлик ўртача жаҳон даражасидан уч баравар юқори эканини кўрсатади, Қашқадарёда бу кўрсаткич 3,5 бараварга, Қорақалпоғистонда (Оролбўйи ҳудудида) эса 4,5 бараварга етади.

Бундай юқори иқлим ўзгаришлари интенсивлиги минтақа мамлакатларининг барқарор ривожланишидаги барча муҳим жиҳатларга салбий таъсир кўрсатиб, аҳоли саломатлиги, экотизимлар барқарорлиги, фауна ва флора хилма-хиллиги, шунингдек иқтисодий ривожланиш учун тўғридан-тўғри таҳдид туғдиради.

Биз аллақачон ёғингарчиликнинг йил давомида тақсимланишидаги ўзгаришларни ва ёз фаслида қурғоқчилик давомийлигининг ортиб бораётганини кузатмоқдамиз. Бу сувга бўлган талабни оширади, ҳолбуки минтақамизда сув захиралари чеклангани сабабли сув тақчиллиги кучайиб бормоқда.

Минтақада иқлим ўзгаришларининг бошқа ўзига хос омиллари музликлар ва қор қопламларининг ҳолати, шунингдек чўлланишнинг кучайишидир. Тян-Шан ва Помир тоғлари Амударё ва Сирдарё дарёлари йиллик оқимининг тахминан 75 фоизини таъминлайди. Мавсумларнинг ўзгариши ва қор ёки музликлар эриши натижасида ҳосил бўладиган сув миқдори ушбу трансчегаравий сув оқимларида мавжуд сув ҳажми ҳамда сув ресурсларини бошқаришга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.

Масалан, Ўзгидромет ходимлари маълумотларига кўра, 1957 йилга нисбатан 2020 йилга келиб Пскем, Шоҳимардон, Қашқадарё ва Сурхондарё дарё ҳавзаларидаги (Ўзбекистон ҳудудида жойлашган) музликларда муз ҳажмининг умумий қисқариши 2,024 км³ ни ёки дастлабки ҳажмнинг 32 фоизини ташкил этган.

Узоқ муддатли истиқболда Марказий Осиёнинг барча беш мамлакатида иқлим ўзгаришларига нисбатан заифлик сезиларли даражада ортиб бормоқда.

Сув истеъмоли ва иқлим ўзгаришлари динамикаси таҳлили шуни кўрсатадики, 2040 йилга бориб Орол денгизи ҳавзасидаги йиллик сув ресурслари тақчиллиги икки бараварга ошиб, 20 миллиард куб метрлик танқидий даражага етиши мумкин. Бу эса ичимлик суви таъминоти барқарорлиги, аграр сектор, озиқ-овқат хавфсизлиги, гидроэнергетика ҳамда Марказий Осиёнинг беш давлатидаги умумий ижтимоий-экологик барқарорлик учун тўғридан-тўғри таҳдидларни келтириб чиқаради.

BBC: Оролбўйи инқирози ва сув тақчиллиги муаммосини ҳисобга олганда, COP31 Ўзбекистон учун амалий натижаларга эришишнинг ҳақиқий имконияти ёки, биринчи навбатда, дипломатик мулоқот майдоними?

Вадим Соколов: Айнан шунинг учун ҳам БМТнинг Иқлим ўзгариши бўйича Ҳадли конвенцияси томонлари конференциялари мунтазам ўтказиб келинади. Чунки бу, бир томондан, иқлим ўзгаришларига мослашиш масалаларини мустақил ҳал қилиб бўлмаслиги сабабли, янада яқин ҳамкорлик бўйича дипломатик музокаралар майдонидир.

Бошқа томондан, бу тажриба ва муаммолар билан ўртоқлашиш, шунингдек инновациялар ва молия маблағларини жалб қилиш масалаларини ҳал этиш мумкин бўлган майдондир.

Техник ва муҳандислик ечимлари жамоатчилик онгини ўзгартирмасдан кутилган самарани бермаслигини тан олган ҳолда, Ўзбекистон Президенти томонидан сувдан тежамкорлик билан фойдаланишнинг янги "маданий коди"ни шакллантириш вазифаси қўйилган.

Ўзбекистон сув хўжалиги мутахассислари томонидан "Келажак суви" минтақавий дастури ишлаб чиқилган. У фермерлар, агрокластерлар ва саноат корхоналари учун сув тежаш тизимлари ҳамда сувни етказиб бериш ва ундан фойдаланишнинг ақлли технологияларини жорий этиш бўйича амалий ўқув платформасини ишга туширишни назарда тутади.

COP31нинг Анталиядаги йиғилиши доирасида Ўзбекистон 2026-2036 йилларни "Марказий Осиёда сувдан оқилона фойдаланиш бўйича амалий ҳаракатлар ўн йиллиги" деб эълон қилиш ташаббусини илгари сурмоқда. Бу минтақа мамлакатларида ҳар йили Сув ҳафталикларини ташкил этиш ва Самарқандда ҳар икки йилда бир марта Бутунжаҳон сувни тежаш форумини ўтказишни назарда тутади.

Асосий синов: ваъдалар амалда ишлайдими?

Мустақил экспертлар таъкидлашича, иқлим ўзгариши Марказий Осиё, жумаладан, Ўзбекистон учун келажакдаги хавф эмас, балки аҳоли бугуннинг ўзида ҳис қилаётган реал муаммо - сув танқислиги, жазирама иссиқ, қурғоқчилик, чўлланиш ва ҳаво сифатининг ёмонлашуви бунга яққол мисол.

COP31 саммити самараси қабул қилинган декларациялар ёки имзоланган келишувлар билан эмас, балки амалга оширилган лойиҳалар ва амалдаги ижобий ўзгаришлар билан баҳоланиши керак. Яъни оддий фуқаро учун натижа, аввало, сув ресурслари билан таъминланиш, иқлим хавфларидан ҳимояланиш ва тоза атроф-муҳит демакдир, дейди улар.

Айтилишича, халқаро иқлим саммитларида қабул қилинган барча мажбуриятлар ҳам амалда тўлиқ бажарилавермайди. Айниқса, ривожланаётган давлатлар учун иқлим молиясига етарлича эришиш ҳали ҳам долзарб муаммо бўлиб қолмоқда.

Шунга қарамай, кузатувчиларга кўра, COP31дан Ўзбекистон ва Марказий Осиё учун аниқ натижалар кутишга асослар мавжуд. Асосий масала эса келишув ва ваъдаларни аниқ инвестиция лойиҳаларига айлантириш, уларнинг молиялаштириш манбаларини белгилаш ва амалда рўёбга чиқаришдир.

COP31нинг муваффақиятини имзоланган ҳужжатлар сони билан эмас, балки жалб қилинган маблағлар, амалга оширилган лойиҳалар ва аҳолининг иқлим хавфларидан қай даражада ҳимояланаётгани билан баҳолаш керак, дейди улар.